O Mossakowskich pisaam ju na tych amach. Bohaterami gwnymi byli wtedy pastwo profesorowie medycyny Bibianna i Mirosaw. Rozgaziona szeroko rodzina ma take ga humanistyczn, ktrej wybitnym przedstawicielem jest prof. Stanisaw Mossakowski, historyk sztuki, czonek rzeczywisty PAN i przewodniczcy Wydziau I Nauk Spoecznych, czonek korespondent PAU, czonek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego oraz innych polskich i zagranicznych stowarzysze naukowych. Trzeba te przynalenoci wymieni, gdy wspokrelaj stosunek pana profesora do inteligenckich powinnoci, o ktre pytaam wysuchawszy opowieci rodzinnej na bogatym tle genealogicznym.
Stanisaw Mossakowski
Rodzice matki i rodzice ojca to cztery linie, ktre dzieci kontynuuj, niezalenie od tego, w jakim stopniu utosamiaj si z poszczeglnymi wtkami swego dziedzictwa.
Mj rozmwca rodzicw nie pamita – urodzi si miesic po nagej mierci ojca, w r. 1937. Matka umara niedugo po przyjciu na wiat pierworodnego. Szczliwie, Stanisaw Mossakowski wychowa si w rodzinie licznej, kochajcej si, o ktrej mona powiedzie, e bya ekstraktem tradycji inteligenckich aktywnie wcielanych w ycie i przekazywanych modemu pokoleniu. Zrozumiae, e chcia pozna wasny rodowd, zwaszcza wobec zainteresowa historycznych, jakie ma od dziecistwa. Kilka lat temu opublikowa prac Mossakowscy. U pocztkw rodziny i nazwiska.
U pocztkw, sigajcych XIV wieku, bya to rodzina mazowiecka pochodzenia drobnorycerskiego, ktra zasilia pniej i warstw bogatego ziemiastwa, ale te zaciankowej szlachty. Ga, z ktrej pochodzi pan profesor, trafia w XVII wieku do ziemi przemyskiej. Pradziadek by poborc podatkowym, dziadek, pod koniec ycia, wicedyrektorem Banku Kredytowego Ziemskiego we Lwowie. Ojciec, po studiach rolniczych, pracowa w lwowskim Urzdzie Wojewdzkim.
– Nie ma znaczniejszego wydarzenia w historii Polski – poczynajc od bitwy pod Grunwaldem po „Solidarno”, w ktrym nie uczestniczyby jaki Mossakowski. Naturalne, e pielgnowano pami tradycji szlacheckich, ale i... pami pochodzenia z Mazowsza. Wrd tych, co pozostali, gwnie w Warszawie, s liczni lekarze, inynierowie, profesorowie uczelni.
Jeden z bogatszych Mossakowskich, Ignacy, waciciel majtkw na Podolu, grajc na giedzie dorobi si znacznej fortuny i zapisa j... asystentom oraz studentom UJ, ktrym jeszcze w okresie midzywojennym wypacano stypendia jego imienia.
O Krasuckich, rodzinie babki po mieczu, pan profesor wie mniej. Byli urzdnikami rnego szczebla z typowymi cechami tosamoci szlacheckiej. Jeden z przodkw walczy w powstaniu listopadowym. Pradziadek w tej linii by dyrektorem Towarzystwa Ubezpieczeniowego „Florianka” we Lwowie.
Matka, z domu Sroczyska, wniosa w wianie tradycj ziemiask, datowan od schyku XVII stulecia, w wojewdztwie sieradzkim, modyfikowan pniej zaangaowaniem w przedsibiorstwa naftowe, dzisiaj kontynuowan w dziaalnoci gospodarczej czci kuzynw.
Komarniccy, skd babka macierzysta, to take ziemianie, take powstacy. Pan profesor pokaza mi sztambuch swojej babki ciotecznej z wpisami idcych walczy modziecw, w rodzaju: „Smutno jest zaiste z osobami nam przychylnymi egna si. egna si moe raz ostatni...” Wacicielka sztambucha prowadzia pniej wypoyczalni ksiek w Krakowie, dokd przychodzia „caa wczesna inteligencja”.
Powinowactwa i koligacje pana profesora s, oczywicie, znacznie rozleglejsze. Idc ich tropami, mona spotka postaci znane z polityki, literatury, muzyki, uniwersyteckich seminariw.
On sam wychowa si w domu znanego lwowskiego lekarza−spoecznika, doktora Jzefa Sokoowskiego, ma ciotki. Wujostwu zawdzicza nie tylko dach nad sieroc gow, ale formacj duchow oraz intelektualn, ktr z perspektywy dotychczasowego ycia ogromnie sobie ceni.
By to dom otwarty dla wielu przyjaci spord galicyjskiej elity umysowej. Pan profesor wie z opowiada, e czsto zasypia na kolanach Kazimierza Bartla, wybitnego matematyka, byego premiera, zamordowanego przez Niemcw w 1941 r. Wdowa po nim pozostaa najblisz przyjacik domu na dugie lata, przeywane po wojnie w Krakowie. Czstymi gomi byli: inynier Eugeniusz Kwiatkowski, budowniczy Gdyni, Eugeniusz Romer, wielki geograf, twrca nowoczesnej kartografii, ks. infuat Ferdynand Machay, proboszcz kocioa mariackiego, senator RP, prof. Wacaw Fajans, przedwojenny wiceminister skarbu.
Rozmawiano o sprawach wanych dla ogu Polakw. Przedmiotem troski tych wszystkich wiatych ludzi bya „sprawa polska”, za ktr czuli si odpowiedzialni. Inaczej rozumiana ni pojmowali j przodkowie powstacy i onierze wojny bolszewickiej, ale rwnie gboko przeywana.
– Wyniosem z tego domu takie rzeczy, jak zainteresowanie histori, wysok ocen wszystkiego, co jest dorobkiem umysowym, i tolerancj. To grono przyjaci byo zrnicowane politycznie: Kwiatkowski i pani Bartlowa – pisudczycy, ks. Machay – ludowiec, prof. Fajans – intelektualista ydowski... Okrelajc ludzi, nie przykadao si etykietek politycznych. Komunici w tym domu nie bywali. Suchajc tego, przypominaam sobie mj dom krtkiego lwowskiego dziecistwa. Z niani Rusink, z piosenk o „pkach biaych r”, z przyjacik, ktra nagle znikna, bo musiano j ukry jako ydwk.
Od dzieci – w czasie wojny w domu pastwa Sokoowskich choway si dzieci krewnych i przyjaci – wymagano szacunku dla innych, szczeglnie ludzi „niszego stanu”. Uczono, by nie mwiy o nikim le; jeli nie da si dobrze – nie trzeba mwi wcale. Nie rozmawiano o pienidzach, jakkolwiek ciko byo utrzyma licznych mieszkacw, a doktor niejednego ubogiego pacjenta leczy za darmo, jego ona za wysyaa paczki wywiezionym na Sybir rodakom.
Esencj klimatu, w jakim dorasta przyszy prof. Mossakowski, by w specyficzny kresowy patriotyzm nacechowany gorc ofiarnoci dla tego, co si uznaje za nadrzdne, tj. wszelkich potrzeb ojczyzny, zarazem codzienn gotowoci suenia konkretnie i doranie wszystkim potrzebujcym, bez mylenia o zapacie. Inteligenci doroli w niepodlegej Polsce znajdowali w tej subie satysfakcj, umieli si ni cieszy. Co jeszcze byo skadnikiem klimatu lwowskich domw inteligenckich – niewypowiadane wprost, ale wyrane poczucie, e z caym dorobkiem nauki, sztuki, z tradycj rodzinn i narodow jestemy czci szerszej wsplnoty europejskiej, a co za tym idzie – najzupeniej naturalne na ni otwarcie.
Dwa rda miao przekonanie, e Polski nic dobrego nie moe spotka, skoro znalaza si pod sowieckimi wpywami. Dowiadczenie rewolucji 1917 r., ktr cz rodziny przeya na Kresach tracc majtki i pozycj spoeczn oraz wkroczenie Sowietw do Lwowa we wrzeniu 1939. Nie przeywa wic mj rozmwca rewizjonizmu jak cz jego rwienikw, zafascynowanych pocztkowo hasami sprawiedliwoci spoecznej. Padziernik ‘56 i wszystkie nastpne symptomy zaamywania si komunizmu byy dla pozytywnym zaskoczeniem.
Chcia poznawa histori, ktr to ch wzmagao „faszerowanie” patriotycznymi opowieciami przez babk, obawiajc si, e jako sierota moe trafi do bolszewickiego domu dziecka, gdzie bdzie wynarodawiany. Do studiw historycznych zniechcaa pniej obawa przed marksizmem, ktry wydziaem historii sztuki jeszcze nie zawadn.
– Sztuk traktuj jak wiadectwo czasu [taki tytu nosi jedna z ksiek profesora, z dodatkiem: Studia z pogranicza historii sztuki i historii idei – M.B.] bardziej ni sfer zjawisk estetycznych. Interesuj si sztuk dawn – do rewolucji francuskiej. Moje badania dotycz epoki renesansu i baroku, tj. gwnie XVI i XVII wiekw.
Po magisterium uzyskanym w 1958 Stanisaw Mossakowski pracowa 9 lat w Dziale Grafiki Biblioteki Jagielloskiej, godzc codzienny trud bibliotekarza z badaniami gwnie nad dzieem niderlandzkiego architekta, rzebiarza i malarza Tylmana z Gameren, ktremu pniej powici wiele publikacji. W 1963 obroni doktorat na podstawie pracy o paacu Krasiskich w Warszawie (projektu Tylmana z Gameren), a po prawie rocznym pobycie na stypendium w Bolonii, wrci z gotow prac habilitacyjn o... Tylmanie z Gameren. Od habilitacji w 1971 do profesury upyno sporo czasu, gdy wadze nie houbiy uparcie bezpartyjnego historyka sztuki, ktry mia coraz wiksze uznanie w swoim rodowisku i peni funkcj wicedyrektora, a od 1978 dyrektora Instytutu Sztuki PAN. W III Rzeczypospolitej wybierany by do tej suby (tak traktuje stanowiska administracyjne) przez kolegw.
W dorobku, ktrego niepodobna tu przedstawi, prof. Mossakowski ma m.in. prac o prywatnej pieczci Mikoaja Kopernika, ktr by odcisk antycznej gemmy przedstawiajcej Apollina z lir, szereg studiw dotyczcych kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu, z tumaczon wanie na angielski monografi tej budowli, zawierajc nowe interpretacje jej rozwiza architektonicznych, ale take programu ideowego, studia nad swoistoci polskiego baroku, nad kocioami obronnymi na dawnych kresach...
Autor tych wszystkich bada uwieczonych istotnymi odkryciami oraz wielu cenionych publikacji, wci powtarza pytanie: Czy mona mwi o sztuce zwizanej z jakim narodem? I skania si ku odpowiedzi przeczcej. Odmienno geograficzna, zdaniem prof. Mossakowskiego, determinuje rnorodne zwizki czce wytwory artystyczne narodw yjcych zawsze w przestrzeni kulturowej wikszej ni tereny, jakie te narody zamieszkuj. Melan owych rnych powiza stanowi o swoistoci sztuki tworzonej przez jaki nard. W salach rokokowego paacu, zbudowanego wedle wzorw francuskich w Polsce, leay wschodnie kobierce i chodzili po nich ludzie w kontuszach...
W badaniu sztuki pojcia oglne, np. pojcie stylu, su porzdkowaniu, ale nie pomagaj w zrozumieniu poszczeglnych zjawisk. – Jestem nominalist filozoficznym – nie uznaj realnoci bytw oglnych – konkluduje stanowczo pan profesor, opisujc podejcie do przedmiotu swoich bada, ktre prowadzi od „pierwszego rozpoznania” z pomoc kryteriw oglnych, porzdkujcych (barok, manieryzm etc.), do konkretnego artysty, konkretnego dziea. – Prawda jednostkowa jest niepowtarzalna.
Pami historyczna przechowuje si w genealogii. Pan profesor przytacza na poparcie tej myli przypadek znajomych... potomkw arian, yjcych od dawna we Woszech, ktrzy po 300 latach odkryli swj polski rodowd i zdali sobie spraw, co z Polski wniosy do kultury europejskiej pokolenia ich przodkw. Jego ona, take historyk sztuki, pochodzi z litewskiej rodziny Zabiew, ale nie czuje si Litwink. W oglniejszym planie (mj rozmwca godzi si na tak kolejno) depozyt tradycji przechowuj elity kulturalne. W przestrzeni ksztatujcej si na nowo wsplnoty europejskiej maj one istotne zadanie podejmowania debat o celach, jakie trzeba osign i o rolach, jakie przypadaj narodom.