Wiek XIX to czas samookrelenia uniwersytetw, koniecznego wobec rosncego naporu biurokracji rzdowej, ale i narastajcych potrzeb spoecznych. Tosamoci poszukiwano przy okazji debat prasowych wok kolejnych reform uniwersyteckich, ale te poprzez fundamentalne prace rdowe powicone historii poszczeglnych uczelni. Dostrzegano odmiennoci typw uniwersytetw. Polskiemu rodowisku akademickiemu, rozproszonemu w trzech systemach ustrojowych, najblisze byy rozwizania uformowane przez Wilhelma von Humboldta. We „Wniosku o powoanie Uniwersytetu w Berlinie” (1809) zakada on, i uniwersytet, mimo postpujcej specjalizacji, ma by „organiczn caoci”, ma te czy funkcje badawcze z dydaktycznymi i konsolidowa wszystkie zasoby nauki. Tylko do uczelni ma nalee „prawo nadawania godnoci akademickich”. W innym opracowaniu wskazywa, i instytucje naukowe powinny si kierowa „czyst ide nauki”, a „dominujcymi w ich krgu zasobami s samotno i wolno”. Mimo nadzoru pastwowego, akademie i uniwersytety maj by „samodzielne”. Realizacj tych zaoe przedstawiali w wielotomowych dzieach Friedrich Paulsen (1885, 1902) oraz Wilhelm Lexis (1893, 1904). Uniwersytety dominoway wrd uczelni i instytutw badawczych. Wadza w nich naleaa do korporacji profesorw, rektor by tylko mandatariuszem. To profesorowie ustalali tradycj, to oni byli depozytariuszami wolnoci bada i nauczania. Uszczuplona dla studentw wolno polegaa na swobodnym doborze przedmiotw oraz czasu i porzdku studiw.
Idee te przytaczano nawet w Imperium Rosyjskim – jako postulaty rodowiska akademickiego. W toku dyskusji nad now ustaw uniwersyteck wadze dopuciy do publikacji trzytomowe wydawnictwo „Zagraniczne uniwersytety”. Leon Petraycki opublikowa w 1907 roku I tom dziea „Uniwersytet i nauka” (w jzyku rosyjskim). Dwa lata wczeniej w Warszawie ukaza si tom V „Poradnika dla samoukw”, w ktrym przedstawiano obszerny przegld organizacji i dziaa uniwersytetw zagranicznych, co drukowano te w nadbitce. W tyme 1905 roku Szymon Askenazy analizowa rozmiary rusyfikacji w pracy „Uniwersytet Warszawski”.
Zainteresowania problematyk uniwersyteck miay w polskich warunkach wymiar pracy organicznej i niepodlegociowej. Okazj tworzya 500. rocznica (1900) odnowienia Uniwersytetu Krakowskiego. W krgu absolwentw Szkoy Gwnej w Warszawie przygotowano seri wydawnicz „Fontes et commentationes historiam scholarum superiorum in Polonia illustrantes”. Ks. Jan Ambroy Wadowski opracowa i opublikowa rkopis „Wiadomo o profesorach Akademii Zamojskiej”. Jzef Bieliski przedstawi „Uniwersytet Wileski 1579−1831”, Aleksander Jabonowski – „Akademi Kijowsko−Mohilask”. Liczne grono autorw ukazao Wydzia Filologiczno−Historyczny Szkoy Gwnej, a Jan Karol Kochanowski – „Dzieje Akademii Zamojskiej 1594−1784”. Ju po jubileuszu UJ wydano materiay Cesarsko−Krlewskiej Warszawskiej Medyko−Chirurgicznej Akademii i Wydziau Lekarskiego Szkoy Gwnej, a take Jana Marka Giyckiego „Materiay do dziejw Akademii Poockiej” i kolejn prac Bieliskiego – „Krlewski Uniwersytet Warszawski 1816−1831”.
Poza seri, ale w bezporednim zwizku z jubileuszem UJ, ukazaa si Kazimierza Morawskiego „Historia Uniwersytetu Jagielloskiego”. rdowy charakter miaa „Kronika Uniwersytetu Lwowskiego”, obejmujca lata 1884−1910, dopeniaa Ludwika Finkla i Stanisawa Starzyskiego „History Uniwersytetu Lwowskiego” (1894). W intencji jubileuszu pisa te Aleksander Kraushar wielotomowe dzieo „Towarzystwo Warszawskie Przyjaci Nauk 1800−1832”.
Wszystkie te dziea miay wymiar daleki od okazjonalnoci, ratoway od zapomnienia rda do dziejw kultury i nauki polskiej. Taki jest polski depozyt, wyrosy z ducha oporu wobec zaborcw i tworzcy intelektualny fundament bliskiej ju niepodlegoci.