Wielu ludzi utosamia dobre wychowanie z posuszestwem. Tymczasem jedno i drugie ma niewiele ze sob wsplnego. Dobre wychowanie przejawia si w zachowaniu, ktre nie wywouje zakopotania, odrazy lub obrzydzenia u innych. Posuszestwo wymaga czsto rezygnacji z wasnych pogldw i autonomicznych wyborw. eby byo jasne: jeeli kto przestrzega zasad ruchu drogowego, to nie musi oznacza, e jest im posuszny. Mona bowiem rwnie si z nimi identyfikowa.
Utosamianie dobrego wychowania z posuszestwem jest nie tylko semantycznie nieuprawnione, ale take spoecznie szkodliwe. Wypacza cele wychowania i bdnie informuje o jego skutkach. Pozwala niektrym rodzicom i nauczycielom posusznych dzieci, uczniw lub studentw y w zudnym przewiadczeniu, e je dobrze wychowuj lub wychowali.
Niektrzy twierdz, e wiat zawdzicza wicej ludziom nieposusznym ni posusznym. Trudno stwierdzi, czy tak jest w istocie. Wiadomo jednak, e celem wychowania nie jest posuszestwo lub naladowanie innych, lecz przygotowanie do podejmowania samodzielnych wyborw i ponoszenia za nie osobistej odpowiedzialnoci.
Znacznie atwiej jest nauczy kogo posuszestwa ni dokonywania wyborw. Pierwsze moe by efektem tresury i rwnie dotyczy zwierzt. Drugie jest waciwoci wycznie ludzk, jako rezultat wychowania. W tym kontekcie twierdzenie, e jaki pies jest dobrze wychowany moe mie tylko metaforyczne znaczenie. Faktycznie moe on by jedynie dobrze wytresowany. Czyli posuszny.
Wolno wasnych, wewntrznych wyborw jest nie tylko przywilejem ludzi, ale take ich utrapieniem. Skazuje bowiem na ustawiczne rozdarcie midzy konkurujcymi oczekiwaniami, popdami i potrzebami. Dlatego niektrzy wol, aby decyzje za nich podejmowali inni. Wiedz o tym politycy o skonnociach autorytarnych i wykorzystuj to w zjednywaniu wyborcw „wychowanych” do posuszestwa. Dziki temu jest moliwe powstawanie rzdw totalitarnych w trybie demokratycznych wyborw.
Dyktatorzy nigdy nie maj do wadzy. Dlatego, prdzej czy pniej, doprowadzaj do mniej lub bardziej gwatownych protestw spoecznych. Koszty ich wygaszania, a zwaszcza obalania dyktatur, s jednak na og znacznie wysze od wychowania we waciwym tego sowa rozumieniu.