Polska stoi przed koniecznoci reformy nauki i szkolnictwa wyszego. Dyskutuje si kierunki zmian prawnych i organizacyjnych. Wsplny cel to zapewnienie polskiej nauce lepszych i trwaych gwarancji rozwoju. Jednym z najpilniejszych zada jest okrelenie rzetelnego sposobu ewaluacji osigni naukowych.
Istotna przyczyna zego stanu polskiej nauki to bardzo niski poziom finansowania. Na nauk przeznacza si w Polsce zaledwie 0,3 proc. PKB, czyli ok. 10−krotnie mniej ni w krajach wiodcych. W tych warunkach nie tylko laboratoria s le wyposaone, ale i pensje naukowcw niskie. Wielu z nich nie ma czasu na prac naukow, gdy musi zarobi na utrzymanie, podejmujc dodatkowe prace i zatrudniajc si na dodatkowych etatach. Wielu modych i obiecujcych naukowcw opuszcza kraj. Profesorowie le zarzdzaj polskimi uczelniami. Zarzdzanie trzeba odda zawodowym menederom. Utrzymuj si: biurokracja, przerosty administracyjne i buble prawne. Wadze uczelni (rektorw i dziekanw) wybieraj podwadni, a powinny by one mianowane przez rady patronackie w wyniku konkursw publicznych. Istotn przyczyn zej sytuacji jest rwnie brak waciwych sposobw ewaluacji dorobku naukowego. Prof. Micha Szulczewski w wywiadzie Nauka potrzebuje wielu zmian („FA” 12/2007) trafia w sedno: „Pierwszym zadaniem, jakie powinnimy przed sob postawi, jest zwikszenie wymaga co do jakoci i wymiaru produktu naukowego, mierzonego przede wszystkim publikacjami i cytowaniami”. Aby wykona to zadanie, potrzebne s efektywne narzdzia informatyczne i oparte na nich procedury ewaluacyjne.
W Internecie (www.harzing.com) dostpny jest bezpatny program Publish or Perish (PoP), ktry umoliwia wyszukiwanie dostpnych w sieci informacji o dorobku publikacyjnym kadego naukowca. Obliczane s wskaniki bibliometryczne, w tym liczba publikacji, liczba cytowa i wskanik Hirscha. Podawane s listy publikacji, lecz czsto potrzebna jest filtracja, czyli wyczenie z listy publikacji innych osb o tym samym nazwisku. Jest on przydatny take w naukach spoecznych i humanistycznych. Wyniki s z reguy znacznie zawyone, gdy uwzgldniaj jako „publikacje” wszystkie dane, ktre znajduje w Internecie wyszukiwarka Google Scholar, w tym nawet nierecenzowane, wewntrzne raporty badawcze i prezentacje na rodowiskowych konferencjach. Obszerna, cho moe nie bezstronna, dyskusja cech programu PoP zawarta jest w raporcie Google Scholar: the democratization of citation analysis? dostpnym z podanej wyej witryny.
Dorobek publikacyjny mona rwnie okrela przy uyciu wprowadzonej w 2004 roku bazy Scopus firmy Elsevier (www.scopus.com), ktra obejmuje publikacje sigajce pierwszej poowy lat 70. Arbitralnie ustalana lista rde zawiera rwnie rda nierecenzowane, a liczby publikacji bywaj niekompletne (najlepiej jest w okresie po 2000 roku). Cytowania s okrelane dopiero od 1997 roku.
Uznanym na wiecie narzdziem sucym do takich zada (cho te nie idealnym) jest rozbudowana platforma informatyczna Web of Knowledge (WoK) firmy Thomson Scientific (www.webofknowledge.com). Zawiera ona bazy 22 tys. czasopism naukowych, 23 mln patentw i 192 tys. materiaw konferencyjnych, obejmujc 250 dyscyplin. Znana baza publikacji i cytowa Web of Science (WoS) jest oparta na publikacjach z selektywnie wybranych 9300 czasopism umieszczonych na licie Master Journal List (Danuta Turecka, „FA” 12/2007) i majcych okrelony impact factor (IF). WoS zawiera baz publikacji i cytowa w naukach cisych o nazwie Science Citation Index Expanded (SCI−E), sigajc (przy maksymalnym rozszerzeniu) 1900 roku, a take bazy Social Sciences Citation Index (od 1956), Arts & Humanities Citation Index (od 1975), Index Chemicus (od 1993) oraz Current Chemical Reactions (od 1985, plus archiwa INPI z okresu 1840−1985). Inna baza ujta w platformie WoK, o nazwie Essential Science Indicators, uatwia analiz i planowanie rozwoju bada naukowych. Moliwe s obiektywne porwnania wynikw w odniesieniu do poszczeglnych jednostek naukowych i indywidualnych naukowcw. Ujta rwnie w WoK coroczna publikacja Journal Citation Reports zawiera biece listy tych czasopism z MJL, ktre maj IF > 0,1. W Polsce bardzo ograniczone czasowo (od 1997 roku lub krtsze) licencje na dostp do bazy SCI−E wykupiy tylko niektre uczelnie i PAN, co jest dalece niewystarczajce. Taki ograniczony dostp jest przydatny do pisania biecych sprawozda, wnioskw grantowych i dla modych naukowcw, ktrzy zaczli publikowa od 1997 roku. Ale w analizach i planach bada oraz w konkursach na zatrudnienie pracownikw naukowych (w tym profesorw, dziekanw, rektorw i czonkw grup eksperckich), a take w pracach analitycznych w ministerstwie trzeba wymaga wicej. To samo dotyczy recenzentw dokumentw naukowych.
Dlatego dostp w uczelniach do rozszerzonej czasowo licencji umoliwiajcej korzystanie z penej platformy WoK jest bardzo potrzebny. To nie do wiary, ale NIKT w Polsce nie ma dostpu do WoK za okres przed 1997 rokiem! Ani Ministerstwo Nauki, ani Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, ani PAN, ani ICM UW. Nie ma moliwoci informatycznej oceny polskiej nauki sprzed 1997 roku, tak jakby ona nie istniaa. Syszy si pogoski o duych kosztach, ale nie s one astronomiczne, a s kopoty z wykorzystaniem funduszy z UE.
Dostp do informacji z SCI−E o dorobku publikacyjnym danej osoby jest bardzo atwy. W trybie Search uzyskuje si w formie graficznej list (Results) publikacji ze wszystkimi szczegami, a w wielu przypadkach take z moliwoci cignicia penego tekstu publikacji w formacie PDF (Full Text). Sposb sortowania mona wybra, np. wedug liczby cytowa (Times Cited). Dane powinny by sprawdzane i filtrowane (opcja Refine Results), gwnie przez odrzucenie publikacji innych autorw o tym samym nazwisku (co czasami wymaga pomocy poszukiwanego autora). Wynik mona zapamita w pliku (m.in. w formacie strony html), wysa jako e−mail lub wydrukowa. Wybierajc opcj Create Citation Report, uzyskuje si podobn list ze szczegow (graficzn i tablicow) analiz rozkadu publikacji w czasie oraz wydrukiem liczby publikacji, liczby ich cytowa i wskanika Hirscha (h), zaznaczonego rwnie na licie publikacji zielon lini.
Jak ocenia dorobek publikacyjny? Ten trudny problem jest przedmiotem bada specjalistw z bibliometrii (wchodzcej w skad scjentometrii – nie myli ze scjentologi). Istnieje drukowane czasopismo „Scientometrics” (Springer), sieciowe czasopismo „Cybermetrics” o bezpatnym dostpie i stowarzyszenie „International Society for Scientometrics and Infometrics”. Do ewaluacji najwygodniej jest stosowa wskanik moliwie prosty, taki jak wskanik h (J.E. Hirsch, 2005), omawiany ju wczeniej w „FA” m.in. przez Andrzeja Pilca (2/2008). Warto h jest okrelona przez liczb takich publikacji, ktrych liczba cytowa jest nie mniejsza ni h. Miara ta jest prosta do obliczenia, lecz nie bez wad (www.lutz−bornmann.de/icons/BornmannDanielHReview.pdf, www.ebib.info/2008/ 92/a.php?rek). Publikacje objte na licie wskanikiem h musz mie cznie co najmniej h2 cytowa, ale w praktyce czna liczba cytowa jest z reguy znacznie wiksza, czego wskanik h nie uwzgldnia. Nieuwzgldnione s rwnie wszystkie publikacje o liczbie cytowa mniejszej od h. Np., jeli dla danej listy jest h = 10, to dowolnie dua liczba dalszych publikacji z liczb cytowa rwn lub mniejsz od 10 nie jest ju uwzgldniona. Oznacza to istotne „obustronne” zawenie informacji bibliometrycznej i stanowi wad wskanika h.
czn liczb cytowa najlepszych publikacji uwzgldnia wskanik g ? h (L. Egghe, 2006), ktry jest definiowany jako najwysza liczba g publikacji, ktre cznie uzyskay g2 lub wicej cytowa (http://www.issi−society.info/archives/newsletter05print.pdf). Nowy wskanik Maxprod sformuowa Marek Kosmulski („Cybermetrics”, 2007: www.cindoc.csic.es/cybermetrics/vol11iss1.html). Ciekaw propozycj stanowi wskanik b (L. Bornmann i in., tame). Programy komputerowe mog atwo oblicza takie wskaniki (program PoP obecnie podaje wartoci omiu wskanikw, w tym g i h).
Mona rwnie uwzgldni liczb r ? h wszystkich publikacji z danej listy, majcych co najmniej jedno cytowanie. Jeli utworzy si miar w postaci sumy publikacji okrelonej liczb h i poowy pozostaych (r – h) publikacji z liczb cytowa c > 0, czyli: h + (r – h)/2 = (h + r)/2, to mona zdefiniowa wskanik: t = RND [(h + r)/2], gdzie RND (x) jest operatorem zaokrglenia argumentu x do liczby cakowitej. Liczb r mona atwo okreli z listy w Citation Report. Wskanik t ? h uwzgldnia zatem nie tylko publikacje okrelone wskanikiem h, ale rwnie – cho w mniejszym stopniu – wszystkie pozostae publikacje co najmniej raz cytowane. Odrzucane s natomiast publikacje bez adnych cytowa, co wydaje si uzasadnione. Do tej kategorii trafiaj bowiem publikacje nie znajdujce zainteresowania innych naukowcw, a take publikacje typu redakcyjnego, publicystycznego i wspomnieniowego, ktre nie mog by okrelane jako naukowe. W analogiczny sposb mona zmodyfikowa wskanik g.
Dla ilustracji, w pokazanej tablicy zawarte jest przykadowe zestawienie miar p, c, r, h i t, oparte na danych uzyskanych z bazy Web of Science (WoK v. 4.1, okres od 1997 do 2008 roku) w lutym 2008 roku, biorce pod uwag kilkunastu polskich naukowcw. Drukiem pogrubionym zaznaczono najwiksze liczby w kadej kolumnie.
Wskanik h lub t moe by wykorzystany do ulepszenia ministerialnej oceny parametrycznej, np. po pomnoeniu przez odpowiedni wspczynnik, wybrany odrbnie do kadej dyscypliny. W ten sposb mona unikn kontrowersyjnego uycia wskanika IF do tworzenia arbitralnej i spaszczonej punktacji publikacji w czasopismach umieszczonych na ministerialnej licie. Jak susznie zauwaa Andrzej Pilc („FA” 2/2008), „impact factor w adnej mierze nie wiadczy o jakoci naukowej pojedynczej publikacji”. Czynnik IF wyraa stosunek przecitnej liczby cytowa artykuw w danym czasopimie do liczby tych artykuw w okrelonym przedziale czasu. Jest to wic tylko pewna miara prestiu czasopisma.
Zastrzeenia wobec miar bibliometrycznych s zrozumiae. Oczywicie, jedn liczb nie mona oceni caoksztatu dorobku naukowego, lecz tylko dorobek publikacyjny (i to w przybliony sposb). Ponadto nikt nie lubi by oceniany: ani pocztkujcy bd saby naukowiec (bo ma may dorobek), ani dobry naukowiec z duym dorobkiem (bo zazwyczaj moe znale kogo z jeszcze wikszym, albo uwaa, e jest „ponad” i nie ma to dla niego znaczenia). Jednak w Polsce nie zostay jeszcze utrwalone waciwe wzorce ewaluacyjne dziaalnoci naukowej i bez tych miar trudno odrni rzetelnych naukowcw od licznych „pozorantw naukowych”. Opinie niekompetentnych osb i gremiw nierzadko prowadz do faszywych wynikw, marnotrawstwa finansowego i krzywdy ludzkiej. Zdarza si, e gremia naukowe s zdominowane przez osoby o miernym dorobku i prowadz dziaania w kierunku konserwacji starego systemu. W tworzeniu (wyborach) nowych gremiw bywaj wtedy rwnie preferowane osoby o miernym dorobku, ktre potencjalnie nie stwarzaj zagroenia dla im podobnych. I w ten sposb koo si zamyka, reformy stoj w miejscu. Inicjatywy potrzebnych reform, proponowane przez wielu naukowcw z kraju i zagranicy, s marginalizowane lub odrzucane przez administracj. wietne propozycje przedstawi m.in. Andrzej Jajszczyk (Polskie uniwersytety potrzebuj reanimacji, „Rzeczpospolita”, 26.02.2008).
Zastosowanie tych miar bdzie w Polsce uzdrawiajce. Celowe bdzie ich uycie do porwnywania dorobku kandydatw rozpatrywanych w konkursach grantowych, przy zatrudnianiu, przy formuowaniu warunkw awansowych oraz tworzeniu gremiw naukowych. Jednak w odniesieniu do modych naukowcw, o czasie pracy krtszym ni 5 lat, trudno stawia wymagania dotyczce liczby cytowa i wskanika h. Cytowania wymagaj czasu, aby si pojawi i wzrosn.
Nie chodzi rwnie o wystawianie cenzurek starszym, nieraz bardzo zasuonym profesorom, ktrzy swj dorobek naukowy tworzyli w innej epoce. Chodzi o wprowadzenie nowych zasad na przyszo. Nie trzeba w tym celu tworzy ustaw, wystarcz oficjalne zalecenia.
Ministerstwo moe wprowadzi gradacj certyfikatw akredytacyjnych, zalenie od stopnia wykorzystania takich zalece przez uczelnie. Np., certyfikat klasy A moe by przyznawany takim uczelniom, ktre wprowadz statutowy warunek, e przy zatrudnieniu na stanowisko profesora zwyczajnego w naukach technicznych wskanik t uzyskany z SCI−E dla dorobku kandydata powinien by rwny co najmniej 4 (t ? 4). W fizyce, chemii i biologii kryterium powinno by zwikszone, np. t ? 8. Certyfikat klasy B w naukach technicznych mgby by zwizany np. z warunkiem t ? 2, a w fizyce, chemii i biologii z t ? 4. To przyczyni si do utworzenia zdrowej kategoryzacji uczelni i wyonienia uczelni elitarnych.
Premier i ministrowie rwnie powinni dysponowa miarami z WoK przy powoywaniu ekspertw naukowych i zespow doradczych, niezalenie od innych rekomendacji.