Jestemy uzalenieni od technologii. Prawie kady ma samochd, prawie kady ma telefon komrkowy, prawie kady ma komputer. 20 lat temu przecitny zjadacz chleba nie marzy o cznoci z kadego punktu kuli ziemskiej do kadego innego za pomoc urzdzenia mieszczcego si w kieszeni. Jeszcze kilka lat temu nie przypuszcza, e telefonem bdzie mg robi zdjcia. Postp techniczny jest nadzwyczaj szybki. Jakie mamy szanse na to, by wzi w nim czynny udzia? Na nowy pomys mamy takie same jak wszyscy, na realizacj – niewielkie. O realizacji decydowa bdzie szybko wdroenia, a o tej szybkoci – niestety pienidze (ile mona rzuci na szybkie opracowanie wdroe).
Tu, nad Wis, nie obejdziemy si bez nieustannego wprowadzania nowych technologii, ale nie bd to nasze technologie. Przywioz je, gotowe, liczne firmy, ktre si u nas instaluj. Co robi, eby mie czynny udzia, eby nie sta si jedynie rezerwuarem siy nisko kwalifikowanej? Robi wszystko, eby nas chcieli kupi (nic oryginalnego, przecie taki mechanizm funkcjonuje od lat w sporcie i duch narodowy jako na tym nie cierpi). eby polski absolwent uczelni kojarzy si z fachowoci i wysokim poziomem intelektualnym. Jeeli kupi go firmy, ktre otworzyy filie u nas i przekonaj si, e zakup by udany, to moe zatrudni i u siebie, w centralach. Wtedy bdziemy mieli dostp do najbogatszych laboratoriw i bdziemy wsptworzy z innymi nowe wspaniae technologie. W naukach „cisych” ten dostp od dawna jest. Byle go nie zmarnowa.
O opinii naszych absolwentw zadecyduj nie genialne jednostki, ale rednia. O redniej – liczba wysoko wyksztaconych i ich poziom. Na razie stopie scholaryzacji mamy niski, jeden z najniszych w Europie. Nawet politycy czuj, e trzeba to zmieni. Ale duch Prowizorki, duch bylejakoci unosi si nad tymi poczynaniami. Od czeg s „rodki podrczne”?! Scholaryzacja? Ale to proste! Mona zwikszy liczb studentw dwa razy, trzy razy, nie zwikszajc ani iloci pienidzy na edukacj, ani liczby wykadowcw, nie budujc nowych sal, laboratoriw ani bibliotek. Wiod ku temu dwie drogi:
• Masowe studia zaoczne (one s cakiem naoczne, tylko uproszczone, zredukowane). Wydziay prawa, ekonomii przyjmuj na pierwszy rok patnych studiw zaocznych tysic, dwa tysice kandydatw, wykadowcy maj obcienie godzinowe rwnowane trzem czy piciu etatom. Jeeli uczelni traktowa serio, jako miejsce, gdzie ksztaci si studentw i prowadzi prac twrcz, to nawet obcienie podwjne oznacza fikcj. Fikcj nauczania i fikcj pracy twrczej. Tego si nie da zrobi. Opieka jednego pracownika nad 50 magistrantami jest te fikcj. Uczelnie utrzymuj t fikcj, bo s le opacane i chtnie wezm kady grosz z opat za studia zaoczne, byle istnie, powicajc poziom. Ktra firma zachodnia czy dalekowschodnia zatrudni na odpowiedzialnym stanowisku naszego absolwenta zaocznego z 1000−osobowego zacigu? To i wiele naszych firm chtnie przyjmie do pracy absolwenta, pod warunkiem, e wynik studiw jest co najmniej dobry; oni wiedz, co znaczy trjkowy.
• Liczne uczelnie niepastwowe. Nie mam nic przeciwko szkoom prywatnym, spoecznym itp., jeeli s szkoami, jeeli reprezentuj odpowiedni poziom. Prywatne s i Harvard, i Yale. Przed wojn istniaa w Warszawie szkoa Wawelberga i Rotwanda, ktra cieszya si bardzo dobr opini, wykadali tam znakomici fachowcy. Podziwia naleaoby osoby czy zespoy ludzi gotowych podj tak wielkie inwestycje, jak zaoenie szkoy wyszej. Ale przecie szko pseudowysz zakada si nie dla wydatkowania pienidzy na zbony cel, ale dla zarobienia na frajerach. W praktyce, w wielu przypadkach zaoenie szkoy wyszej sprowadza si do wynajcia wykadowcw z uczelni pastwowych. Liczne placwki, ktre powstay, to szkoy biznesu, szkoy marketingu, zarzdzania. Wystarczy nazwa co „szko wysz” i bdzie wysza. mialimy si za Gierka, e „w kadej wsi WSI”. No to ju mamy: zamiast GS−u – szkoa biznesu. Gienia, z domu Piekutowska, miaa ssiadk, ktra ukoczya Wysze Kursa Gotowania na Gazie. To jest mniej wicej to samo. Czy umiejtno gotowania na gazie nie jest potrzebna? Nauka obracania pienidzmi te jest potrzebna. Jeeli s pienidze. Od samego mieszania herbata nie staje si sodsza ani Polska bogatsza.
Liczba studentw w cigu 10 lat zwikszya si trzykrotnie. Mam pytanie: o ile zwikszya si liczba studentw na kierunkach inynierskich, przyrodniczych, medycznych? Przyszo wiata bdzie zaleaa od genetyki i fizyki materiaowej. Jak ronie nam liczba genetykw i fizykw ciaa staego? Bo jak ronie liczba politologw, to wiem.
Nawet gdy ta technologia wok nas bdzie obca, kultura techniczna bdzie potrzebna. A kultura techniczna, jako co samodzielnego, nie istnieje, jest czci kultury w ogle. Moe tego nie zauwaamy, ale w kadym produkcie technologii, poza funkcjonalnoci, ergonomi, tkwi np. element estetyki. Najprostsze sprawy: krzywo umocowane gniazdko w cianie, niewygadzony spaw, niedoszlifowana powierzchnia s od strony technicznej do przyjcia, nie wpywaj na funkcjonowanie. Nie s do przyjcia estetycznie. Czy moe istnie nieestetyczny samochd albo telewizor?
Poczucie estetyki nabywa si przez obcowanie ze sztuk. Ciekawe, e w szkoach, obok licznych przedmiotw, nie ma przedmiotu „kultura i sztuka”. Literatura troch si mieci w przedmiocie jzyk polski (troch, bo s to raczej ilustracje do historii). Sztuki plastyczne, muzyka, a chociaby kino, teatr zepchnite s na margines. Przy dzisiejszych technikach audiowizualnych nie powinno by problemu z realizacj takiego przedmiotu. Spodziewam si pytania: a co okroi? Powiem co bardzo brzydkiego: moe troch historii? Kultura czy, historia dzieli. Nie musi, ale moe, jeeli jest nauk wskazywania wroga.
Pienidzy mamy nie za duo, w kulturze troch odstajemy. Dylemat: ukulturalnia si czy obraca pienidzmi, rozstrzygnlimy na korzy obracania. Od 17 lat media pracuj intensywnie nad schamianiem narodu. Jacy dzicy ludzie gosz publicznie, e „kultura jest takim samym towarem, jak kady inny”. Jest to oszustwo: kultura to jest to, co pozostaje z dziaalnoci czowieka po odjciu spraw rynku. Jeli wszystko traktowa jako towar, to moe i czowiek jest towarem? Chyba tak (nawet towarem niechodliwym, sdzc po bezrobociu).
Pamitamy te tumy artystw, pisarzy, walce do pierwszego Sejmu obj rzd dusz. Szybko przekonali si, e to nie ten adres. Kultur masow rzdzi wok Polski. Rynek dziaa jak buldoer. atwo zepsu, trudno naprawi. Przykadem choby polska szkoa plakatu – zmara w jeden sezon („co mi tu, k..., nabazgrae, ma by fotografia!”). Za Peryklesa, 2500 lat temu, pastwo opacao uboszym wstp do teatru. Cofamy si wicej ni dwa i p tysica lat. Kilka lat temu suchaem w TV dyskusji, ktrej uczestnicy twierdzili, e trzeba zmieni programy szkolne, bo dotychczasowe s „prointeligenckie”. No a wstyd – pro−inteligenckie! Powane czasopismo twierdzi, e inteligencja jest produktem Wschodu, kompromitujce pochodzenie. Na pocztku lat 90. ruszyli pismacy z propagowaniem szk spoecznych, ktre zapewni waciw edukacj, bo bd uczy jazdy konnej i gry w tenisa (akurat te dwa sporty stanowi najwaniejsze znamiona wyszej klasy; no i golf), ale szczciem szybko zamilkli. Jeli nie interesuje nas kultura, nie interesuje nauka, technologia, to kim chcemy by? Pewnie bankierem Europy.
No to przekadajmy te pienidze. eby nas chciano kupi, rbmy jednak co jeszcze mniej prozaicznego. Miejmy jakie wysze potrzeby. Rynek nie jest od ich wyrabiania. Rynek ma przynosi dochd, na kultur trzeba pienidze wydawa. Byy narody rbajw i grabiecw, ktre mimo tak mao intelektualnego zajcia umiay doceni kultur i gdy min czas wojowania atwo wkroczyy do czowki cywilizacji.
Postrach Europy, wikingowie, suchali pieni skaldw. Nie byy to prymitywne rymowanki („jak to na wojence adnie”), tylko erudycyjne konstrukcje drap i flokkw, nasycone kenningami, ktrych zrozumienie wymagao nie lada sprawnoci umysowej. Dzi potomkowie wikingw, Szwedzi, syn z precyzji i funkcjonalnoci wyrobw swego przemysu. Co roku przyznaj najbardziej prestiow nagrod naukow. Samuraj wada po mistrzowsku mieczem, ale i mia obowizek pisania poezji. Pewnie to, co sam pisa, byo grafomani, ale wiedzia, e wyczucie poetyki, wraliwo na pikno nale do katalogu cech okrelajcych jego pozycj spoeczn. Nawet przed rozpruciem sobie brzucha dobrze byo napisa krtki poemat. Dzi japoski konstruktor przemylnej elektroniki po pracy idzie do teatru i nadal wzrusza si, gdy czarownica Kuzunoha, zanim opuci dziecko i ma, pisze na drzwiach strof tanka (Polak, gdy opuszcza rodzin, moe co napisa na drzwiach, ale, oj, nie bdzie to poezja). Rzym, gdy podbi Grecj zauway, e sia to nie wszystko i pora pilnie uczy si od podbitych. Vos exemplaria graeca nocturna versate manu, versate diurna. Uczy si w dzie i w nocy. Gdziekolwiek dotar legionista rzymski, powstawa teatr greckiego wzoru. A sabi Grecy mieli poczucie swojej wartoci, nie pisali na murach „woda z Tybru to jest to!”.
„eby nas chciano kupi”, musimy reprezentowa wysoki poziom wiedzy fachowej, ale i wysoki poziom wyksztacenia oglnego. Jak do tej pory, nasi absolwenci byli cenieni za granic, wanie za szerokie wyksztacenie oglne, umoliwiajce atwiejsze dostosowanie si do zmiennych warunkw w szybko biegncym wiecie. Jak to bdzie wygldao po reformie studiw, to ju temat na inne wypracowanie. Nie pierwsza to reforma i nie dziesita zmiana programw. Ale jakiekolwiek zmiany organizacyjne wprowadzimy, w kocu o wszystkim zadecyduje poziom kadry nauczajcej w szkoach wszystkich szczebli. Szymon z Pilzna w dziele O Szkoach, czyli Akademiach pisa w roku 1551: „We Woszech paca jednego nauczyciela 1000 czerwonych zotych przechodzi, u nas 40 nauczycieli razem daleko mniej maj dochodu. C moe by szpetniejszego?” P milenium przeleciao. Nic si nie zmienio.