W lutym i marcu prace nad reform systemu nauki i szkolnictwa wyszego prowadzi powoany przez resort zesp ekspertw, dziaajcy pod przewodnictwem minister Barbary Kudryckiej. Plonem owych prac jest projekt zaoe reformy, przedstawiony reprezentantom rodowisk akademickich na spotkaniu z premierem Donaldem Tuskiem 16 kwietnia.
Chciabym wyranie podkreli moje uznanie dla kierownictwa resortu nauki i szkolnictwa wyszego, e podj wreszcie kompleksowe dziaania zmierzajce do dostosowania naszego systemu wyszej edukacji do standardw wiatowych. Nie oznacza to jednak, e zgadzam si w peni z kierunkiem tych dziaa. Mam nadziej, e dalsze prace nad reform bd si toczyy w penej konsultacji ze rodowiskiem akademickim.
Najwaniejsze punkty zaprezentowanego projektu sprowadzaj si do: koncepcji wykreowania tzw. uczelni flagowych, powizania szkolnictwa wyszego z sektorem gospodarczym, lepszego modelu zarzdzania uczelniami, ich umidzynarodowienia, likwidacji habilitacji, nowej polityki kadrowej (konkursy, jawne kontrakty), rozbudowy systemu stypendialnego czy moliwoci rozpoczcia studiw doktoranckich ju po licencjacie. Swoist deklaracj o charakterze politycznym jest zapowied odoenia w czasie dyskusji nad powszechn odpatnoci za studia. Wreszcie w wystpieniu premiera znalazo si take wane zapewnienie o zwikszeniu nakadw na nauk i szkolnictwo wysze do 2 proc. PKB w 2013 r.
Wanym zagadnieniem, majcym podnie poziom polskiego szkolnictwa wyszego i uczyni je konkurencyjnym na wiecie, jest akcja wyodrbniania tzw. krajowych naukowych orodkw wiodcych (KNOW) – uniwersytetw badawczych prowadzcych najlepsze kierunki studiw i najwyszej jakoci badania naukowe. Ten interesujcy pomys budzi jednak take obawy, e np. znaczne rodki budetowe kierowane do wybranych podmiotw zubo w istotny sposb pozostae uczelnie. Moe zatem lepiej byoby dotowa najlepsze kierunki studiw w rnych typach uczelni. Inna obawa wie si ze sposobem wyaniania owych liderw. Jeli miaoby to nastpowa w sposb administracyjny (mowa jest o wskazywaniu przez PKA), bez okresowej weryfikacji, moe to przynie niewiele korzyci, a take zniechci pozostae uczelnie do podnoszenia jakoci ksztacenia i bada.
Najwicej polemik wywoa pomys zniesienia habilitacji i zastpienia jej tzw. uprawnieniem promotorskim, dajcym moliwo prowadzenia prac doktorskich, a take ubiegania si o tytu profesora. Nie jestem przeciwny zniesieniu habilitacji, jednak po pierwsze – nie w sposb nagy i niekontrolowany, po drugie – bez ryzyka obnienia poziomu bada naukowych. W naukach humanistycznych czy spoecznych trudno sobie wyobrazi odpowiedni dorobek naukowy nie poparty opracowaniami monograficznymi. Prdzej zaakceptowabym odstpienie od kolokwium habilitacyjnego w obecnym ksztacie, bo wiele ono nie daje. Jest wreszcie w obowizujcej ustawie, o czym troch zapomniano, moliwo zatrudnienia doktora na stanowisku profesorskim, po uzyskaniu przez niego pozytywnej opinii CK. Jak na razie, niemal nikt z tej drogi nie korzysta, preferujc postpowanie habilitacyjne. Pojawiy si ostatnio take wypowiedzi, jakoby pomys zniesienia habilitacji wyszed ze rodowiska szk niepublicznych. Chciabym wyranie stwierdzi, e nikt nie zwraca si w tej sprawie do konferencji, a i sama konferencja take nigdy z takim pomysem nie wystpia. Mona co najwyej rozwaa (o czym projekt te wspomina), rnicowanie wymogw kadrowych w odniesieniu do uczelni prowadzcych wycznie studia I stopnia, kadc wikszy nacisk na zatrudnianie przedstawicieli praktyki.
Uwaam za zdecydowanie przedwczesne dopuszczanie licencjatw do studiw doktoranckich. Posiadaj oni, w wikszoci przypadkw, wyksztacenie przede wszystkim zawodowe. Brakuje im czsto szerszego spojrzenia na podejmowany problem badawczy, a take dowiadczenia w przygotowywaniu samodzielnej pracy naukowej.
Jestem natomiast w peni za jawnymi, obiektywnymi konkursami na wszystkie stanowiska (asystenta, adiunkta, profesora, ale take kierownika katedry czy dyrektora instytutu). Powinien jednak temu towarzyszy system zacht do startu w konkursach, nawet wwczas, gdyby si to wizao ze zmian miejsca zamieszkania.
Kolejnym wanym tematem jest powszechna odpatno za studia. Wymagaoby to zmiany konstytucji. Z drugiej strony, ponad poowa studentw i tak paci za studia. Pewnym rozwizaniem byoby wprowadzenie w ycie zapisu ustawy (art. 94 i 95) o moliwoci czciowego finansowania kosztw ksztacenia studentom studiw stacjonarnych w uczelniach niepublicznych speniajcych wysokie, ale moliwe do zrealizowania kryteria. rodki budetowe powinny i do studenta, nie do uczelni, zatem pastwo pokrywaoby tym studentom cz czesnego. Tymczasem przygotowywane przez ministerstwo rozporzdzenie wycza z moliwoci ubiegania si o takie dofinansowanie wszystkich studentw niepublicznych uczelni zawodowych.
Dyskusja dopiero si rozpocza. Z pewnoci potrwa jeszcze dugo. To wane, bo nazbyt pochopne i nieprzemylane zmiany przynosz czsto wicej szkody ni poytku. Nie mona jej jednak cign w nieskoczono, bowiem czas nieubaganie ucieka, a wraz z nim nasze szanse na dorwnanie najlepszym.