Arturo Toscanini, znakomity dyrygent, chorowa na nadcinienie ttnicze. Doy jednak 90 lat i nawet w ostatnim okresie ycia dyrygowa bardzo wyczerpujcymi fizycznie dzieami symfonicznymi. Czy oznacza to, e nadcinienie ttnicze moemy bagatelizowa, uznajc, e jest to co, co nie przeszkadza nam w normalnym funkcjonowaniu? Nic bardziej bdnego – ostrzegaj lekarze i przewiduj, e do 2025 roku przeszo 1,5 mld ludzi bdzie cierpie na t dolegliwo. Ujawnia si ona gwnie po czterdziestce, przebiega na pocztku skrycie, bez adnych objaww i dolegliwoci. Niebezpieczestwo jednak narasta i moe zagrozi yciu.
Przyczynom i skutkom tej choroby Wydzia Nauk Medycznych Polskiej Akademii Nauk, kierowany przez prof. Wojciecha Kostowskiego, powici specjalne spotkanie, na ktrym zaproszeni specjalici dzielili si swoj wiedz w tej materii.
Serce dziaa jak pompa, z kadym skurczem wyrzucajc pewn objto krwi do aorty, skd pynie ona do wszystkich naczy organizmu. Przepyw krwi w duych ttnicach ma charakter pulsacyjny, zatem w trakcie kadego skurczu serca cinienie w naczyniu cyklicznie si zmienia. Jego najwysz warto okrelamy mianem cinienia skurczowego, a najnisz – cinienia rozkurczowego. Krtko mwic, nadcinienie ttnicze jest chorob ukadu krenia charakteryzujc si stale lub okresowo podwyszonym cinieniem ttniczym krwi.
Do kategorii nadcinienia ttniczego pierwotnego kwalifikujemy 95 proc. zachorowa. Ustalenie przyczyn choroby bywa tu bardzo trudne. Jedna z hipotez zakada, e to predyspozycje genetyczne do adaptacji ttnic do czstego pobudzenia wspczulnego s gwnym winowajc. Inna teoria wyjania natomiast nadcinienie genetycznym defektem nerek, ktre zatrzymuj wicej sodu, co skutkuje zwikszeniem iloci krwi krcej. Utrzymanie prawidowego stenia sodu wymaga wikszej perfuzji nerek, co jest przyczyn nadcinienia.
5 proc. przypadkw kwalifikujemy do nadcinienia ttniczego wtrnego i tu wysokie wskaniki cinienia s ju tylko objawem istniejcej choroby np. nerek czy zwenia ttnicy nerkowej, zaburze czynnoci gruczow dokrewnych, zwykle nadnerczy, wad serca czy chorb naczy i mzgu. W tej grupie chorych istnieje due prawdopodobiestwo wyleczenia nadcinienia przez usunicie przyczyny, ktra je wyzwolia.
Wiek jest gwnym czynnikiem ryzyka podwyszonego cinienia ttniczego. Szacuje si, e po 65. roku ycia przeszo 50 proc. ludzi, i to gwnie mczyzn, cierpi na t chorob. Doda jeszcze naley obcienia genetyczne, cukrzyc typu 2, zaburzenia przemiany lipidw i palenie papierosw. Nadcinieniu ttniczemu sprzyjaj take: naduywanie alkoholu, niewielka aktywno fizyczna, dieta zawierajca duo soli, a mniej potasu i zbyt obfite odywianie prowadzce do otyoci. I nie zapominajmy o stresie, ktry, jako zy wyznacznik codziennego ycia, znaczco podnosi nam cinienie.
Przez wiele lat nadcinieniu ttniczemu nie towarzysz adne objawy, a te, ktre si pojawiaj, s najczciej bagatelizowane. Nie traktujemy powanie blu i zawrotw gowy, tumaczc je chwilow niedyspozycj lub reakcj na przemczenie czy zmian pogody. Nie wzbudza podejrze nadmierna pobudliwo, bezsenno, koatanie serca czy atwe mczenie si. Mwimy wtedy – to stres i nadmiar pracy. Nawet zaczerwienienia twarzy, szyi i klatki piersiowej tumaczymy raczej jako skutki zatrucia czy alergii. Bardzo rzadko sigamy po cinieniomierz, chocia rynek oferuje ju tak wiele nowoczesnych, przenonych i niedrogich urzdze mierzcych i zapisujcych wartoci cinienia krwi. Warto zbada, jak si ono zmienia w czasie dnia, snu, pracy fizycznej czy te stresu.
Nadcinienie ttnicze u dzieci wystpuje rzadko – przyjmuje si, e u ok. 1 proc. – i ma prawie zawsze charakter wtrny, a dopiero po 10. roku ycia ujawnia si nadcinienie pierwotne. Stwierdzenie tej choroby jest zawsze wskazaniem do pogbionej diagnostyki. Chodzi o wykluczenie nadcinienia wtrnego, zwaszcza spowodowanego koarktacj (zweniem) aorty, zweniem ttnic nerkowych, niewydolnoci nerek, nefropatiami odpywowymi lub zaburzeniami hormonalnymi. Podwyszone cinienie u dziecka moe te wskazywa na to, e mody czowiek mia kontakt z narkotykami.
Nadcinienie ttnicze w ciy stanowi powane zagroenie zarwno dla podu, jak i ciarnej. Badania i obserwacje w Polsce dowodz, e choroba ta odpowiada za 5−10 proc. powika w ciy.
Pierwsz grup stanowi tzw. powikania nage, okrelane kiedy jako zoliwe. S to zmiany w drobnych naczyniach krwiononych, ktre nie wytrzymuj tak duego cinienia ttniczego. Dochodzi do nich wtedy, gdy warto rozkurczowa przekracza 120 mm supa rtci i gdy zawodzi wewntrzny mechanizm regulujcy przepyw krwi przez wane dla ycia tkanki, bez wzgldu na warto cinienia krwi. Nasz mzg bdzie wic pracowa nawet w duym zakresie cinie, dlatego, e mechanizm autoregulacji odpowiednio dopasuje dopyw krwi do komrek. Jednak gdy tzw. dolne cinienie jest wysokie, bariera zawodzi i nastpuje uszkodzenie nerek, zaburzenia widzenia czy obrzk mzgu. Stan ten jest niezwykle grony, bo nasz mzg, zamknity w okrelonej przestrzeni czaszkowej, nie ma moliwoci „poszerzenia si”. Nawet niewielkie zwikszenie jego objtoci moe stanowi zagroenie ycia.
Inn zmian naczyniow, ktr obserwujemy w wyniku nadcinienia ttniczego, jest miadyca, prowadzca do zawau serca. W wietle naczynia powstaje blaszka miadycowa, na ktrej osadzaj si pytki krwi. A to ju krok do powstania skrzepliny i nagego zamknicia wiata naczy. Nawet na pozr zdrowo wygldajcy czowiek moe nagle zakoczy ycie na skutek zawau czy udaru mzgu.
Nadcinienie ttnicze przyczynia si rwnie do narastajcej sztywnoci ttnic. Proces przebiega zazwyczaj stopniowo i narasta z wiekiem. Efektem tych zmian jest wzrost cinienia skurczowego. Naczynia wwczas le wsppracuj z sercem, stwarzajc zagroenie dla mzgu i serca.
W przebiegu nieleczonego lub leczonego nieskutecznie nadcinienia dochodzi do przerostu lewej komory i jej niewydolnoci, co moe prowadzi do powanych arytmii serca lub nawet zawau.
Choroba ta moe skutkowa rwnie trwaym ubytkiem w istocie biaej i szarej kory. Jest przyczyn ostrych niedokrwie mzgu, udarw niedokrwiennych i wyleww krwi wewntrzczaszkowych oraz ostrej encefalopatii nadcinieniowej bez udaru. Im duej trwa nadcinienie, tym wicej stwierdza si trwaych zmian w mzgu w badaniach obrazujcych ten narzd. Charakterystyczne przy nadcinieniu s take zmiany w naczyniach siatkwki, widoczne podczas badania dna oka. Na podstawie tych bada mona okreli stopie zaawansowania choroby.
Badania chorego z nadcinieniem powinno obejmowa, poza pomiarem cinienia ttniczego, dokadny wywiad i badanie przedmiotowe. Spord danych z wywiadu klinicznego szczeglne znaczenie maj: informacje o wspwystpowaniu chorb nerek (take w rodzinie), objawy guza chonnego, przyjmowane leki (np. doustne rodki antykoncepcyjne, sterydy czy leki hipotensyjne). Wane s te informacje dotyczce ewentualnych powika narzdowych.
Nadcinienie ttnicze jest jednym z najwaniejszych czynnikw ryzyka sercowo−naczyniowego. Jego oceny dokonuje si w odniesieniu do najbliszych 10 lat ycia, zestawiajc wartoci cinienia ttniczego, obecnoci innych ni nadcinienie czynnikw ryzyka, powika narzdowych i chorb wspistniejcych. Obecnie dostpnych jest kilka systemw oceny oglnego ryzyka sercowo−naczyniowego opartych na badaniach duych populacji. Nale do nich: amerykaska skala Framingham oraz europejska SCORE (Systematic Coronary Risk Evaluation). System ten bazuje na danych z bada kohortowych przeprowadzonych w 12 krajach europejskich, a opracowano go w dwch wersjach: dla krajw o niskim i o wysokim ryzyku zgonu spowodowanego incydentem sercowo−naczyniowym. Polsk zaliczono do drugiej grupy.
Oprcz wielokrotnych pomiarw, ktre daj odpowied na zasadnicze pytanie dotyczce obecnoci lub braku choroby nadcinieniowej, po rozpoznaniu jej naley wykona te kilka innych bada zleconych przez lekarza. Dziaania te pozwol ustali, z jakim charakterem (pierwotnym czy wtrnym) mamy do czynienia. Wana jest te ocena stopnia uszkodzenia narzdw przez t chorob. Trzeba take wykona badanie EKG, zarwno spoczynkowe, jak i wysikowe, oraz 24−godzinne badanie metod Holtera. Wskazane jest wykonanie badania echokardiograficznego. Nie wolno zapomnie o monitoringu wydolnoci nerek. Ocena dna oka powinna by take rutynowym badaniem w diagnostyce nadcinienia.
Nadcinienie ttnicze leczy si dwiema drogami. Farmakologiczn prowadzi lekarz, ordynujc pacjentowi szerok gam lekw hipotensyjnych, rnicych si midzy sob budow chemiczn i mechanizmem dziaania. Zwykle stosuje si monoterapi (jeden lek) lub poczenie dwch lekw w niskich dawkach w jednej tabletce. W wikszoci jednak przypadkw do normalizacji cinienia wymagane jest przyjmowanie dwch lub wicej lekw hipotensyjnych (politerapia). Polskie Forum Profilaktyki rekomenduje lekarzom cztery skojarzenia lekw w zalenoci od kierunku przyjtej terapii. W ogromnej wikszoci przypadkw leczenie nadcinienia ttniczego odbywa si w ramach podstawowej opieki zdrowotnej.
Drug drog walki z nadcinieniem moe poprowadzi sam pacjent pod nadzorem lekarza. Dziaania te maj na celu ograniczenie zachowa ryzykownych na rzecz prozdrowotnych.
Zmiana stylu ycia, co dowiody badania, moe obniy warto cinienia ttniczego. Wszystko wskazuje na to, e moe rwnie zapobiega rozwojowi choroby u osb majcych do niej genetyczne uwarunkowania. Elementami leczenia niefarmakologicznego s: normalizacja masy ciaa i przestrzeganie diety. Zaleca si ograniczenie spoycia czerwonego misa, a zwikszenie warzyw, owocw, ryb, produktw penoziarnistych i oliwy z oliwek. Taki zestaw gwarantuje dostarczenie m.in. duej iloci bonnika i magnezu. Naley ograniczy spoycie alkoholu do 20−30 g i soli do 6 g na dob. Palenie papierosw traktowane jest jako przeciwwskazanie. Lekarze natomiast namawiaj do aktywnoci fizycznej: umiarkowanych wicze aerobowych, szybkiego marszu, pywania czy jazdy rowerem.
Podsumowujc wiedz przekazywan przez lekarzy warto zapamita, e problemu nadcinienia ttniczego nie wolno bagatelizowa. Choroba bowiem rozwija si podstpnie nie dajc na pocztku wyranych objaww klinicznych ani uciliwych dolegliwoci. Nie zapominajmy o mierzeniu cinienia krwi i o wizycie w gabinecie lekarskim, jeli objawy wzbudz nasz niepokj.