Nim tekst ten si ukae, po pomyle stworzenia „okrtw flagowych” polskiej nauki pewno nie bdzie ju ladu. Tak kocz si akcje podejmowane zgodnie z enerdowskim powiedzonkiem „z kartofli – w kartofle, z kartofli – w kartofle”: wycigamy wiecznie niezaatwione sprawy, po czym je raptownie porzucamy bez konkluzji, aby znowu je wycign przy jakiej okazji i znowu schowa.
Skrzywia si pitnacie lat temu znajoma antropoloka z National University of Singapore, kiedy zaproponowaem jej wymienianie si mailami – musiaaby chodzi gdzie tam do komputera, ktry ja miaem na biurku. Pniej rzd Singapuru ogosi, e przerobi swoj uczelni na azjatycki Harvard. Moja uczona dostaa komputer, ale staa si zbyt wana, eby pisa maile. Dzi znajduj NUS na 19. miejscu w rankingu uczelni wiata, opublikowanym w The Times Higher Education Supplement.
Takich jednak skokw do przodu nie robi si czsto. Moe jest atwiej, gdy ma si malutki kraj z jednym uniwersytetem, wizj, determinacj, gotowizn, demokracj cokolwiek... suwerenn, a wok ocean Chiczykw i Hindusw. I zwaszcza kogo, kto potrafi powiedzie: rbmy inaczej chopaki, a nastpnie wej w szczegy. Pomys „okrtw flagowych”, w tej w kadym razie wersji, ktr poznali czytelnicy prasy, by zatrwaajco ubogi i niemy. Pracujemy wszak w uczelniach, o ktrych wiadomo, e s lepsze i gorsze. Ocena jest trudna, ale jeszcze trudniej przyj do wiadomoci, e ministerstwo nie potrafi jej dokona. Nie sposb te zgodzi si z pogldem, e dotychczas nie byo instrumentw, aby wskaza uczelnie wydajniejsze i szczodrzej je finansowa. Droga wolna! Ale co waciwie ma stanowi kryterium: produktywno na gow (zatrudnionego) czy produktywno caej uczelni? Jasne, e wikszym atwiej by lepszymi i MIT w kocu te nie jest malestwem. Ale w wielkiej uczelni zawsze bd jednostki sabsze i silniejsze. W najbardziej renomowanych polskich uniwersytetach jako utrzymuj si przecie wydziay wyranie gorsze od pozostaych. Niewielki elitarny uniwersytet o wyrwnanym poziomie wskanikw ze wszystkich swoich jednostek nie ma w Polsce szans; za chwil si okae, e ma za mao tzw. uprawnie, i e powinien sta si akademi, technikum, burs. Jestemy w rodku pewnej infantylnej zabawy: nie przysza medycyna do uniwersytetu, to przyjdzie uniwersytet do medycyny; kreujemy rzeczywisto poprzez dobr nazewnictwa, a to si na cytowane publikacje nie przeoy.
To moe flagowi profesorowie? Niech lepsi bd jeszcze lepsi i lepiej opacani, a reszt zrobi rynek. Do uczelni trzeba, jak powiada znajomy rolnik, „wpuci samca”, czyli da sprawdzonemu profesorowi uposaenie i swobod dziaania. Tacy bd si skrzykiwa i restrukturyzowa wszystko wok; eliminowa bariery i przerabia swoje instytucje na mod singapursk. Mona w to wierzy, ale na wiecie nie wida jako najlepszych uniwersytetw zarzdzanych przez badaczy, wida natomiast najlepsze uniwersytety zarzdzane przez rady nadzorcze i zwierzchnikw, wynajmowanych na kilkanacie lat cikiej menederskiej pracy. W cigu dwch kadencji polskiego rektora aden flagowiec nawet nie wcignie agli. Ale strach zmienia przepisy, jeli si nie ma gwarancji, czy w ogle do skomponowania jest w Polsce taka rada nadzorcza, ktra bdzie wiedziaa, co to jest uniwersytet i czego oczekiwa od jego szefa. Poczynania rnych rad operujcych w sferze kultury nie rokuj tu najlepiej. Wspominam jednak o tym, aby zapyta niemiao, czy to nie jest tak, e autonomiczna uczelnia spenia ju w Polsce swoj rol i dalej moe tylko by balastem.
No, ale zamy jednak, e flagowce powstan i bd produkoway... wysokie wskaniki naukometryczne. To si moe i da zrobi, wystarcz inwestycje w laboratoria, informacj, repozytoria cyfrowe, i znalezienie ludzi, ktrzy lubi i umiej godzi prowadzenie bada z pisaniem. Czy jednak mona pysznie publikowa, a smtnie ksztaci? Czy taka uczelnia znajdzie w sobie samej siy do dalszego rozwoju? Przecie te flagowce−figowce dalej bd miay np. indeksy, bo wpisano je po wieczne czasy do ustawy w art. 192! Indeks jest narzdziem psychologicznego panowania nauczyciela nad studentem i w dobie komputeryzacji nic nie przemawia za jego pozostawieniem. Zlikwidujmy indeks i upewnijmy si, e student moe byskawicznie i na kadym etapie studiw otrzyma dokumentacj uzyskanych zalicze, bo tym si gra na rynku pracy, nie tylko dyplomem. Dyplom jest raczej do tej czapeczki z farfoclami z reklamwek najtrzeciorzdniejszych uczelni prywatnych. Taka likwidacja bdzie przyczkiem zmiany. Jasne, e ograniczonym, ale konkretnym.
A co tam sycha z trjstopniowoci studiw? Widzimy bakalaureaty – przepraszam: licencjaty – wprowadzane pospiesznie i z sarkaniem na vis maior; nie ma w nich niczego pocigajcego, jest miniaturyzacja magisterium. Moe by tak najpierw to uporzdkowa? Czy licencjat to moe by kompletny program, ktry si koczy i mona przystpi do innego programu? Na ktrym spotykaj si absolwenci rnych programw, a nie protomagistrowie w pogoni za prawdziwym magisterium z tej samej dziedziny, z ktrej robili licencjat? Wszdzie sysz, e ten pierwszy szczebel jest „zawodowy”, ale gdzie okrelono, na czym ta zawodowo ma polega? Na hydrauliku? A jeli pierwszy szczebel jest zawodowy, to drugi naukowy. Ale tu koo si zamyka, bo wielce naukowe studia to mymy ju potrafili prowadzi, tylko nauki jako to nie ocalio.