Wczenie do Rzeczpospolitej Polskiej, na zasadzie autonomii, czci lska (1921) miao istotne znaczenie take w sferze nauki. By to teren konfrontacji z nauk niemieck, a zarazem – naukowe peryferie, gboko dotknite prowincjonalizmem. Jak oceni Tadeusz Dobrowolski („ycie naukowe lska” t. XIX „Nauka Polska” 1934), „wydatno prac inicjowanych na prowincji w zakresie akcji badawczej i wydawniczej jest mniejsza, poziom tej produkcji niszy, sama za twrczo naukowa znacznie mniej rnorodna ni w miastach uniwersyteckich. Przyczyny to „szczupo grupy pracownikw naukowych, brak... jednostek wybitnych..., niedostateczno... rodkw materialnych, brak... odpowiednio urzdzonych warsztatw... oraz pooenie socjalne pracownikw, zmuszajce ich do zarobkowania na stanowisku, czsto nie majcym nic wsplnego z nauk”. W takich warunkach „praca naukowa staje si zajciem ubocznym i – ideowym”.
W prowincjonalnych realiach, dodatkowo upoledzonych wojn i kryzysem gospodarczym, nauk budowali spoecznicy – przy wsparciu wadz pastwowych i samorzdowych. W 1920 roku przeksztacono Grnolskie Towarzystwo Literackie w Towarzystwo Przyjaci Nauk – przenoszc siedzib z Bytomia do Katowic. Bibliotek Towarzystwa ulokowano w gmachu Sejmu lskiego. „Roczniki” TPN zawieray artykuy rdowe oraz przegld dorobku kilkudziesiciu instytucji (muzea i archiwa miejskie, Archiwum Akt Dawnych, Instytut Pedagogiczny...) i stowarzysze (koa naukowe, oddziay towarzystw, lskie Towarzystwo Literackie, lski Zwizek Akademikw). Na terenie lska Cieszyskiego dziaao od 1901 roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, gromadzce zbiory etnograficzne. W 1929 roku uruchomiono Muzeum lskie – take w gmachu Sejmu lskiego.
Lokalne inicjatywy wspara Polska Akademia Umiejtnoci, powoujc w 1932 roku Komitet Wydawnictw lskich. Przewodniczy mu ks. prof. Konstanty Michalski. Jak pisa po latach Jan Hulewicz, byo to wiadectwo „uwraliwienia na potrzeby narodowe i polityczne”. Pierwszym efektem wspdziaania Stanisawa Kutrzeby ze swym uczniem, wojewod lskim Michaem Grayskim bya trzytomowa „Historia lska”, pena ustale wiadczcych o polskich korzeniach ziemi – wedug Kutrzeby – „najbardziej zaniedbanej w naszej nauce”. Przegld dorobku z wielu dyscyplin humanistycznych i przyrodniczych uczonych zajmujcych si lskiem dawaa praca zbiorowa „Stan i potrzeby nauki polskiej o lsku” (Katowice 1936). Na prace badawcze i wydawnicze pozyskano w latach 1934−39 ogem 330 tys. z ze Skarbu lskiego. O znaczeniu tych prac wiadczyy take reakcje niemieckie w postaci reorganizacji wrocawskiego Ost−Institut, a w listopadzie 1939 roku uderzajca w uczonych Sonderaktion Krakau.
W celu prowadzenia dziaalnoci popularnonaukowej powoano w 1934 roku Instytut lski. Dziaa na statusie stowarzyszenia. Kierowa jego pracami Roman Lutman. Prezesem zarzdu by wicepremier Eugeniusz Kwiatkowski, w kuratorium i zarzdzie instytutu ulokowano te innych przedstawicieli wadz. W cigu piciu lat instytut pozyska okoo 300 wsppracownikw. Personel etatowy liczy zaledwie 9 osb, co minimalizowao koszty administracyjne. Na prace swe instytut uzyska w latach 1934−39 a 221 900 z subwencji budetowej. Ubogo natomiast prezentowao si szkolnictwo wysze. Dopiero od 1936 roku uruchomiono Wysze Studium Nauk Spoecznych i Gospodarczych w Katowicach. W tyme roku przeksztacono Bibliotek Sejmu lskiego w Bibliotek Publiczn im. Jzefa Pisudskiego.
Og inicjatyw skada si na lski wkad do nauki polskiej. Bardziej znaczca bya rola kulturoznawcza – tworzya podstawy integracji ziem lskich z Rzeczpospolit, co nabrao dodatkowego znaczenia w powojennych realiach geopolitycznych.