Przez „awans naukowy nauczyciela akademickiego” rozumiem tu uzyskanie kolejnych stopni naukowych i tytuu profesora, natomiast przez „awans naukowy wyszej uczelni” uzyskanie uprawnie przez dan jednostk organizacyjn uczelni do doktoryzowania, nastpnie do nadawania stopnia doktora habilitowanego, a przez uczelni – prawa do uywania nazwy, odpowiednio: akademia – uniwersytet z okrelonym przymiotnikiem – uniwersytet.
Gwn tez mojego gosu w dyskusji nad koniecznoci radykalnej modyfikacji pewnych elementw polskiego systemu nauki w wymiarze akademickim (pomijam tu instytucje czysto badawcze) jest stwierdzenie, e uproszczenie, zwaszcza skrcenie, kadego merytorycznie uzasadnionego awansu nauczyciela akademickiego oraz wyszej uczelni wydatnie utrudniaj pod wieloma wzgldami nieracjonalne, niekiedy sprzeczne z logik czy zdrowym rozsdkiem kryteria awansowe, mocno osadzone w tradycji PRL. Rozumujc precyzyjnie stwierdzimy, e utrudniaj uczeni – nie twierdz jednak, e wszyscy lub wikszo (!). Penic bowiem uprzywilejowan rol czonka ktrej z kwalifikacyjnych korporacji uczonych (od rad wydziaw po Centraln Komisj ds. Stopni i Tytuw) wydaj w tajnych gosowaniach werdykty godzce w prawidowy rozwj kadr naukowych i wyszych uczelni. Mam na myli tylko te werdykty, ktre w rzeczowej dyskusji nie wytrzymaj krytyki lub s wrcz kompromitujce. W wielu jednak przypadkach owe rozmyte, niejasne kryteria awansowe, oparte w kwestiach zasadniczych na ocenach uznaniowych, umoliwiaj manipulowanie argumentacj (niejednokrotnie o werdykcie przesdza liczna grupa niezdecydowanych, ktrzy wstrzymuj si od gosu – czstokro zasadnie powiemy: przesdzaj gosy tych, ktrzy czciowo ulegli manipulacji innych), a take zniechcaj do podjcia procedur odwoawczych. Nic zatem dziwnego, e cz nauczycieli akademickich artykuuje wprost zdanie, i wiadomo tego stanu rzeczy podwaa sens kontynuowania trudu rozwoju naukowego i dlatego stawia na inne obszary satysfakcji i podnoszenia jakoci ycia. Na og jednak przemilczaj, dlaczego odpowiada im kontynuowanie zawodu nauczyciela akademickiego. To jest wanie drugi aspekt niskiej wydolnoci systemu awansowego w polskiej nauce (de facto systemu polskiej nauki) – moliwo bycia nauczycielem akademickim do wieku emerytalnego bez koniecznoci utrzymania optymalnych kompetencji naukowo−dydaktycznych. Ten aspekt jest cile poczony z pierwszym (wymienionym wyej) – moliwoci tworzenia i utrzymywania przez dugie okresy korporacji uczonych rnych szczebli o wzgldnie ustabilizowanym ukadzie personalnym i wpyww.
W pewnym sensie odwracajc gwn tez stwierdzimy, e skutkiem braku przejrzystych kryteriw awansowych jest generowanie dwch zjawisk negatywnych, midzy ktrymi zachodz istotne relacje powiza: (1) przeciwskutecznych dziaa korporacyjnych pewnych grup uczonych, (2) tolerowania niskich kompetencji naukowo−dydaktycznych znacznej czci danej wsplnoty akademickiej za cen poparcia liderw tych wsplnot w ich personalnych deniach do uzyskania lub utrzymania pozycji „wysokiego wpywu” w korporacjach uczonych danego szczebla zarzdzania nauk.
Z trzech powodw uywam terminu „przeciwskutecznych”, a nie stwierdzenia „dziaa korporacyjnych skutecznie stabilizujcych uprzywilejowan pozycj „wysokiego wpywu”, take w sprawach awansu naukowego innych”. Po pierwsze, nie wszystkie dziaania korporacyjne osb zatrudnionych lub funkcjonujcych w instytucjach zarzdzajcych nauk s naganne. Po drugie, u podstaw nie wszystkich werdyktw, nawet kompromitujcych, ley intencja deprecjonowania osigni naukowych i dydaktycznych kandydata lub instytucji. Przeciwnie, motywy mog by szczytne, ale werdykty oparte na nieracjonalnych kryteriach okazuj si przeciwskuteczne, zwaszcza w dugiej perspektywie (np. emigracja uzdolnionych nauczycieli akademickich lub porzucenie zawodu). Po trzecie, nie zakadam, e w jakiejkolwiek korporacji uczonych przewaaj osoby, ktrych gwnym celem jest szkodzenie w ogle lub w sposb wybirczy. Wyranie jednak podkrel po raz kolejny, e system – niestety – umoliwia skuteczne funkcjonowanie tej kategorii uczonych przez wiele lat. Z dziaaniem skutecznym tej wanie mniejszoci – z perspektywy interesw lub potrzeb poszczeglnych osb – naleaoby czy natomiast wiele przeciwskutecznych werdyktw uczonych danej korporacji, ktrzy paradoksalnie stanowi wikszo, albowiem nie s przeciwni (np. 10 gosw „za”, 6 „przeciw”, ale a 8 „wstrzymujcych si”). Tego rodzaju werdykty s zarazem przykadem kompromitacji przede wszystkim systemu awansowego, ale po czci uczonych, ktrzy nieskrpowani koniecznoci uzasadnienia swojej decyzji zajmuj stanowiska z pozoru tylko neutralne.
W sensie prakseologicznym dziaaniem przeciwskutecznym jest takie, kiedy sprawca zamiast zamierzonego celu osign jego negacj. Jednym z gwnych celw dziaalnoci statutowej wyszej uczelni jest rozwj naukowy kadr. Trudno obroni tez, e jedyn przyczyn „ujemnego bilansu” rozpatrywanych wnioskw habilitacyjnych lub nawet doktorskich w danej jednostce organizacyjnej uczelni, czy w ogle poszczeglnych procedur awansowych, jest niski poziom kandydatw. W wielu przypadkach przyczyn jest dziaanie przeciwskuteczne jednostki organizacyjnej. Paradoksalnie jest to dziaanie wbrew intencjom wikszoci czonkw danej korporacji uczonych, ale za to w zgodzie z nieracjonalnymi kryteriami awansowymi. Paradoks polega i na tym, e dana jednostka organizacyjna przez takie dziaanie moe utraci zdolno promowania kadr naukowych na skutek braku kandydatw do wszczcia postpowania awansowego w tej wanie jednostce. Jakich bowiem uy argumentw, e system awansowy jest bez zarzutu, tylko nieodpowiedni s kandydaci, skoro dana rada wydziau w tajnym gosowaniu nie dopuszcza kandydata do dalszych etapw przewodu habilitacyjnego przy 4 czy chociaby 3 pozytywnych recenzjach?
S jednak obszary dziaania grup interesu wsplnot akademickich czy pewnych korporacji uczonych, gdzie owe grupy dziaaj zgodnie. Jednak te zachowania nie tylko kwalifikuj si do przeciwskutecznych (z perspektywy odpowiedzialnoci za rozwj naukowy kadr czy choby utrzymanie przyzwoitego poziomu akademickiego), ale nadto prowadzcych do degradacji nauki i statusu nauczyciela akademickiego. Tak si dzieje dlatego, e narzdzia, ktre powinny suy stymulowaniu rozwoju w sposb systemowy, s nieadekwatne do celw stawianych wyszym uczelniom. Ustawodawca pozostawi uczelniom du swobod dziaania w jednych domenach aktywnoci, ktre s silnie zwizane z prawidowym rozwojem i awansem naukowym nauczycieli akademickich, a ubezwasnowolni w innych. Do pierwszych naley zaliczy przede wszystkim – jak si okazuje – nieuzasadnion autonomi w opracowaniu kryteriw ocen okresowych nauczycieli akademickich. Do drugich – brak autonomii w postpowaniach awansowych na stopie doktora i doktora habilitowanego, mimo spenienia kryteriw formalnych. To nieuzasadniona zaszo PRL. Ustawodawca dzieli de facto samodzielnych pracownikw nauki, ze wzgldu na kompetencje awansowania innych do stopni naukowych, na pi kategorii: 1) pozornie samodzielnych (nalecych do wsplnot akademickich jednostek organizacyjnych wyszej uczelni, ktre uprawnie awansowych nie posiadaj); 2) samodzielnych w ograniczonym zakresie (jednostek, ktre posiadaj uprawnienia awansowe na stopie doktora); 3) samodzielnych w rozszerzonym zakresie (jednostek, ktre maj uprawnienia awansowe na stopie doktora habilitowanego), 4) samodzielnych w szerokim zakresie (czonkw Rady Gwnej Szkolnictwa Wyszego i czonkw Pastwowej Komisji Akredytacyjnej); 5) samodzielnych w penym tego sowa znaczeniu (czonkw Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytuw). Kompromitacj systemu w stopniu najwszym, a zarazem potwierdzeniem trafnoci dokonanego podziau samodzielnych pracownikw nauki (de facto ich samodzielnoci) s werdykty Centralnej Komisji oddalajce wnioski rektorw wyszych uczelni w imieniu wsplnot akademickich samodzielnych pracownikw nauki kategorii pierwszej lub drugiej ubiegajcych si o uprawnienia awansowe, mimo e wczeniej rekomendacji udzielia Rada Gwna.
Jaskrawym przykadem dziaa grup interesu wsplnot akademickich, prowadzcych do degradacji nauki i statusu nauczyciela akademickiego, jest zatrudnianie w wyszych uczelniach magistrw i doktorw nauk (niejednokrotnie o predyspozycjach do dziaalnoci twrczej) z ponaddwudziestoletnim staem, ktrzy z powodu braku postpw w rozwoju naukowym zajmuj stanowiska wykadowcw lub starszych wykadowcw, spokojnie oczekujc wieku emerytalnego. Ci wykadowcy korzystaj z przywilejw nauczycieli akademickich niejednokrotnie bez obowizku dokumentowania choby osigni dydaktycznych, czyli publikowania skryptw, materiaw metodycznych itd. Co wicej, czstokro mog bardziej liczy na nadgodziny ni niejeden kreatywny adiunkt lub profesor. Wadzom nie przeszkadza, e nadgodziny nie s osigniciem dydaktycznym, lecz sposobem na dorabianie, ale i sposobnoci, by uzasadni brak czasu na twrcz dziaalno akademick. Niejednokrotnie natomiast nawet najbardziej kreatywnym adiunktom i profesorom pomniejsza si tzw. pensum dydaktyczne (a wic ogranicza si ich udzia w ksztaceniu studentw), gdy wadzom wystarczy, e zaliczeni s do minimum kadrowego, by zachowa dane uprawnienia akademickie.
Tak komfortowe funkcjonowanie wykadowcw jest moliwe w danej wsplnocie akademickiej dlatego, e ta grupa interesu stanowi na og pokany elektorat i wiadomy, e moe liczy w przyszoci na tolerowanie braku osigni naukowo−dydaktycznych za cen poparcia liderw tych wsplnot w ich deniach do uzyskania lub utrzymania pozycji „wysokiego wpywu”, zwaszcza w korporacji uczonych jednostki organizacyjnej macierzystej uczelni. Liderzy o takiej mentalnoci (a tacy rzadko skadaj bro) osigaj natomiast swoje cele postpujc zgodnie z jedn z prakseologicznych regu sprawnego dziaania – „przeszkadzania przez pomaganie” (dla jasnoci dodajmy – pomaganie pozorne, deklarowane lub wybircze). Celem przeszkadzania jest bowiem prawie zawsze utrzymanie uprzywilejowanych pozycji w systemie nauki. Na niepokornych s natomiast niezawodne sposoby – jednych zwalnia si za brak postpw w rozwoju naukowym, drugim taki rozwj si utrudnia, by w odpowiednim czasie zastosowa sposb pierwszy (na amach „Forum Akademickiego” te kwestie byy niejednokrotnie podnoszone).
Abstrahuj w caym wywodzie od uczonych i wsplnot akademickich kreujcych rozwj. Tu obowizuje regua „pomagania przez przeszkadzanie” (przeszkadzanie oparte na twrczej, pogbionej, ale yczliwej krytyce, na koniecznoci prowadzenia bada i publikowania wynikw w najlepszych czasopismach naukowych, na koniecznoci czynnego udziau w kongresach midzynarodowych itd.).
Tak najoglniej nakrelone zagadnienie awansu naukowego nauczyciela akademickiego i wyszej uczelni, po skojarzeniu choby z potoczn wiedz o mechanizmach wadzy oraz potrzebie dominacji czowieka nad ludmi i rzeczami, unaocznia, e dotykamy materii bardzo zoonej. Postulaty, ktre, moim zdaniem, mog si istotnie przyczyni do uproszczenia procedur awansowych, a w kolejnych latach stopniowo zwiksza poziom naukowo−dydaktyczny kandydatw i uczelni, poprzedzam skrtowym sformuowaniem przesanek dalszego rozumowania. S to przede wszystkim dane zawarte w Strategii rozwoju nauki w Polsce do 2015 roku.
W Polsce wystpuje zjawisko wieloetatowoci pracownikw sfery badawczo−rozwojowej, w znacznej mierze zwizane ze zobowizaniami edukacyjnymi (prawie 5−krotny wzrost liczby studentw po 1990 roku) oraz z relatywnie niskimi wynagrodzeniami w sektorze publicznym.
Polska, z liczb 266 publikacji na 1 milion ludnoci, ma jeden ze sabszych wskanikw w skali midzynarodowej (m.in. wpyw wzgldnie niskiej liczby badaczy) – rednia w krajach UE−15 w 2002 roku wyniosa 673 artykuy.
Stopie doktora habilitowanego i tytu profesora uzyskiwano w Polsce w stosunkowo pnym wieku (14 proc. naukowcw habilituje si poniej 40. roku ycia, najwicej, ok. 55 proc., midzy 40. a 50. rokiem ycia; rednio okoo 24 proc. tytuw profesorskich uzyskuj osoby do 50. roku ycia, a najwicej, ok. 52 proc., badacze midzy 50. a 60. rokiem ycia).
W 2004 roku w Polsce liczba badaczy na 1000 osb aktywnych zawodowo wyniosa 4,6 (w krajach UE 5,9).
Doktorant z Anglii, zapytany podczas jednej z letnich midzynarodowych szk naukowych dla modych badaczy, organizowanych w latach 2003−05 przez warszawsk AWF, o wasn karier naukow, odpar: „W maju nastpnego roku broni doktorat, a w maju (i wymieni rok) bd profesorem, jeeli tylko speni odpowiednie kryteria” (zna dokadnie kryteria formalne, merytoryczne i etyczne kolejnej procedury awansu naukowego i by wiadom, e ich spenienie nie upowania nikogo, by ten awans powstrzyma).