Komunikat ministra ogosia „Rzeczpospolita” 18 stycznia, a rektorzy otrzymali wkrtce potem. Pani Minister z naciskiem przypomina, e pobieranie opat za prowadzenie przewodw doktorskich, habilitacyjnych oraz postpowa o nadanie tytuu profesora nie znajduje podstaw w obowizujcym stanie prawnym – jest zakazane, poniewa ustawa o stopniach naukowych i tytule naukowym z 14 marca 2003 (dalej po prostu ustawa) tego nie przewiduje. Sposb reakcji dowodzi, e dla ministerstwa sprawa jest tak bolesna i pilna, e w uzasadnieniu komunikatu przywoano a art. 31, ust. 3 konstytucji, a jej reakcja wywoana zostaa „licznymi sygnaami informujcymi o daniu od osb ubiegajcych si o nadanie stopnia doktora uiszczania opat zwizanych z przeprowadzaniem czynnoci w przewodach doktorskich”. Pani Minister przypomina, e koszty przewodu moe przej jedynie jednostka zatrudniajca kandydata, na zasadach umowy.
Roma locuta, causa finita. Dziekan wydziau prowadzcego gocinnie liczne przewody doktorskie, habilitacyjne i postpowania o nadanie tytuu musi komunikat przyj do wiadomoci i dostosowa wydziaowe reguy do nakazu ministra. A dotychczas, na podstawie ustaw i zdrowego rozsdku, wygldao to tak. Doktoraty nadawane wasnym doktorantom traktowane s jak niezbdny element zakoczenia stacjonarnych studiw doktoranckich, podobnie jak dla studenta naturalnym zakoczeniem studiw jest dyplom magistra, licencjata lub inyniera. Dlatego od wasnych doktorantw stacjonarnych nie pobierano adnych opat, niezalenie od tego, czy doktorant otrzymywa stypendium, czy te nie, a take niezalenie od tego, ile czasu mino od zakoczenia jego studiw doktoranckich do obrony. Prowadzono rwnie przewody doktorskie osb, ktre byy doktorantami w innych uczelniach, a take osb gdzie zatrudnionych (lub nie), zgodnie z art. 11 ustawy, ktry mwi, e przewody doktorskie wszczyna si po prostu na wniosek zainteresowanego – bez wskazania ograniczenia. Takie sprawy trafiaj na wydzia zazwyczaj z rekomendacji naszych profesorw, jako wynik szerszej wsppracy i kontaktw w rodowisku naukowym.
W zgodnej opinii naszych profesorw prowadzenie takich „obcych” przewodw doktorskich jest dla wydziau korzystne, cho obciajce. Kada sprawa wymaga co najmniej trzech posiedze komisji doktorskiej oraz jednego komisji egzaminacyjnej, musi te trzy razy stan na forum rady wydziau. Jednak skuteczno tego wysiku jest stuprocentowa, poniewa przewd doktorski nie toczy si automatycznie. Promotor nadzoruje prac kandydata i w przypadkach wtpliwych po prostu nie przedstawia pracy do dalszego postpowania przed rad wydziau. Kalkulacja kosztw przewodu doktorskiego obejmuje, obok wynagrodzenia promotora, koszty recenzji, delegacji, take narzut kosztw wydziaowych, razem blisko 10 tys z. Rachunek pokrywa zazwyczaj pracodawca zainteresowanego na podstawie umowy, ktr zawieramy zanim przewd zostanie rozpoczty. Zdarzay si jednak przypadki, gdy umow zawarto z samym zainteresowanym, nie zadajc pytania, dlaczego jego firma paci nie zamierza. Takich „gocinnych” doktoratw bywa sporo, do 20 proc. wszystkich przewodw, a roczne wpywy z tego tytuu porwnywalne s z rocznym kosztem jednego etatu nauczyciela akademickiego.
Przewodw habilitacyjnych wydzia prowadzi rocznie kilka, w tym regularnie co najmniej jeden dla osoby nie zatrudnionej w politechnice. Wniosek w takiej sprawie moe zoy sam kandydat, zdarzaj si jednak habilitacje sabe, ktrych prawdopodobiestwo sukcesu jest mae. Aby uchroni habilitanta przed konsekwencjami nieudanej procedury (postpowanie nie moe by wwczas powtrzone przed inn rad, art. 18, ust. 3 ustawy), wydzia wdraa najpierw postpowanie wstpne o charakterze doradczym, ktre dotyczy kadej habilitacji, take wasnego pracownika. Wydziaowa komisja ds. rozwoju pochyla si nad przedoon habilitacj, a jej opini komunikuje si kandydatowi. Gdy opinia jest negatywna, habilitant z reguy nie skada formalnego wniosku, cho nie ma adnych przeszkd, aby to uczyni. Gdy jest pozytywna – nie ma adnej gwarancji, e przewd zakoczy si sukcesem. Mniej wicej jedna na 5 habilitacji przepada w formalnym postpowaniu.
Zaangaowanie wydziau w t procedur to dwa posiedzenia i dwa protokoy picioosobowej komisji, trzykrotne postawienie sprawy na radzie wydziau oraz kolokwium. czne koszty z narzutem sigaj czasem do 15 tys. z. W przypadku osb nie zatrudnionych w naszej politechnice pracodawca zazwyczaj paci, lecz zdarzaj si przypadki, gdy habilitant z sobie znanych powodw nie chce pracodawcy angaowa i sam podpisuje umow o zwrocie kosztw. Nie zdarza si, aby kiedykolwiek korzystano z zapisu art. 11, ust. 2 ustawy, ktry zezwala, by formalny wniosek w sprawie wszczcia przewodu skadaa jednostka zatrudniajca pracownika.
Postpowania o nadanie tytuu profesora wszczyna zawsze rada wydziau z wasnej inicjatywy, za zgod zainteresowanego (ustawa, art. 27, ust. 2, zdanie pierwsze), jednak tylko w przypadkach pozytywnie zaopiniowanych przez wydziaow komisj ds. rozwoju, ktra obraduje nad sprawami przedkadanymi przez dziekana, ten za otrzymuje je z rekomendacji profesorw wydziau. Taki tryb gwarantuje wysok, prawie stuprocentow skuteczno wnioskw. Koszty postpowania na rzecz osb nie zatrudnionych pokrywa pracodawca, na og chtnie. Postpowania takie prowadzone s stosunkowo czsto i stanowi ok. 1/3 wszystkich tego typu spraw. I w tym przypadku nie zdarza si, aby postpowanie wdraano na wniosek rady jednostki zatrudniajcej zainteresowanego (ustawa, art. 27, ust. 2, p. 1) ani te na wniosek zainteresowanego, ktry przedstawiaby trzy opinie profesorw (jw., p. 2). Pojawiaj si natomiast sprawy Polakw pracujcych naukowo za granic, z ktrymi zawierano dotychczas umowy o zwrot kosztw na ich yczenie.
Komunikat ministerstwa niewiele zmienia w sensie materialnym. Przekrela szanse tych niewielu osb, ktrych pracodawca nie jest skonny do pokrycia kosztw przewodu, lub te – czytajc ustaw literalnie – gdy pracodawca nie jest jednostk (naukow?). Szczegln kategori poszkodowanych bd Polacy pracujcy naukowo za granic. Komunikat ujawnia jednak zapisany w ustawie i zwizanych z ni rozporzdzeniach anachronizm, ktry wart jest odsonicia, aby mona byo niedzisiejsze przepisy przewietrzy.
Wypada najpierw zapyta, jakie miejsce w dziaalnoci uczelni zajmuje nadawanie stopni naukowych. Wrd zada uczelni, ktre wymienia Prawo o szkolnictwie wyszym (art. 13), znajdujemy jedynie dwa spord omiu, ktre tu mona przywoa: ksztacenie i promowanie kadr naukowych oraz ksztacenie w celu zdobywania i uzupeniania wiedzy. A zatem wydaje si, e dziaalno ta naley do kategorii ksztacenia, jako szczeglny rodzaj usugi edukacyjnej. Wrd przychodw uczelni Prawo wymienia natomiast pojemn kategori „odpatno za wiadczone usugi edukacyjne” (art. 98). Te dwa artykuy byy dotd prawnym oparciem do zawierania umw cywilnoprawnych przewidujcych zwrot kosztw przewodu przez osoby postronne dla uczelni. Dodatkowego uzasadnienia dostarcza casus niestacjonarnych studiw doktoranckich, ktre wydzia wanie zamierza otworzy. Opata za te studia musi wynika z kalkulacji wszystkich kosztw, take kosztw uzyskania dyplomu doktora. Skoro w sprawie przewodu doktorskiego nie wolno zawiera odrbnej umowy, opat semestraln naley powikszy o ok. 1000 z (x 8 semestrw) przewidujc koszty przewodu, ktry kiedy nastpi. A w sprawie opaty za studia niestacjonarne umow zawiera wolno, wic zapaci jednak doktorant (take ten, ktry do dyplomu nie dotrwa).
Odwrmy pytanie: Czy uczelnia (wydzia) ma prawo wiadczy bezpatnie osobom postronnym usugi edukacyjne polegajce na prowadzeniu postpowania o nadanie stopnia lub tytuu naukowego? Koszty wasne tej usugi s znane i niemae. Korzyci dla klienta oczywiste. Wydaje si, e angaowanie rodkw wydziaowych (koszt recenzji itp.) na rzecz osb innych ni zatrudnione w uczelni pozostawaoby w sprzecznoci z duchem, jeli nie z liter ustawy o finansach publicznych. Ostrony dziekan, ktry cho raz mia kontakt z NIK, na pewno takiej decyzji nie podejmie. Uzasadnieniem dla dziekana jest rozporzdzenie ministra (z 3 X 2003), ktre wskazuje, e wydzia moe zawrze umow z jednostk zatrudniajc kandydata w celu odzyskania nakadw finansowych zainwestowanych w przewd. W duchu odpowiedzialnoci za finanse publiczne oznacza to, e dziekanowi nie wolno z takiej moliwoci nie skorzysta – musiaby si z tego tumaczy. Gdyby zgodzi si otworzy przewd majc wiadomo, e kosztw recenzji itp. nikt nie zrefunduje, popeniby zapewne wykroczenie, a przynajmniej naraziby si na zarzut niegospodarnoci ze strony rady wydziau.
Widoczny tu dylemat ma rdo w archaicznym stanowisku ustawodawcy, ktry nie przewidywa, e polski stopie doktora, doktora habilitowanego lub tytu profesora mona by nada osobie, ktra nie byaby zatrudniona w jednostce (czytaj w polskiej instytucji naukowej!). Co wicej, ustawodawca nie wyobrazi sobie, e taka jednostka mogaby odmwi zawarcia umowy i refundacji kosztw. Tymczasem ycie pynie naprzd i przyspiesza. Do stopni i tytuw aspiruj osoby rozmaicie zatrudnione (lub nie), a prawo do swobodnego zawierania umw z osobami fizycznymi jest dzi oczywistoci gospodarcz, take w uczelniach, ktre takie umowy masowo zawieraj ze studentami studiw niestacjonarnych. Instytucje naukowe, jak wszyscy, znaj warto rodkw finansowych i s zobowizane do gospodarnoci. Po komunikacie ministra oszczdne instytucje zatrudniajce kandydatw do stopni nie zechc pewnie rozmawia o zawarciu umowy w sprawie zwrotu kosztw przewodu na obcym wydziale. Do zawarcia umowy zmusi nikogo nie mona, pracodawca kandydata nie podejmuje z gry adnego zobowizania, a kandydata obciy nie wolno, jeli zgasza si sam. Wic zjawisko nadawania stopni i tytuw osobom nie majcym wsparcia swego pracodawcy zaniknie, finanse wydziaw nadajcych stopnie ucierpi, ich aktywno i kontakty take. Wylewamy dziecko z kpiel?
Nie warto broni przestarzaych przepisw, szczeglnie w rodowisku, ktre z ca ostroci spojrzenia potrafi oceni, jak bardzo stay si nieyciowe. Warto je zmieni. Przecie ma by normalnie.