Gdybym chcia by psychologiem, mgbym co najwyej obserwowa siebie i najbliszych. Niektrzy twierdz, e to wystarcza, ale obserwacja taka jest jednak obarczona powanym bdem metodologicznym, przede wszystkim statystycznym, a wnioski z niej s bezwartociowe. Byoby to troch wyraanie opinii takich, jakie wypowiada pani Godzikowa, ktra w reklamach zaleca pewien preparat przeciwblowy. Copywriterzy wykorzystuj tu znany mechanizm ulegania iluzjom dyktowanym przez pojedyncze zdarzenia: „mnie pomogo, to pomoe i tobie”. Ludzie w to wierz, bo ludzie chc w to wierzy albo nie maj innego wyjcia. Nie wierz bowiem w iluzje.
Iluzjom ulegamy bardzo atwo, a socjotechnika korzysta z tego zjawiska penymi garciami. Iluzj jest cena na produkcie. Sprzedawca pisze na etykietce „99,99 z” i ju wszyscy ulegamy zudzeniu, e chodzi o dziewidziesit, a nie sto. Ba, wiemy, e ten chwyt jest stosowany nagminnie, mwimy to sobie po wejciu do sklepu, powtarzamy jak pacierz, e 99,99 to 100 bez jednej setnej i mimo to bez chwili wahania odczytujemy 90. Pacimy i te sobie to powtarzamy, ale ostatecznie jestemy zadowoleni, e zapacilimy o dziesi zotych mniej. Psycholodzy – ci, ktrzy s nimi na pewno, zawodowo – zapewne doskonale wiedz, jaki tu mechanizm dziaa, ale jak dotd w literaturze nie znalazem rady, jak z nim walczy skutecznie. Sama walka, jak wida, nie wystarcza.
Zjawisko to zaliczam do prywatnej kategorii odruchw biedaka. Jest ich wicej. Naley tu na przykad mania zbierania umytych i odartych ze sreberek plastykowych pojemnikw po serkach homogenizowanych. O ile jestem w stanie zrozumie, e pojemniki te zbiera kto, kto ich naprawd potrzebuje, nawet jeli robi to w zachannym nadmiarze, o tyle nie pojmuj, skd si to bierze u gospody domowych i ich pomocnikw. Osobicie walczyem z tym nawykiem do dugo i musiaem dobrze dorosn, eby go zlikwidowa.
Staraem si te, eby nie zamieni si w inny odruch biedaka. Wanie – dlaczego biedaka? Poniewa ten zwyczaj u wielu ludzi zachowa si z czasw, w ktrych w sklepach nic nie byo, a plastyk wydawa si materiaem nadzwyczaj nowoczesnym, pojemniki za byy co chwila potrzebne. Epoka sprzed 1989 roku charakteryzowaa si tym, e czowiek musia liczy tylko na siebie i w co drugim domu by jaki zota rczka, ktry gromadzi nie tylko pojemniki, ale i rozmaite bzdurne narzdzia, na przykad przyrzd do cigania oysk albo gwintowania rur, druty, przewody, blachy i blaszki. Waciciele samochodw kupowali niezliczone czci na zapas. Tworzyy si z tego gry mieci. Na wsi mwiono, e „elazo zawsze wraca” i nie wyrzucano zomu, bo pewnego piknego dnia moga si z niego przyda jaka rubka. Odruch biedaka jest wic realizacj postulatu „nie wyrzuca tego, co moe si przyda”.
Odruchem pokrewnym, ale wyszego rzdu, nie tak prymitywnym, jest choroba trzeciego roku. Ot kady byy student medycyny potwierdzi, e na trzecim roku studiw chorowa na wszystkie choroby, o ktrych bya mowa na zajciach. P biedy, jeli student by mczyzn, a wykad z ginekologii. Gorzej z chorob wiecow, niejeden zaczyna odczuwa klasyczne ble za mostkiem w czasie wysiku. Albo ze schizofreni i depresj. Mona byo dosta szau – w przenoni i troch, nie ukrywam, dosownie. A kiedy sytuacja zaczynaa si stabilizowa i iluzje przestaway by tak dokuczliwe? Wtedy, gdy liczba moliwych do przechorowania chorb zwikszya si tak bardzo, e organizm nie by ju w stanie znie ich wszystkich jednoczenie. Innymi sowy wtedy, gdy dostatecznie dua wiedza umoliwiaa rozpoznawanie, co jest fikcj, a co rzeczywistoci. Odruch znany jako choroba trzeciego roku wynika wic z ubstwa umysowego, a nie materialnego, jak w zwykym odruchu biedaka. Dlatego jest nieco szlachetniejszy.
To jednak nie koniec kopotw z odruchami. Co chwila, co minuta pozwalamy jakiej iluzji, eby nam narzucaa co gupiego. Gosujemy na kandydata, bo ma bkitne oczy i gadko mwi, w przeciwiestwie do drugiego, ktry ma oczy przekrwione, a jzyk kaleczy okropnie. Kiedy indziej widzimy na ulicy czowieka zaniedbanego, w spodniach piamowych, z rozwichrzon czupryn, petem w kciku ust i star gazet pod pach i ju jestemy gotowi uzna, e mamy do czynienia z bezdomnym, zajmujcym si wybieraniem butelek ze mieci. Gdy tymczasem idzie oto uczony, ktry – rozwizujc pewien epokowy problem – nie zauway, e wyszed z domu.
To prawda, kolor oczu, pet w kciku ust to cechy tylko zewntrzne, powierzchniowe i zupenie nieistotne dla oceny wartoci danej osoby, a jednak poddajemy si ich urokowi. Bierze si to bez wtpienia z jeszcze innego rodzaju ubstwa, nie tyle umysowego, co charakterologicznego. To take jest odruch biedaka.