Adam Wanke (1906−1971)
Antropolog. Absolwent Uniwersytetu Lwowskiego, ucze prof. Jana Czekanowskiego. W 1956 zosta kierownikiem Katedry Antropologii Uniwersytetu Wrocawskiego i Zakadu Antropologii PAN we Wrocawiu. Stworzy dwie wane metody badawcze: metod stochastycznej korelacji wielorakiej oraz metod punktw odniesienia, zwan metod Wankego. By przewodniczcym Polskiego Towarzystwa Biometrycznego i Komitetu Antropologicznego PAN. Wypromowa 30 doktorw; 4 jego uczniw uzyskao stopie doktora habilitowanego, a 3 tytu profesora.
Wielkim wydarzeniem w antropologii polskiej bya Konferencja w sprawie metod taksonomicznych we Wrocawiu, w 1953 r. Prof. Adam Wanke przedstawi na niej metod stochastycznej korelacji wielorakiej, ktra bya ukoronowaniem osigni szkoy antropologicznej, reprezentowanej m.in. przez prof. Jana Czekanowskiego, mistrza i przyjaciela Wankego. Metoda Wankego za pomoc narzdzi statystycznych, ktrych poprawno gwarantowaa wsppraca z Hugonem Steinhausem, obiektywizowaa ustalenia antropologw, dotyczce klasyfikacji typw antropologicznych. W ramach odmiany biaej wyrniano wwczas cztery czyste typy (czyli rasy): nordyczny, rdziemnomorski, laponoidalny i armenoidalny, rwnoczenie wskazujc, e w populacji zazwyczaj dominuj mieszacy. Prof. Wanke stworzy za pomoc tej samej metody typologi somatyczn mczyzn, wyrniajc cztery typy budowy ciaa, porwnywane do ksztatu liter A, V, H, I. Studenci i uczniowie antropologa nazywali te typy „czterema literami Adama Wanke”. – Prof. Wanke dziki swej metodzie zamkn i niejako ukoronowa problem taksonomii rasowej – mwi prof. Ewa Kolasa, uczennica Wankego. To ona w swym doktoracie stworzya na podstawie metody stochastycznej korelacji wielorakiej typologi somatyczn kobiet.
Dzi koncepcj taksonomiczn rasy, w ktrej stosowano metod Wankego zastpia populacyjna koncepcja rasy, a jednym z pionierw przeomu w polskiej antropologii by prof. Tadeusz Bielicki, ukochany ucze prof. Wankego. Magorzata i Maria, crki prof. Wankego, tak okrelaj relacje ojca z dwoma wielkimi antropologami, swym mistrzem i uczniem: – Jana Czekanowskiego kocha jak ojca, a Tadeusza Bielickiego, jak syna. Wspominaj, e reakcja Wankego na wie o mierci Czekanowskiego nie rnia si od reakcji na wie o mierci matki. Prof. Bielicki mwi: – Adam Wanke zaszczyci mnie swoj przyjani i ojcowskim uczuciem.
Zapewne zbliyy ich nie tylko pasje naukowe, ale take losy i pogldy. Obaj zostali przez komunistw wtrceni do wizienia i na yciu obu uczonych brutalno polskiego systemu komunistycznego odcisna gbokie pitno. Uwaali si za jego przeciwnikw. Wielu uczniw prof. Wankego mwi, e pozostaa mu po wiziennych przeyciach gboka trauma. – Wiedzielimy, czym pachnie komunistyczne wizienie – mwi prof. Bielicki, ktry z powodu aresztowania nie zosta przyjty na Uniwersytet Warszawski. Przez to trafi do Wrocawia pod skrzyda prof. Wankego. To on par lat pniej umoliwi modemu asystentowi wyjazd na stypendium do Stanw Zjednoczonych. – Wadze nie chciay mi wyda paszportu – wspomina prof. Bielicki. By bliski rezygnacji z wyjazdu. – Machnem ju na to rk. Jednak Wanke nie dawa za wygran. Poruszy wszystkie swoje znajomoci w ministerstwie i w licie do ministra zarczy za swego ucznia, ryzykujc de facto wasn karier. W efekcie Bielicki wyjecha na stypendium na Uniwersytet Kalifornijski w Los Angeles. – Ta inicjatywa musiaa Wankego sporo psychicznie kosztowa. Zapewne musia si przezwyciy – komentuje dzi prof. Bielicki. – Zdoby si na akt odwagi, ktry z latami coraz bardziej doceniam. W powanym stopniu swoj karier naukow zawdziczam wanie odwadze Adama Wankego. Prof. Tadeusz Bielicki by autorem przeomu w polskiej antropologii. Jest nestorem tej dyscypliny w Polsce i jednym z jej najwyej cenionych przedstawicieli.
Pobyt w Stanach Zjednoczonych odmieni postaw naukow Bielickiego. W doktoracie obronionym w 1960 r. zaproponowa zupenie nowe podejcie do antropologii, tzw. populacyjn koncepcj ras, kwestionujc metody i krytykujc osignicia szkoy Czekanowskiego. – Przy okazji dostao si te Wankemu – mwi. Prof. Adam Wanke by entuzjastycznym promotorem doktoratu, w ktrym jego metoda zostaa zaatakowana. Z tezami tej pracy polemizowa jednak w artykuach. – Czy dzi spotyka pan ludzi, ktrzy byliby promotorami doktoratw, kwestionujcych czy nawet obalajcych ich pogldy? – pyta retorycznie prof. Bielicki i dodaje: – Wanke by pozbawiony maostkowoci i zawici. Prof. Barbara Hulanicka bya jedn z ostatnich osb, ktre Wanke przyj do pracy. Wspomina: – Mimo traumy po przeyciach wiziennych, ktra towarzyszya mu przez reszt ycia, Adam Wanke potrafi zachowywa si wspaniale. Mia jasne widzenie wielu spraw i zaskakiwa inteligencj. Prof. Bielicki uwaa metod Wankego za najbardziej eleganck wersj typologicznej szkoy antropologicznej Czekanowskiego. Zdaniem prof. E. Kolasy, metoda ta wci jest uyteczna w pewnych dziedzinach. Antropologi na dugie lata zdominowaa jednak populacyjna koncepcja ras, ktr w swoim doktoracie promowa prof. Bielicki.