W Warszawie, na oliborzu, suchaam opowieci o dziejach rodziny, ktre zwizane s z rozlegymi obszarami Imperium Rosyjskiego, Polski czasu zaborw, midzywojennej i powojennej Rzeczypospolitej. Pani prof. Anna Czekanowska−Kukliska, muzykolog i antropolog kultury, upowszechnia dzieo swojego ojca, jednego z wielkich pionierw nowoczesnej antropologii, z poczucia powinnoci i szerszej – wobec spoeczestwa – i rodzinnej, a take z racji wasnych zainteresowa.
Uczony przodek, ktrego siga pami rodzinna, to Aleksander Czekanowski, syn profesora Liceum Krzemienieckiego. Studiowa w Kijowie, skd zosta deportowany za dziaalno wywrotow w czasie powstania styczniowego. Do Irkucka szed kilkanacie miesicy pieszo, przechodzc w tomskim szpitalu cik chorob, ktra przysparzaa mu cierpie do koca ycia. W grupie zesacw (by wrd nich Benedykt Dybowski), niesiony setki kilometrw na noszach, zbiera eksponaty do zielnika.
W Irkucku, mimo formalnych zakazw, Carska Akademia Nauk dawaa polskim badaczom moliwoci pracy naukowej, zwaszcza badania fauny i flory jeziora Bajka. Niedaleko stamtd jest Gra Czekanowskiego, powicona postaci znaczcej w historii nauki rosyjskiej. On sam za, cignity przez akademi do Petersburga nie mg si tam zaaklimatyzowa i popeni samobjstwo.
Stryjeczny dziadek pani Anny, Micha, by matematykiem, profesorem uniwersytetu petersburskiego. Pozostajc w kontaktach z wojskiem, wiele podrowa po obszarach imperium.
Dziadek rodzony, Wincenty Czekanowski, ze wzgldu na zesanie rodzicw po powstaniu listopadowym, wychowa si u krewnych na Podlasiu. Ranny w powstaniu styczniowym, znalaz si w majtku osadnikw pruskich pod opiek przyszej ony Amelii von Guthke. Po lubie zamieszkali w majtku niedaleko Grjca, do ktrego nalea kupiony przez rodzicw Amelii browar. Postpowe pogldy spoeczne kazay pozby si arystokratycznego von i babka pani profesor przedstawiaa si: „z Gutkw”.
W epoce rozbiorw koligacje rodzinne Polakw byway nader rozlege, czemu potomkowie zawdziczaj bogat duchow i kulturow sched.
Matka, Elizawieta Sergijewska, bya crk prawosawnego proboszcza w Tule, pochodzcego z rodziny narodnikw, tj. rewolucyjnie nastawionych zwolennikw reform – opieki zdrowotnej i owiaty dla ludu. Miaa w najbliszym otoczeniu wyraziste wzory suby wyznawanym ideom. Jedna z jej ciotek, Anieta, skoczya medycyn w Petersburgu w latach 80. XIX wieku, co byo ewenementem. Jej narzeczony – rewolucjonista – zabi cara Aleksandra II, cigajc na ni powane zagroenie, ktre dziki znajomociom jej matki, Luby Bogojavlenskoj, ograniczyo si do obowizku staego meldowania si na policji i zakazu podry, rwnie po Rosji.
Mimo to, z bratem Mikoajem Bogojavlenskim dziaaa aktywnie w krgach narodnikw skupiajcych wtedy i arystokratw, m.in. Lwa Tostoja, i ziemian, ksiy, ydw i Niemcw. Matka dzisiejszej pani profesor bywaa jako dziecko w Jasnej Polanie, a po maturze posza, ladem podziwianej ciotki, na medycyn. Podczas okresowych godw i epidemii pomagaa leczy i pielgnowa chorych.
Studiowaa, podobnie jak dwjka jej rodzestwa, w zachodniej Europie – w Szwajcarii. Brat zosta profesorem okulistyki, siostra profesorem farmakologii, ona sama neurologiem. Na studiach w Zurychu poznaa Jana Czekanowskiego. Naleeli oboje do rodowiska wielonarodowego, zrnicowanego wiatopogldowo oraz ideologicznie, a zoonego z indywidualnoci wyrazistych, umysw wiatych, ciekawych wiata, otwartych na osignicia naukowe i przemiany cywilizacyjne, pragncych w owych przemianach uczestniczy i wyznacza kierunki rozwoju spoecznego wedle postpowych, czsto zgoa rewolucyjnych, programw.
Pierwszym narzeczonym przyszej pani Czekanowskiej by Sasza Akselrod, syn jednego z przywdcw mienszewikw i wspredaktora wydawanej na emigracji „Iskry”, organu tej partii. Pozostawi cenne wyniki bada nad Czukczami, jakie prowadzi podczas pobytu na Syberii. Narzeczona pomagaa w redakcji, m.in. nawoujc w wita pierwszomajowe pod bramami fabryk do strajku, co pani Anna z trudem sobie wyobraa, znajc matk jako osob cich i skupion. Wolny czas modzi spdzali wdrujc po Alpach, czego ladem pozostay fotografie w rodzinnym archiwum.
Sasza Akselrod oeni si z najblisz przyjacik i dalek krewn swej pierwszej narzeczonej, Marusi Pokrowsk, matka pani Anny wysza za za polskiego antropologa, stojcego wanie u progu wielkiej, jak si miao okaza, naukowej kariery – Jana Czekanowskiego.
Pierwsze lata ubiegego stulecia zapowiaday przeom w naukach o czowieku, ktry mia przynie rozwj takich dziedzin, jak wanie antropologia, psychologia, etnologia. Zainteresowanie szczeglne budziy kultury ludw pierwotnych. Organizowano wyprawy badawcze do miejsc odlegych od centrw cywilizacji.
Stanisaw Czekanowski, starszy o 14 lat brat Jana, „wielki mason”, przyjaciel Stanisawa Stempowskiego, zwany w pamitnikach Marii Dbrowskiej „Czekanem”, skoczy w Warszawie rosyjskie gimnazjum, gdzie jego kolegami byli: Roman Dmowski, Feliks Kohn i znacznie starszy Feliks Dzieryski. Studiowa prawo i nauki przyrodnicze w Dorpacie. Poza zajciami uniwersyteckimi czytali z kolegami Kapita Marksa, popijajc kakao podawane modym rewolucjonistom przez lokaja.
Zaangaowany w ruchy spoeczne, zakada Towarzystwo Kredytowe Ziemiaskie, prowadzi sekcj roln Centralnego Towarzystwa Rolniczego, zainicjowa nowoczesne sadownictwo w syncych ze do dzisiaj okolicach Grjca, gdzie lea jego majtek Komin.
W 1917 r. zebra komiskich fornali i kademu, kto zechce pojecha wspomc „wielk rewolucj rosyjsk”, obieca konia i wz. Zgosi si jeden, co niebawem okazao si pomocne w wydobyciu z moskiewskiego wizienia szwagra pana dziedzica, Jana Ostromckiego, plenipotenta m.in. Potockich w Antoninach – dziki pomocy „Felka” (Kohna).
Pani profesor bardzo serdecznie wspomina stryja, ktry po wojnie mieszka u jej rodzicw w Poznaniu. Mimo podeszego wieku – urodzi si w r. 1868 – zaj si gorliwie promowaniem, jak dzi mwimy, ziem zachodnich, ktrych sta si entuzjast. Zmar w r. 1963.
Modszy brat Jan (ur. w 1882) nie zdradza zainteresowania rodzinnym browarem i perspektyw konkurowania z firm Haberbusch i Schiele, na co liczy jego ojciec. By zafascynowany pracami i osigniciami Aleksandra oraz Michaa i ladem tego drugiego postanowi pj do wojska po maturze, ktr zda w Lubawie, nauczywszy si tam angielskiego. Niemiecki i francuski zna ju z domu.
W miejscowej jednostce zacz uczy rekrutw matematyki, co skoczyo si kompromitujcym nieporozumieniem podczas wizytacji i, mimo interwencji starszego brata, koniecznoci opuszczenia wojska, a take rezygnacji z zamierzonych podry po Rosji. Porzucajc imperium bez stosownych dokumentw, za to z dusz na ramieniu, przejecha granic salonk zajmowan przez wysokiego oficera carskiego z on, co ochronio go przed kontrol.
Nastpny rozdzia biografii Jana Czekanowskiego to studia w Zurychu, bdce poczeniem zgbiania gwnego przedmiotu zainteresowa, tj. antropologii z kulturoznawstwem, jzykoznawstwem, medycyn i matematyk. Zgodnie z wczesn tendencj zaj si prbami zmatematyzowania antropologii (matematyka zawsze pasjonowaa przyszego badacza).
Pierwszy mistrz wyrniajcego si polskiego studenta, Rudolf Martin, wysa go na konferencj do Wittenbergi, gdzie idee Czekanowskiego zyskay wielkie uznanie, a on sam otrzyma propozycj asystentury w berliskim Krlewskim Muzeum Ludoznawczym od jednego z czoowych niemieckich antropologw Felixa von Luschana. Zosta jego asystentem uzyskawszy przedtem doktorat (w 1906 r.) i zaczy si przygotowania do najwikszej naukowej, a i yciowej przygody – wyprawy do Afryki. Crka, przygotowujc publikacje dotyczce nieznanych okolicznoci z tego okresu ycia przyszego profesora, studiuje dokumenty i mwi z podziwem o poziomie niemieckiej antropologii tamtego czasu. Wsppraca z najwybitniejszymi jej przedstawicielami wpyna decydujco na to, e jej ojciec rycho znalaz si w tym gronie najlepszych. Przed wypraw uczy si od mistrzw rysowania map, nagrywania melodii, przeprowadzania wywiadw, dokumentacji, fotografii.
Jan Czekanowski
Ekspedycja pod patronatem ksicia meklemburskiego trwaa dwa lata (1907−09). Jan Czekanowski, cieszcy si sympati ksicia i jego wsparciem, szybko rozpocz badania na wasn rk, ktrych wyniki opublikowa pniej w piciu tomach. Dwa z nich zawieraj tekst, dwa fotografie, jeden – zapis pomiarw antropologicznych i komentarze do nich. Do dzisiaj cz zebranych w Afryce materiaw nie zostaa opublikowana. Istnieje take dziennik liczcy ok. 1200 stron, w trzech czwartych po niemiecku, a w jednej czwartej po francusku. Von Luschan przykaza bowiem swemu znakomitemu uczniowi, by codziennie zapisywa 3 strony. Jan Czekanowski spenia polecenie, z wyjtkiem okresw cikiej niemocy wywoanej m.in. malari. Pani profesor Anna staraa si odtworzy luki, pozyskawszy do pomocy grup przyjaci w Polsce i we Francji. Teraz Dziennik jest gotowy do publikacji.
Badania afrykaskie przyniosy ich autorowi wiatowy rozgos. Majc 28 lat, otrzyma w r. 1910 obietnic katedry w Uniwersytecie we Lwowie. Nie obj jej jednak i zosta kustoszem muzeum Cesarskiej Akademii Nauk w Petersburgu, gdzie zorganizowa dzia afrykanistyczny. Do Lwowa, ju z on, przyjecha w r. 1913, eby niespena rok pniej, po wybuchu pierwszej wojny wiatowej, popiesznie ucieka przed rosyjsk armi, zabierajc w plecaku rkopis Dziennika. Po dwu latach przeytych na Morawach powrcili do Lwowa.
W 1918 r. profesor zosta wydelegowany na konferencj pokojow w Wersalu, gdzie sformuowa przedstawion prezydentowi Wilsonowi koncepcj poprowadzenia granicy wschodniej tak, eby po stronie polskiej byo tyle samo prawosawnych, co katolikw po stronie rosyjskiej.
W niepodlegej Polsce Jan Czekanowski obj Katedr Antropologii i Etnografii UJK, angaujc si w ycie uniwersyteckie. W latach 1934−36 by rektorem. Wykada metodologi antropologii i sowianoznawstwo, a take statystyk, ktrej pierwszy polski podrcznik by jego dzieem (1913). Publikowa prace z dziedziny antropologii, kulturoznawstwa, historii Sowian.
Ukraiskiemu doktorantowi zawdzicza skrelenie z listy profesorw lwowskich rozstrzelanych przez Niemcw 4 lipca 1941. Przeywszy niejeden jeszcze dramatyczny moment, rodzice mojej rozmwczyni zdecydowali si opuci Lww w roku 1944. Kolejny rozdzia ycia, w zupenie innych warunkach, w jakich przyszo dorasta obecnej pani profesor, rozpoczli na drugim kracu Polski.