Miny ponad dwa lata od ukazania si w „Forum Akademickim” (12/2005) opracowania jednego z autorw niniejszego artykuu (JB) zatytuowanego Studia doktoranckie – uwarunkowania i perspektywy. W roku 2006 pod auspicjami Rady Gwnej Szkolnictwa Wyszego odbyy si dwa spotkania przedstawicieli uczelnianych samorzdw doktorantw i doktorantw w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyszego: 10 lutego i 6 kwietnia. Poinformowali o nich na amach „FA” przedstawiciele doktorantw w Radzie Gwnej – mgr Katarzyna Martowska (4/2006) i mgr inynier Mateusz Molasy (7−8/2006). Tu przed witami Boego Narodzenia roku 2006 koncepcj interdyscyplinarnych studiw doktoranckich nakreli poprzedni minister nauki prof. Micha Seweryski. Propozycja ta – szeroko komentowana w rodowiskach naukowych i akademickich – nie przeksztacia si w konkretn propozycj.
Z inicjatywy ministra odbyo si kilka spotka przedstawicieli rodowisk naukowych na temat wspdziaania rnych pionw nauki – Rady Nauki, uczelni, instytutw PAN i jednostek badawczo−rozwojowych – w realizacji zada badawczych i edukacyjnych. Niniejsze opracowanie nawizuje do wnioskw z dyskusji, jaka miaa miejsce na tych spotkaniach oraz jaka toczy si od padziernika 2007 roku w Centralnej Komisji do spraw Stopni i Tytuw. Podejmuje te sprawy wane, nurtujce rodowisko doktorantw, poruszane w trakcie wielu spotka i dyskusji – m.in. na konferencji Model awansu naukowego w Polsce (17−18 marca 2006 w Krakowie), a ostatnio na Zgromadzeniu Plenarnym KRASP (21−23 listopada 2007 roku) oraz na VIII Krajowym Zjedzie Doktorantw w odzi (30 listopada – 2 grudnia 2007).
W tradycji akademickiej podstaw uzyskania stopnia doktora s osignicia wynikajce z dziaalnoci naukowej lub twrczej. Osoba starajca si o stopie doktora powinna by autorem lub wspautorem takiego osignicia. Powinna te przygotowa rozpraw doktorsk, ktra przyjmuje rne formy w rnych dziedzinach czy dyscyplinach nauki lub sztuki. Nowo naukowa kojarzy si przede wszystkim z tworzeniem i wzbogacaniem wiedzy. Nowoci moe by rwnie wykorzystanie wiedzy w tworzeniu rozwiza o charakterze praktycznym. Z odkrycia i opisania zjawiska nie wynikaj jeszcze jego zastosowania. Dlatego rozwizania dotyczce wykorzystania wiedzy s rwnie wane jak wiedza nowa – zwana powszechnie poznawcz. Za dziaalno naukow lub twrcz naley zatem uzna t, ktrej efektem jest szeroko pojmowana nowo naukowa, wzgldnie nowe dzieo artystyczne, technologiczne lub inne, jak: projekt technologiczny, program ekonomiczny, program w sferze spoecznej, rozwizanie prawne. Nowo naukowa lub dzieo powinny by podstaw uzyskania stopnia doktora. Czy oznacza to, e zdobyte na podstawie rnych osigni badawczych lub twrczych stopnie doktora maj identyczne cechy? Zapewne nie.
W Stanach Zjednoczonych i w innych krajach nadaje si rne stopnie doktora, np.: Ph.D. (Philosophiae Doctor), M.D. (Medicinae Doctor), D.D. (Divinitatis Doctor). W Europie od pewnego czasu toczy si dyskusja na temat rnicowania doktoratw i nadawanych stopni. Proponowane s m.in. stopnie: naukowe (research), technologiczne (industrial) czy zawodowe (proffesional). Naleaoby wic i u nas podj debat na ten temat. Nie wydaje si uzasadnione, aby wikszo doktorantw podejmowaa tematy badawcze, ktrych efektem bdzie wsko pojmowana nowo naukowa. Oczekuje si natomiast, e osignicia naukowe lub twrcze doktorantw w rnych formach bd przydatne gospodarce i spoeczestwu. Przyjcie takich rozwiza moe si czy z potrzeb rnicowania doktoratw, by waciwie odzwierciedli kwalifikacje osoby posiadajcej stopie doktora.
Ustawa Prawo o szkolnictwie wyszym z 27 lipca 2005 (Dz.U. nr 164 poz. 1365) definiuje studia doktoranckie jako umoliwiajce uzyskanie zaawansowanej wiedzy w okrelonej dziedzinie lub dyscyplinie nauki, przygotowujce do samodzielnej dziaalnoci badawczej i twrczej oraz uzyskania stopnia naukowego doktora (art. 2 ust. 1 pkt 10). Ustawa o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki z 14 marca 2003 (Dz.U. nr 65 poz. 595) okrela studia doktoranckie jako przygotowujce do uzyskania stopnia doktora (art. 37 ust. 2).
Z przytoczonych wyej przepisw nie wynika, jak studia doktoranckie powinny by organizowane i prowadzone; w pewnym zakresie odnosz si do tego inne przepisy ustaw. W ustawie o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki ksztacenie na studiach doktoranckich reguluj art. 37−41 oraz wydane na podstawie art. 41 rozporzdzenie ministra w sprawie studiw doktoranckich prowadzonych przez placwki naukowe (Dz.U. z 2007 r. nr 1 poz. 2). W ustawie Prawo o szkolnictwie wyszym ksztacenie na studiach doktoranckich ujte jest w art. 195−201 i 208−210. Dalsze regulacje obejmuje rozporzdzenie ministra nauki w sprawie studiw doktoranckich prowadzonych przez jednostki organizacyjne uczelni (Dz.U. z 2007 r. nr 1 poz. 3), wydane na podstawie tej ustawy. Natomiast organizacj i tok studiw doktoranckich w zakresie nieuregulowanym w Prawie o szkolnictwie wyszym i w wyej wymienionym rozporzdzeniu okrelaj regulaminy studiw doktoranckich, opracowywane i uchwalane przez uczelnie na podstawie art. 162. Zgodnie z nim uczelnie due, majce cztery lub wicej uprawnie do nadawania stopnia doktora, a w przypadku uczelni artystycznych – dwa takie uprawnienia, mog samodzielnie formuowa regulaminy z zachowaniem przepisw ustawy. Obie wymienione ustawy nie przewiduj okrelania standardw ksztacenia na studiach doktoranckich, przewidzianych ustaw Prawo o szkolnictwie wyszym dla studiw pierwszego i drugiego stopnia (art. 2 ust. 1 pkt 18 oraz art. 9 pkt 2 i 3). Wychodzc naprzeciw postulatom rodowisk akademickich, minister nauki sformuowa na podstawie uchway Rady Gwnej zalecenia sugerujce, aby programy studiw doktoranckich zawieray sprecyzowane cele ksztacenia oraz okrelay charakter zaj, ich ramy godzinowe i wymagania dodatkowe, jak uczestnictwo w seminariach lub wykadach.
Wraz z rozwojem procesu boloskiego zrodzia si potrzeba formuowania efektw ksztacenia. Twrcy tak zwanych deskryptorw dubliskich (http://www.jointquality.nl) okrelili, e absolwenci studiw III stopnia powinni („FA” 12/2005): posiada gruntown i usystematyzowan wiedz w danej dziedzinie nauki lub sztuki oraz umiejtnoci prowadzenia dziaalnoci badawczej i twrczej; posiada umiejtnoci koncepcyjnego mylenia oraz projektowania bada – rwnie w wymiarze interdyscyplinarnym; wnie oryginalny wkad do zasobw wiedzy, udokumentowany publikacjami – szczeglnie o zasigu midzynarodowym – lub osigniciami twrczymi; posiada umiejtnoci krytycznej analizy i oceny faktw oraz proponowania nowych rozwiza; posiada umiejtnoci precyzowania i przekazywania posiadanej wiedzy i umiejtnoci wsppracownikom, spoecznoci naukowej oraz spoeczestwu; by przygotowani do kreatywnej i innowacyjnej dziaalnoci badawczej i zawodowej oraz promowania postpu technicznego, spoecznego i kulturowego, a take idei spoeczestwa opartego na wiedzy. Deskryptory dubliskie mog stanowi podstaw do opracowania krajowej struktury kwalifikacji (KSK) dla studiw III stopnia, ktra powinna sta si obowizujc od roku 2010. Czy KSK stanie si panaceum na rozwizanie problemw ksztacenia na studiach doktoranckich – okae si w przyszoci.
rodowiska akademickie, nie tylko u nas, nie s przygotowane do szybkiego przetransponowania idei zawartych w efektach ksztacenia na programy nauczania, ktre pozwoliyby cele tam okrelone osign. W rodowisku doktorantw pojawiaj si opinie, e pomocne mogyby by standardy obejmujce tylko niektre elementy standardw obowizujcych od niedawna dla studiw I i II stopnia (Dz.U. z 2007 r. nr 164 poz. 1166), tzn. okrelajce, jakiego rodzaju zajcia, w jakiej formie i w jakim wymiarze powinny by realizowane na studiach doktoranckich. Reguy ksztacenia na studiach doktoranckich powinny uwzgldnia ich rnorodno i wyjtkowo, a take znaczenie tradycji akademickiej oraz osigni naukowych i twrczych rodowisk organizujcych ksztacenie na tym poziomie. Jest to problem wany, o czym wiadcz wypowiedzi w dyskusji na temat „standardw dla doktorantw” („FA” 7−8/2006). W opracowaniu regu ksztacenia powinni wzi udzia przedstawiciele instytucji ksztaccych, doktoranci, ale rwnie pracodawcy przyszych doktorw. Studia doktoranckie nie s powszechne. S dla tych, ktrzy mog i chc uzyska kwalifikacje na najwyszym poziomie. Naley wic zaoferowa im zaawansowane ksztacenie o oczekiwanym profilu.
Proponowany przez Krajow Reprezentacj Doktorantw Kodeks dobrych praktyk, odniesiony do ksztacenia na studiach doktoranckich, powinien si spotka z szerokim wsparciem rodowisk akademickich i naukowych.
Akredytacj w Europejskim Obszarze Szkolnictwa Wyszego objte s studia I i II stopnia. Wprowadzono j po to, by budowa atmosfer wzajemnego zaufania, ale i dopingowa rodowiska akademickie do rzetelnego ksztacenia oraz zachowania standardw ksztacenia, ktre umoliwi w przyszoci, by moe po roku 2010, powszechne uznawanie kwalifikacji. U nas, od roku 2004, akredytacji studiw I i II stopnia dokonuje obligatoryjnie Pastwowa Komisja Akredytacyjna, podczas gdy akredytacji studiw III stopnia nie dokonuje adna instytucja. Istnieje potrzeba wskazania takiej instytucji, przy uwzgldnieniu tych, ktre aktualnie funkcjonuj w nauce i szkolnictwie wyszym. Wczeniej jednak powinno si zdefiniowa elementy krajowej struktury kwalifikacji dla studiw III stopnia. Instytucje ksztacce i akredytujce dysponowayby wwczas normami, na ktrych mona by oprze edukacj na studiach doktoranckich i ich ocen.
Rada Gwna wesp z Centraln Komisj zainicjowaa dyskusj na ten temat. Powinna si ona rozwija w gronie wyej wymienionych instytucji, a take KRASP, Krajowej Reprezentacji Doktorantw, PKA, PAN, jednostek badawczo−rozwojowych, Rady Nauki, NCBR oraz przedstawicieli instytucji gospodarczych i spoecznych.
Studia doktoranckie mog prowadzi jednostki organizacyjne uczelni posiadajce uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora habilitowanego albo co najmniej dwa uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora w rnych dyscyplinach danej dziedziny wiedzy (Prawo o szkolnictwie wyszym, art. 191), wzgldnie – w naukowych instytutach pozauczelnianych – jednostki posiadajce uprawnienia do nadawania stopnia doktora habilitowanego (ustawa o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki, art. 37).
Przytoczone przepisy okrelaj kryteria minimalne. Obie wymieniane ustawy umoliwiaj tworzenie rodowiskowych studiw doktoranckich przez rne jednostki naukowe – na razie, w grupie uczelni lub instytucji pozauczelnianych. rodowiskowe studia doktoranckie organizowane przez sie jednostek naukowych mogyby oferowa ksztacenie interdyscyplinarne o wysokiej jakoci. Mogyby si one przeksztaci w sieciowe szkoy doktoranckie oferujce szeroki wachlarz przedmiotw, kursw i rnorodnych zaj z moliwoci indywidualizacji cieki ksztacenia. Przewody doktorskie mogyby by realizowane w jednostce najlepiej odpowiadajcej profilowi rozprawy doktorskiej i ksztacenia doktoranta, uczestniczcej w sieciowej szkole doktoranckiej.
Przysze regulacje prawne powinny umoliwia daleko idc integracj ksztacenia na poziomie doktoranckim. Integracja ta powinna obejmowa nie tylko partnerw z Polski, ale i z zagranicy. Otwarcie w sprawach ksztacenia doktorantw, przy zachowaniu jego wysokiej jakoci, to priorytet zarwno w zakresie wprowadzania odpowiednich zmian legislacyjnych, jak i oferowania nowoczesnej, interdyscyplinarnej edukacji na studiach III stopnia.
Prawo o szkolnictwie wyszym, a take ustawa o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki okrelaj doktoranta jako uczestnika studiw doktoranckich. Doktoranci maj prawo do ubezpieczenia spoecznego na zasadach okrelonych w odrbnych przepisach – dobrowolnego, samodzielnie opacanego – i powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego. Okres studiw doktoranckich, nie duszy ni 4 lata, wlicza si im do okresu pracy, od ktrego zale uprawnienia pracownicze po uzyskaniu stopnia doktora – w przypadku odbywania studiw doktoranckich w jednostkach pozauczelnianych, stopie doktora musi by uzyskany w okresie nie duszym ni rok od daty zakoczenia tych studiw. Z drugiej strony, doktoranci mog otrzymywa stypendia, skadaj lubowanie oraz zobowizani s do uczestnictwa w zajciach i skadania egzaminw, podobnie jak studenci I czy II stopnia.
Status doktorantw ksztatowa si przez lata ich funkcjonowania. W pocztkowym okresie, gdy doktorantw byo znacznie mniej, osoby odbywajce stacjonarne studia doktoranckie otrzymyway stypendia, ale posiaday uprawnienia pracownicze. Dzi, gdy doktorantw jest ponad 30 tys., przy rysujcej si tendencji wzrostowej, trudno byoby im zapewni wszystkie uprawnienia pracownicze. Regulacje powinny by jednak takie, aby umoliwiay im normalne funkcjonowanie.
Status doktoranta nie jest jednolity w krajach europejskich, nie ma te u nas klarownej wizji, jak problem ten rozwiza – szczeglnie e przyznanie wikszych uprawnie wymaga zwikszenia rodkw finansowych na ich zapewnienie.
Studia doktoranckie wprowadzia ustawa o szkolnictwie wyszym z 5 listopada 1958 (Dz.U. z 1973 r. nr 32 poz. 191), w ktrej zostay one wymienione jako jedna z form ksztacenia w szkole wyszej. Kolejne ustawy i wydawane na ich podstawie rozporzdzenia poday za zmianami dokonujcymi si w naszym otoczeniu. Aktualnie studia doktoranckie regulowane s w Prawie o szkolnictwie wyszym, a take w ustawie o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki, w ktre wkomponowane zostay idee procesu boloskiego.
Tak w Europejskim Obszarze Szkolnictwa Wyszego, jak i u nas, powszechne studia doktoranckie to koncepcja nowa, podlegajca ewolucji. Rwnie tworzone regulacje prawne s niedoskonae i wymagaj cigych modyfikacji. Studia te powinny by regulowane jedn ustaw, a nie dwiema – jak jest obecnie. Rwnie przepisy wykonawcze, czyli rozporzdzenia ministra, powinny by jednolite. Aktualna sytuacja wprowadza zamt, dzieli doktorantw i nie sprzyja tworzeniu jednolitego systemu ksztacenia na poziomie wyszym. Utrudnia ponadto integracj rodowisk akademickich i naukowych dla wsplnego ksztacenia na III stopniu.
Uczelnie otrzymuj dotacje z budetu pastwa m.in. na ksztacenie i pomoc materialn dla doktorantw (art. 94) oraz na nauk (art. 97 Prawa o szkolnictwie wyszym). Dotacja, jak otrzymuj uczelnie na uczestnikw stacjonarnych studiw doktoranckich, przyznawana jest zgodnie z odpowiednimi rozporzdzeniami ministra (Dz.U. z 2007 r. nr 65 poz. 435 i nr 79 poz. 534), w ktrych doktoranci liczeni s z wag 5:1 w stosunku do studentw studiw stacjonarnych I i II stopnia. Dotacja na pomoc materialn dla doktorantw nie moe stanowi wicej ni 3 proc. dotacji globalnej na pomoc materialn dla studentw i doktorantw. Dotacja na badania naukowe, w ramach dziaalnoci statutowej i bada wasnych, uwzgldnia w niewielkim stopniu ksztacenie na studiach III stopnia. Doktorant moe otrzyma stypendium doktoranckie ze rodkw pozyskiwanych na ksztacenie i nauk oraz stypendia: socjalne, za wyniki w nauce, na wyywienie, mieszkaniowe lub specjalne (dla osb niepenosprawnych) oraz zapomog ze rodkw na pomoc materialn.
Teoretycznie rde i moliwoci wspierania doktorantw jest wiele, jednak rodkw na pomoc materialn jest mao. Niskie s w zwizku z tym stypendia pochodzce z tego rda. rodki na stypendia doktoranckie s natomiast zalene od uczelni. Nie ma bowiem regu, jaki procent rodkw budetowych pozyskiwanych na ksztacenie powinien by przeznaczany na ten cel. Doktoranci zabiegaj od lat, aby wydzieli rodki na stypendia doktoranckie.
Inn kwesti s pienidze na prowadzenie studiw doktoranckich. Pochodz one najczciej z dotacji budetowej na ksztacenie i nauk. W przygotowanie rozpraw doktorskich w znacznej mierze angaowane s rodki ze rde budetowych i pozabudetowych na badania. Niektre z tych rde, np. projekty promotorskie, umoliwiaj niewielkie wsparcie doktorantw poprzez honoraria. Ostatnio s uruchamiane pomocowe rodki unijne na stypendia dla doktorantw.
Wszystkie te dziaania i inicjatywy s cenne, jednak bez rozwiza systemowych w zakresie finansowania trudno liczy na rozwj studiw doktoranckich nakrelony procesem boloskim i strategi lizbosk. Rozwizania te powinny uwzgldnia preferencje gospodarcze i spoeczne, co do ksztacenia doktoranckiego. Powinny promowa rodowiskowe, interdyscyplinarne studia doktoranckie. Powinny te w przyszoci doprowadzi do wyonienia liderw – uniwersytetw (szk) badawczych – wiodcych w nauce i mogcych konkurowa w wymiarze globalnym.
Dynamicznemu rozwojowi studiw doktoranckich w Polsce na przestrzeni ostatnich kilku lat nie towarzyszyy, jak dotd, gbsze refleksje i prby zdefiniowania celw tej formy edukacji. Wizany ze strategi lizbosk postulat o potrzebie intensyfikacji ksztacenia na studiach III stopnia nawizuje do idei wsparcia rozwoju gospodarki, poprawy jej innowacyjnoci i konkurencyjnoci. Wie si z tym konieczno zwracania wikszej uwagi na: dostosowanie studiw doktoranckich do potrzeb rynku pracy, ksztacenie przez badania (a nie do bada), a take ksztatowanie umiejtnoci definiowania i rozwizywania problemu, analitycznego i krytycznego mylenia, pracy w zespoach (w tym midzynarodowych), wzgldnie zarzdzania zespoami czy projektami.
Studia doktoranckie to finalny etap ksztacenia na poziomie wyszym. Od ich rozwoju bdzie zaleaa w przyszoci pozycja kraju w zglobalizowanym wiecie oraz zadowolenie i dobrobyt spoeczestwa. Udao nam si osign wzgldnie wysoki poziom skolaryzacji na poziomie studiw I i II stopnia. Nie odnosi si to jednak do studiw III stopnia. Pomimo ogromnego przyrostu, liczba doktorantw w Polsce jest nisza ni rednia europejska. Nie wyania si perspektywa szybkiej zmiany tego stanu. rodki budetowe przeznaczane na ksztacenie doktorantw i dziaalno naukow s daleko niewystarczajce, brak klarownej koncepcji studiw III stopnia i polityki pastwa w tym zakresie, nie jest te dostatecznie artykuowane zapotrzebowanie na wysoko wykwalifikowane kadry. Sytuacja bdzie si jednak zmieniaa.
Kady, kto dzi zainwestuje w edukacj doktoranck, bdzie z nawizk zbiera profity w przyszoci. Sprawami kluczowymi s: nowelizacja aktw prawnych regulujcych funkcjonowanie studiw doktoranckich oraz przeobraenia w sposobie ksztacenia doktorantw; opracowanie krajowej struktury kwalifikacji; nowe, innowacyjne programy; nowe podejcie do ksztacenia doktoranckiego; profilowanie studiw doktoranckich; angaowanie doktorantw w badania na rzecz gospodarki i rozwoju spoecznego; a nade wszystko – wzrost nakadw na studia doktoranckie i badania z tym zwizane, bez ktrych trudno oczekiwa rozwoju tej formy ksztacenia.
Naley zdawa sobie spraw, e coraz trudniej bdzie pozyskiwa doktorantw skonnych do aktywnego angaowania si w badania, przy mglistych perspektywach co do przyszoci i skromnych stypendiach. Poszukiwa bd oni bowiem innych miejsc, w ktrych warunki i perspektywy rysuj si bardziej optymistycznie. Trudno te bdzie pozyska doktorantw z zewntrz bez stypendiw i zapewnienia odpowiednich warunkw do ksztacenia i prowadzenia bada. Trafne rozwizania w kwestii ksztacenia na III stopniu s wic piln potrzeb i powinny nalee do priorytetw dziaalnoci resortu nauki i szkolnictwa wyszego oraz rodowisk akademickich i naukowych.