Teza, e nasze szkolnictwo wysze generalnie wymaga unowoczenienia, nie jest ani zbyt oryginalna, ani nawet kontrowersyjna. Wtpicym w to proponuj sprawdzenie listy tych jednostek akademickich, ktrych pracownicy maj znaczcy udzia w liczcych si na wiecie osigniciach badawczych. Spraw dyskusyjn jest natomiast to, co i jak unowoczenia oraz jakie istniej w tym wzgldzie bariery.
Dobrym wprowadzeniem do dyskusji na ten temat jest raport z bada przeprowadzonych w latach 1993−95 w ramach projektu badawczego KBN Wysze uczelnie – strategie przystosowawcze, opracowany przez Elbiet Wnuk−Lipisk. Sporo do mylenia daj m.in. zebrane przez ni wypowiedzi dziekanw na temat utrudnie w reformowaniu macierzystych wydziaw – wynika z nich, e najpowaniejsze widzieli oni w: „konserwatyzmie czci kadry”, „sprzeciwie grup bronicych swoich partykularnych interesw”, „wykonywaniu przez cz kadry jedynie programu minimum i niechci do jakiejkolwiek dodatkowej dziaalnoci w uczelni”; „zbyt duym zaangaowaniu si czci pracownikw w dziaalno poza uczelni”, „zmniejszeniu si roli pracy w uczelni w yciu pracownikw naukowo−dydaktycznych” oraz w „braku prawidowej wymiany pokoleniowej”. W komentarzu do tych opinii autorka raportu pisze, i „przyczyny tych zjawisk znajduj si zarwno wewntrz uczelni (konserwatyzm, gra interesw), jak i na zewntrz szkoy wyszej (brak modych kandydatw do pracy naukowo−dydaktycznej)”, oraz dodaje, e „instytucje szkolnictwa wyszego s z zasady do konserwatywne”, przy czym „odpornoci na zmiany nie mona interpretowa jedynie negatywnie. Stanowi ona bowiem jednoczenie gwarancj przetrwania podstawowych zasad oraz mechanizmw odkrywania, przechowywania, wzbogacania i przekazywania wiedzy”, a z polskich dowiadcze wynika, e konserwatyzm ten by niejednokrotnie reakcj obronn przed reformami forsowanymi przez komunistyczne wadze, ale nieaprobowanymi przez rodowisko akademickie (por. Innowacyjno a konserwatyzm, Warszawa 1996, s. 202 i d.). Od czasu tamtych bada wiele si w naszym kraju zmienio, w tym spore zmiany zaszy w polskich uczelniach. Jednak zdecydowana wikszo wskazywanych problemw pozostaa.
Wychodz od tego punktu nie tylko dlatego, e wskazuje on na jedn z najpowaniejszych barier na drodze ku lepszemu polskich uczelni, lecz take dlatego, e w ostatnim czasie sporo si mwi o odmodzeniu kadry naukowo−dydaktycznej. Pomys na wymian pokoleniow by i nadal jest dosy prosty, to znaczy, jego autorzy i promotorzy chcieliby obnienia progu emerytalnego dla uczelnianej profesury z 70 do 65 lat. Jeli wemie si pod uwag redni wieku tej grupy zawodowej, musiaoby to oznacza radykalne „przewietrzenie” murw uczelni. Nie byoby to wprawdzie czym nadzwyczajnym (taki prg emerytalny obowizuje np. w Wielkiej Brytanii), ale inne kraje dysponuj znacznie liczniejsz, wysoko kwalifikowan kadr naukowo−dydaktyczn. Do konkursw na stanowiska profesorskie zgasza si tam co najmniej kilkudziesiciu kandydatw, a w naszych uczelniach czsto jest tak, e konkurs ogasza si wwczas, gdy chociaby jedna osoba spenia obowizujce w tym zakresie wymagania.
Co jednak w zakresie wymiany pokoleniowej trzeba zrobi. Nie tylko dlatego, e rednia wieku kadry profesorskiej naszych uczelni jest coraz wysza, ale take dlatego, e malej moliwoci zatrudnienia tych osb, ktre mog si sta w perspektywie kilkunastu lat wizytwk polskiej nauki. Jeli dobrze rozumiem intencje pomysodawcw tego radykalnego „przewietrzenia”, chodzi rwnie o to, aby poza murami uczelni znaleli si ci profesorowie, ktrzy w przeszoci mieli osignicia gwnie na tzw. froncie walki ideologicznej, a dzisiaj kontestuj now rzeczywisto i nie potrafi znale satysfakcjonujcego ich miejsca. Rzecz jasna, nie twierdz, e takich osb nie ma w polskich uczelniach. Co wicej, skonny jestem zgodzi si z tymi, ktrzy uwaaj, e ich postawy i dziaania niejednokrotnie utrudniaj ycie tej czci kadry akademickiej, ktra chciaaby stosowa obowizujce w krajach zachodnich kryteria kompetencji, awansu, oceniania, nauczania itd. Wszystkie te argumenty rozbijaj si jednak o problem „krtkiej kodry”. Nie mona oczywicie wykluczy, e stanie si ona nieco dusza w wyniku otwarcia rynku pracy dla cudzoziemcw. Tyle tylko, e musieliby si nauczy jzyka polskiego, bo znajomo jzykw obcych (nie tylko zreszt wrd studiujcych) nie jest w Polsce zjawiskiem masowym.
Jest rzecz normaln to, e poszczeglne grupy zawodowe broni swoich interesw. Spoeczno akademicka nie stanowia pod tym wzgldem wyjtku, o czym atwo si przekona sigajc do historii walki najbardziej liczcych si uniwersytetw o takie tradycyjne wolnoci, jak prawo do stanowienia przez samych uczonych tego, co i jak si bada, czego i jak si naucza. Nie oznacza to oczywicie, e korzystanie z tych wolnoci zawsze dobrze suyo zarwno nauce, jak i nauczaniu. Generalnie jednak im wicej autentyczni mistrzowie mieli do powiedzenia, tym lepiej na tym wychodzia spoeczno uczelniana i lepiej wypeniane byy spoeczne misje szk wyszych. W naszych uczelniach takich mistrzw rwnie nie brakowao – nawet w tych trudnych latach, gdy decydujcy gos nalea do „jedynie susznej” partii oraz „wszystko wiedzcych” sekretarzy partyjnych.
Dzisiaj nie ma ju tej partii, a i byli sekretarze jakby mniej maj do powiedzenia. Pozostao jednak po tamtych czasach co, co nazwabym mentalnym dziedzictwem komunizmu. U jednych objawia si to w gbokiej nieufnoci do wszystkiego, co pochodzi od wadzy politycznej i administracyjnej. Natomiast u innych – w nie do koca uwiadamianych, ale wyranie demonstrowanych resentymentach za „jedynie prawdziw prawd”, „jedynie suszn lini dziaania”, „jedynie waciw opcj” oraz ocenianiu wszystkiego i wszystkich z tego punktu widzenia. W praktyce oznacza to u jednych i drugich okopanie si na takich pozycjach obronnych, e niewielkie szanse na przebicie si przez nie maj jakiekolwiek innowacje.
Przekonali si o tym m.in. autorzy zgaszanych w cigu ostatnich kilkunastu lat projektw zmian ustawy o szkolnictwie wyszym – takich chociaby, jak nowatorski (jak na tamte lata) projekt byego ministra Mirosawa Handkego. Dyskutowano nad nim kilka lat, a po tych dyskusjach pozostaa nawet nie reforma starego prawa, lecz „resztwka” w postaci podwyek dla nauczycieli akademickich oraz powoania Pastwowej Komisji Akredytacyjnej. Wyglda na to, e nasi zachodni ssiedzi mieli wiadomo pojawienia si takiego dziedzictwa komunizmu oraz reakcji obronnych ze strony profesury byej NRD. W wielu bowiem wschodnioniemieckich uczelniach znaczna cz kadry zostaa zastpiona przez osoby, ktre zdobyway kwalifikacje akademickie w uczelniach zachodnich. U nas, w zwizku z problemem „krtkiej kodry”, taki wariant nie wchodzi w rachub.
Dodam, e niepokoi mnie rwnie to, i mentalne dziedzictwo komunizmu pojawia si take u tych, ktrzy tamte koszmarne czasy mog zna jedynie z relacji swoich mistrzw. By moe ci ostatni nie potrafili im wytumaczy, e w nauce i nauczaniu nie ma jednej „najprawdziwszej prawdy”, a ci, ktrzy im wmawiaj, e jest inaczej, prowadz ich na manowce. Zarwno tym modym, jak i starszym znawcom „jedynie prawdziwej prawdy” chciabym zadedykowa sowa Karla R. Poppera, wypowiedziane w Spoeczestwie otwartym i jego wrogach przy okazji krytyki „filozofii proroczej” K. Marksa: „ja mog si myli, ty moesz mie racj, i wsplnym wysikiem moemy zbliy si do prawdy”.
Podzielam opini tych, ktrzy uwaaj, e nie kada innowacja w yciu akademickim moe si przyczyni do podniesienia jego jakoci. Tutaj jednak chciabym powiedzie par zda o tym jego obszarze, w ktrym jest ona ze wszelkich miar wskazana. Co wicej, w moim przekonaniu, jest ona oczekiwana przez t cz spoecznoci akademickiej, dla ktrej trwanie przy „starym” oznacza w praktyce tkwienie w ciasnym gorsecie struktur organizacyjnych powstaych jeszcze w czasach tzw. komuny i speniajcych wwczas bardziej oczekiwania wadz politycznych ni spoecznoci akademickiej. Myl tutaj przede wszystkim o takich strukturach, jak wydziay, instytuty kierunkowe czy katedry. Przy ich powoywaniu obowizywaa dosy prosta zasada: im bdzie ich mniej, tym atwiej nimi sterowa i kontrolowa je.
Rzecz jasna, o to samo chodzio wwczas, gdy powstaway pierwsze uniwersytety. „Klasyczny” podzia (tzw. paryski) dopuszcza istnienie czterech wydziaw: sztuk wyzwolonych (artes liberales), dekretw (prawa), medycyny i teologii. Inaczej oczywicie usytuowana bya wwczas wadza (centraln postaci by w niej papie), inaczej wygldao jej wadanie. Ograniczay je jednak w istotnym stopniu przywileje spoecznoci akademickiej, takie jak: autonomia w zakresie jurysdykcji, prawo do strajku i opuszczania uczelni oraz prawo do nadawania stopni i tytuw.
W dzisiejszej Polsce oczywicie kady moe strajkowa i zmienia swoje miejsce pracy. Jednak w tym wypadku sztuka nie polega na strajkowaniu, lecz na takim zmienianiu swojego bliszego i dalszego otoczenia, aby pracowao si efektywniej. Tutaj si wanie pojawia konserwatyzm tej czci profesury, ktra ma wprawdzie uprawnienia do tego, aby dokona zmian w organizacji jednostek uczelnianych, ale korzysta z nich nader oszczdnie. Zapewne motywy takiej postawy s rne. Odnosz jednak wraenie, e w niejednym przypadku decyduje zasada: „co stare, to dobre”, i by moe obawa, e zbyt szerokie uchylenie furtki dla innowacyjnoci w sferze organizacji jednostek uczelnianych wyzwoli lawin, nad ktr adna wadza uczelniana nie bdzie w stanie zapanowa. Przyznam, e obawa ta nie jest bezzasadna. Tyle tylko, e pojawieniu si lawiny wnioskw o powoanie nowych lub przeksztacenie starych jednostek organizacyjnych stosunkowo atwo zapobiec poprzez postawienie wysokich i jednakowych dla wszystkich warunkw (naukowych i dydaktycznych), ktre powinna spenia nowa jednostka. Warto si przyjrze rozwizaniom sprawdzajcym si w innych krajach; np. w uczelniach niemieckich, aby otrzyma stanowisko kierownika katedry trzeba posiada tytu profesorski (a tytuu tego nie rozdaje si lekk rk).
Okrelenia „polityka” uywam tutaj w sensie przenonym, bo to, co ma miejsce w naszych realiach akademickich, trudno uzna za spjny program dziaania. W ustawach o szkolnictwie wyszym oraz o tytule i stopniach naukowych s oczywicie zapisy mwice o tym, jak powinny by przeprowadzane procedury awansowe oraz jakie warunki musz by spenione, aby uzyska uprawnienia do ich przeprowadzania. Nie ma w nich natomiast jednoznacznych zapisw mwicych o tym, jaka powinna by polityka awansowa oraz nie do koca jest jasne, czy prowadzi j minister odpowiedzialny za nauk i szkolnictwo wysze, rektorzy, kierownicy tzw. podstawowych jednostek uczelnianych czy kto na jeszcze niszym szczeblu. W praktyce jest tak, e kada wadza prbuje wzi na siebie jak cz odpowiedzialnoci za t polityk. Byoby to zapewne godne uznania, gdyby ich dziaania byy ze sob skoordynowane. Nie ulega jednak wtpliwoci, e z t koordynacj s problemy. Gdyby byo inaczej, to czy minister nie musiaby wydawa restrykcyjnych rozporzdze (takich np. jak rozporzdzenie z 27 lipca 2006, mwice m.in. o minimach kadrowych), a w uczelniach czy zaprzestano by szukania furtek do ich obejcia?
Za tymi kopotami kryj si oczywicie rozbiene interesy stron, a take rozbiene wyobraenia o uwarunkowaniach awansu. Szczeglnie wyranie jest to widoczne na poziomie jednostki majcej uprawnienia do doktoryzowania oraz (ewentualnie) habilitowania i wnioskowania o tytu profesora. W toczcej si tutaj batalii stronami s: zainteresowani awansem, dziekani lub dyrektorzy instytutw majcych wymienione wyej uprawnienia oraz czonkowie „komisji ds....” i rad naukowych. Dobrze byoby, aby strony te miay zblione do siebie kryteria awansu akademickiego. Oczekiwanie to jednak okazuje si niejednokrotnie utopi. Wprawdzie wszyscy na og syszeli o ustawowych wymogach znacznego dorobku w postaci liczcych si osigni naukowych i dydaktycznych, ale dla jednych znaczny jest on ju wwczas, gdy skada si z kilku lub kilkunastu publikacji w lokalnych wydawnictwach, natomiast dla innych zaczyna si od kilkudziesiciu, w tym czci publikowanych w wydawnictwach o zasigu midzynarodowym. Zdarza si rwnie i tak, e wspierajcy starania „kandydata do...” zgadzaj si, e ilociowo jego dorobek wyglda skromnie, ale za to jakie ma on – w ich przekonaniu – walory jakociowe!; nawet wwczas, gdy jest tylko komunikatem naukowym, a kandydat ten nigdy nie zaprezentowa swoich osigni na forum midzynarodowym.
Apeluj do obrocw takich wtpliwych kandydatur: nie omieszajcie powanych bada naukowych i nie deprecjonujcie wysiku tych, ktrzy faktycznie co istotnego w nich osignli.
Kroki te przedstawi w dwch wariantach. W pierwszym z nich – radykalnym – efekty byyby szybsze, ale i koszty znacznej czci spoecznoci akademickiej, w tym profesury, wysze. Z tego wzgldu jest on mniej realistyczny. Mimo wszystko warto o nim powiedzie.
A zatem, po pierwsze – sprawa kadr. Trzeba niestety dokona ich gruntownej weryfikacji, to znaczy zada od wszystkich (rwnie od tych, ktrzy zaliczyli wszystkie progi awansowe) przedstawienia wiadectwa aktywnoci naukowej (udokumentowanej publikacjami) i dydaktycznej (udokumentowanej wypromowanymi magistrami i doktorami), ze szczeglnym uwzgldnieniem kilku ostatnich lat. Moe kto powiedzie: to nic nowego – takie wiadectwo jest przecie co roku sporzdzane w postaci „sprawozdania z...”. To prawda. Jednak nie jest i nie bdzie ono miao wikszego znaczenia, jeli za nim nie pjd nastpne kroki – takie, jak porwnanie tych osigni z obowizujcymi w tym zakresie wymaganiami w uczelniach zachodnich i podzikowanie za dalsz prac na zajmowanym stanowisku tym, ktrych wyniki wyranie odbiegaj od redniej zachodnioeuropejskiej.
Po drugie, sprawa struktur organizacyjnych. Jako trudno mi sobie wyobrazi ich permanentn tymczasowo – chocia byoby to najbardziej radykalne rozwizanie. Mog jednak sobie wyobrazi sytuacj, e ich przydatno jest systematycznie weryfikowana oraz e s one – bez ogldania si na jakie szczeglne wzgldy – likwidowane wwczas, gdy nie mog jej potwierdzi osignitymi wynikami. Jeszcze atwiej jest mi sobie wyobrazi weryfikowanie przydatnoci tych osb, ktre nimi kieruj i niepowierzanie im tych stanowisk wwczas, gdy niczym specjalnym nie mog si wykaza. Mobilnoci dziekanw i dyrektorw instytutw mogoby si przysuy wprowadzenie ograniczenia do jednej lub najwyej dwch kadencji sprawowania tych funkcji, bez moliwoci powrotu na zajmowane stanowisko po okresie karencji.
Po trzecie, sprawa awansw. Trzeba wprowadzi jednoznaczne kryteria oceny tego, co jest, a co nie jest znaczcym osigniciem naukowym i dydaktycznym, przy czym oceniajcymi powinny by nie tylko osoby z tej samej, co oceniany, uczelni, lecz take specjalici z innych orodkw akademickich. Rzecz jasna, taka procedura aktualnie obowizuje – tyle tylko, e skaona jest tak koleesk pomocniczoci, e „kandydat do...” jest „wybitnym” uczonym i nauczycielem akademickim jedynie w opinii swoich przeoonych i najbliszych wsppracownikw i to niejednokrotnie wystarczy, aby uzyska stopie naukowy doktora habilitowanego lub tytu profesora. Mogoby temu zapobiec wprowadzenie zapisu prawnego, ktry w praktyce uniemoliwiaby (tak jak to jest w Niemczech) ubieganie si o stanowiska profesorskie w uczelni, w ktrej uzyskao si venia legendi lub te negatywne opinie zewntrznych recenzentw automatycznie zamykayby dalsz procedur awansow.
Zaczn od procedur awansowych. Niejednokrotnie cay problem z wtpliwymi wnioskami awansowymi zaczyna si w momencie powoywania komisji ds. doktoratu, habilitacji lub tytuu profesorskiego. Rzecz jasna, trudno unikn koleeskich recenzji w sytuacji, gdy powouje si koleesk komisj. Mogoby to utrudni wprowadzenie ustawowego zapisu mwicego o tym, e komisja taka powinna si skada w wikszoci ze specjalistw spoza macierzystej uczelni. wiadczenie usug koleeskich mogoby rwnie zosta przyhamowane dziki wprowadzeniu „czarnej listy” tych recenzentw, ktrzy swoje obowizki traktuj – mwic ogldnie – mao odpowiedzialnie. Nie chodzi oczywicie o to, aby taka lista wywieszana bya na tablicach ogoszeniowych w uczelniach lub figurowaa na stronie internetowej Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytuw, lecz o to, aby – przy zatwierdzaniu recenzentw przez CK – przynajmniej przez okrelony czas nie bra takich osb pod uwag, a dziekan czy dyrektor instytutu mg si dowiedzie, jakie wobec tych osb s zastrzeenia.
Problem tkwienia w starych i mao efektywnych strukturach organizacyjnych mona byoby rozwiza zarwno poprzez wiksze uzalenienie ich trwania od systemu kategoryzacji (np. wydzia, ktry w tym rankingu nie awansuje lub wykazuje regres, musiaby si liczy z koniecznoci gbokiej restrukturyzacji), jak i wprowadzenie do statutw uczelni takiego systemu stymulowania zmian, ktry umoliwiaby wiksz trwao wydziaom, mniejsz instytutom i katedrom, najmniejsz za zakadom i pracowniom.
W kocu problem kadr. W tym agodniejszym (ale nie bezbolesnym) wariancie moja propozycja sprowadza si do tego, aby w uczelniach ograniczy moliwoci przetrwania do emerytury tym osobom, ktre po uzyskaniu doktoratu lub habilitacji realizuj „program minimum”, o ktrym mwili dziekani w ankiecie E. Wnuk−Lipiskiej. By moe jednak byoby to krokiem radykalnym. Statut niejednej polskiej uczelni daje bowiem doktorom kilkadziesit lat na przygotowanie habilitacji, a doktorom habilitowanym zawodow „nietykalno”. Nakonienie osb realizujcych „program minimum” do wikszej aktywnoci naukowej i dydaktycznej graniczy z cudem. Co jednak z tym problemem trzeba zrobi.