Metafora, podkrelaj wszyscy, to co znacznie waniejszego ni tylko rodek stylistyczny. To podstawowy skadnik nie tylko jzyka, ale i pojmowania, mylenia i dziaania. Jzyk ma charakter metaforyczny, nie rozwijaby si, gdyby nie metafory. Metafora jest narzdziem rozwoju jzyka i twrczoci pozajzykowej. Ju Arystoteles podkrela metaforyczny charakter abstrakcyjnych form wiedzy. Renesans metafory jako narzdzia organizujcego mylenie i dziaanie zosta zainicjowany ksik Donalda Schna (1963), a ugruntowany przez prace Michaela Reddy’ego oraz George’a Lakoffa i Marka Johnsona (1980).
Nowe i abstrakcyjne idee rozumiemy o tyle, o ile wiemy je ze znanymi sobie realiami wiata natury lub wiata kultury. Jest tak dlatego, e cho umiejtno abstrahowania jest warunkiem nie tylko dokonywania innowacji, ale take ycia w rozwinitych spoeczestwach, sami nie jestemy bezcielesnymi duchami, lecz jednostkami uksztatowanymi przez wsplne praktyki spoeczne. Abstrakcj rozumiemy przez odniesienie do czego znanego i konkretnego. Abstrakcyjne pojcie czasu staje si zrozumiae przez uycie metafor przestrzeni, takich jak „na przestrzeni czasu” i „na przestrzeni dziejw”. Take upyw czasu mierzymy za pomoc poj zwizanych z przestrzeni – objtoci i odlegoci (zapenianie piaskiem pkuli klepsydry, przesuwanie si wskazwek zegara). Klepsydra i zegar mechaniczny to ucielenienie przestrzennych metafor czasu (Franson Davis Manjal).
Metafory opieraj si na zestawieniu dwch poj. Pozwalaj one rozumie nieznane przez znane, nowe przez stare. Metafora odcza rzecz, wobec ktrej jest stosowana, od wczeniejszych asocjacji, pozwala ujrze j w nowym wietle. Jest dowodem na to, e dotychczasowe skojarzenia nie byy jedynie moliwe i zaprasza do poszukiwania nowych.
Wedug Druckera, „nie istnieje nic takiego, jak zasb, dopki czowiek nie znajdzie zastosowania dla czego istniejcego w naturze i w ten sposb nada temu czemu warto ekonomiczn. Do tego czasu kada rolina jest chwastem, a kady minera jednym z kamieni.” Metafora odkrywa w chwacie poywienie, a w kamieniu – rdo paliwa.
Ewolucja metafor odzwierciedla ewolucj caej kultury: od konkretu do abstrakcji. Peter Leithart zwraca uwag, e pierwsze metafory powstay poprzez rozszerzenie znaczenia konkretnych i elementarnych dowiadcze zwizanych z ciaem i aktywnoci motoryczn. Ruch w gr oznacza „wicej” i najczciej „lepiej”. „Wzrost” jest czym z natury dobrym. Blisko powierzchni ziemi jest czym zym („by przyziemnym”, low in spirits). Ciao i jego dynamika day pocztek serii metafor zwizanych z zawieraniem czego w czym, ukadem cz−cao, centrum−peryferie, powizanie ze sob dwch rzeczy itd. (F.D. Manjal).
Dziki metaforom sowa daway pocztek nowym. Rka daa pocztek rkawowi, rkawiczce, rkojeci, rkoczynowi, rkopisowi i rkodzieu. Konkretny „gd” sta si punktem wyjcia dla abstrakcyjnego „godu wiedzy”, nago – dla „nagiej prawdy”, a „zimno” – dla „zimnej wojny”.
Metafora to nie tylko „rama koncepcyjna”, ale take rdo generowania nowych perspektyw. „Czowiek czowiekowi wilkiem” to nie tylko oparte na metaforze powiedzenie, ale take rozsadnik tez, rozwijajcych t pesymistyczn wizj wiata. O metaforach, ktre daj pocztek budowie nowych podej, mona powiedzie, e s zapadniajce (ang. generative).
Jako przykad takiej zapadniajcej metafory Donald Schn przytacza formu: „pdzel jako pompa”. Swego czasu grupa inynierw w centrum rozwojowym staraa si ulepszy pdzle z wosiem syntetycznym. W przeciwiestwie do pdzli z wosia naturalnego, pozostawiay one smugi i zaleway. Kolejne prby byy bezskuteczne, a do chwili, gdy jeden z inynierw zwrci uwag, e pdzel jest jak pompa. Gdy przyciska si go do powierzchni ciany, farba przepywa kanalikami pomidzy wosiem. Metafora pompy staa si rdem kolejnych spostrzee. Gdy przyciska si pdzel naturalny, wosie tworzy naturalne krzywizny, gdy syntetyczny, wosie zakrzywia si niemal pod ktem 90o. Ta obserwacja ukierunkowaa kolejne prby ku rozwizaniu problemu. Metafora bya wic rodzajem zagadki, ktra pobudzia do nowych pyta przez zwrcenie uwagi na przedtem niedostrzegane waciwoci pdzla. Przed pojawieniem si metafory inynierowie zwracali uwag na wosie, potem – na przestrze pomidzy woskami. Przedtem milczco zakadali, e farba dotyka kocwek wosia, potem – e przepywa przez utworzone pomidzy nimi kanaliki.
Spostrzeenie „pdzel jest jak pompa” samo niewiele mwio, ale odczucie, e chwyta ono jakie istotne podobiestwo pobudzio do nowych pyta, obserwacji, wyjanie i wynalazkw. Sama tylko obserwacja „A jest jak B” niekoniecznie pogbia rozumienie „A”. Wane jest, czy podobiestwo jest trafne i uyteczne do postawionego celu, do jakiego stopnia rozumiemy „A” i „B”, i w jaki sposb wykorzystujemy analogi do zmiany percepcji „A” (Donald Schn).
Materiau, z ktrego tworzy si metafory, dostarcza kultura (technologie, system spoeczny, koci, biznes, filozofia itd.). Kada z nich oferuje rne sposoby mylenia i dziaania, ujte w jzyku, ktry jest owocnym rdem metafor. Pojcia wzite z gier, muzyki, ycia akademickiego, biznesu, marketingu, s stosowane jako metafory daleko od dziedzin, w ktrych powstay. Zdaniem Schna, rozumienie organizacji przedsibiorstwa opierao si na metaforach zaczerpnitych z gier, maszyn, kocioa i armii. B.G. Morgan rozpozna osiem gwnych metafor organizacji: maszyna, organizm, mzg, kultura, system polityczny, szpital psychiatryczny, strumie (ang. flux), narzdzie dominacji, a Schn trzy kolejno po sobie nastpujce kategorie, w jakich w USA ujmowano problemy miast: przeludnienie, ubstwo, bankructwo.
Wanym rdem twrczych skojarze jest mobilno geograficzna i spoeczna oraz zmiana (technologiczna, spoeczna, kulturowa), a w szczeglnoci kryzys, potrzsajce zastaymi ukadami poj i norm. Czste i intensywne kontakty pomidzy podobnie mylcymi w stabilnym rodowisku nie prowadz do epokowych odkry (Rogers i Ellen Jane Hollingsworth).
Skala i poziom twrczoci zale w znacznej mierze od bogactwa i rodzaju metafor. Zazwyczaj przodujca brana nauki i techniki oraz system spoeczny i polityczny s niewyczerpanym rdem nowych metafor: w XVII w. rolnictwo i ksiga, w XVIII w. – zegar, w XIX – mechanika, dzisiaj – komputer i Internet, teoria chaosu i kod. Nowe metafory s si pocigow nowych koncepcji, a te rdem nowych metafor. Odkrycie kodu genetycznego to nie tylko rejestracja nowego faktu, lecz take narodziny nowej metafory (Douglas Freake).
Wyobraenie sobie czego rzeczywicie nowego jest wyjtkowo trudne. Zmiany w wiecie polityki i spoeczestwa nasuwaj bogactwo analogii, z ktrych korzystaj uczeni, pisz Christopher Hill i Ernest Mayr.
William Harvey (1628) opisa system krwionony z sercem jako pomp. Osi jego koncepcji byy idee braku hierarchii pomidzy sercem, wtrob i mzgiem oraz myl, e krew moe porusza si sama z siebie, bez niczyjego kierownictwa. Harvey obali a dwie zasady uznawane za pewnik: hierarchii oraz samoistnego dziaania. Zasada hierarchii bya podstaw porzdku spoecznego (feudalizm), organizacji (koci, armia, pastwo), mylenia o wiecie („cig bytw”, czowiek – zwierzta – roliny – wiat nieorganiczny), rozwoju nauki (autorytet Arystotelesa). Idea samoistnego dziaania zaprzeczaa ideom Arystotelesa oraz podwaaa pewne ukryte, ale wci silne przekonania.
To nowe spojrzenie na czowieka trzeba odnie do dokonujcych si w Europie przemian, ktre polegay na przechodzeniu od zamknitych do bardziej otwartych form w wiecie idei, spoeczestwa, gospodarki i polityki. Przed Harveyem w nauce porzdkiem hierarchicznym zachwia Kopernik (rwno Ziemi w stosunku do innych planet), a w wiecie polityki – republika niderlandzka (nowa forma pastwa). Anatomia Harveya bya analogi monarchii ograniczonej przez prawo i parlament, z sercem w roli monarchy, ktry jest sug caego organizmu.
Nowatorstwo polityczne Anglii i Niderlandw (np. monarchia parlamentarna ksztatowaa si w Anglii od Magna Charta do II po. XVII w.) byo powizane z pionierstwem na polu nauki i techniki.
Dlaczego urzdzenia oparte na sprzeniu zwrotnym rozwiny si w Wielkiej Brytanii, a nie na kontynencie? Dlaczego pozostaa cz Europy bya tak zacofana? Dlaczego wynalazcy i inynierowie kontynentu ignorowali zawr pywakowy, opisany w publikacji przekadu Pneumatyki Hera z Aleksandrii (1575)? Wedug Ernesta Mayra, uczeni kontynentu odrzucali pojcie regulacji opartej na mechanizmie sprzenia, gdy byli pod wpywem pojcia zaprogramowanej regulacji. W dziedzinie technologii zaowocowao to budow urzdze automatycznych, takich jak gigantyczne zegary, skrzynki muzyczne i planetaria, kierowane przez „cudowne” mechanizmy zegarowe. „T fascynacj zaprogramowanymi maszynami oraz jednostajnym i nieuchronnym charakterem ich ruchu mona take odnale w ich podejciu do pastwa (monarchia absolutna) i systemu gospodarczego (merkantylizm). Dla odmiany w Anglii od pocztku XVIII w. uczeni wychodzili z zupenie innego pojcia regulacji, w ktrym system by naprawd autonomiczny, dziki zoonym wewntrznym mechanizmom utrzymujcym jego rwnowag. W dziedzinie techniki prowadzio to do rozwoju urzdze opartych na sprzeniu zwrotnym, w dziedzinie ekonomii do systemu wolnego rynku Adama Smitha, a w dziedzinie polityki do oddzielenia wadzy oraz rzdu konstytucyjnego” (Ernest Mayr, za Davidem Dykerem).
Podstawowe metafory organizujce mylenie naukowe maj zwizek z kategoriami, w jakich widzi si wiat. Jak wskazuj przykady Hilla i Mayra, rodzaj metafor zaley od dominujcych ukadw spoecznych. Np. IBM rozwin wielkie systemy komputerowe centralnie kontrolowane przez menederw wysokiego szczebla. Mikroprocesor i komputer osobisty, przeciwnie, rozwinli technicznie utalentowani studenci, pozostajcy pod wpywem jzyka kontrkultury, przejci pasj powszechnego dostpu do informacji.
Nowa metafora peni szczegln rol, „otwiera” zamknite ukady myli, zamknite, gdy bariery poznawania i przetwarzania informacji zwizane z ograniczeniami pamici pozwalaj obejmowa mylowo i przetwarza jedynie drobne fragmenty, wybrane i wydzielone z bogactwa rzeczywistoci i wieloci powiza midzy jej elementami. Metafora ustanawia zasad ich organizacji.
Bardzo czsto jedna nowa metafora otwiera jednoczenie wiele rnych zamknitych ukadw. Tak stao si nie tylko z cytowan metafor samoregulacji, ale take z metafor kodu. W II poowie XX wieku pod wpywem fizyki nowa biologia zacza spoglda na procesy yciowe jako na co, co moe zosta odczytane. Mechanizmy genetyczne okazay si kodem, systemem informacji. Genetyka i biologia znalazy si zatem na „fali lingwistycznej”, razem z lingwistyk Saussure’a, strukturalizmem Lvi−Straussa, semiologi, logik Wittgensteina, dyskursami Faucaulta (Max Charlesworth i in.).
Ale jeli nowe podne metafory nios w sobie moc odmykania zamknitych systemw, wczeniejsze metafory przyczyniy si do ich zakleszczenia. I tak np. metafory uywane nie tak jeszcze dawno na okrelenie funkcji bibliotek – „muzeum”, „pami cywilizacji” – byy ladem funkcji, jakie peniy one (przede wszystkim) w spoeczestwach przedprzemysowych. Cho od XIX w. funkcje te zmieniy si i rozszerzyy, metafory pozostay, organizujc mylenie o bibliotekach i utrudniajc krystalizacj nowych podej (Felix T. Chu). Podobnie metafory choroby, zwaszcza grulicy i raka, stosowane powszechnie do opisu procesw zachodzcych w rnych ukadach spoecznych („rak toczy spoeczestwo”), nie tylko spycay i faszoway diagnoz problemw, ale take miay ujemny wpyw na samoocen i pozycj chorych w spoeczestwie. Sugeroway bowiem, e s oni ofiarami, ktre same cigny na siebie niemoliw do odwrcenia katastrof (Susan Sontag).
rdo dobrej polityki to nie tylko owoc drobiazgowej analizy danych, waciwych ram ich interpretacji, intuicji politycznej, cierpliwego negocjowania oraz dobrego marketingu – to take efekt wizji, a wizja jest syntez kadego czynnika dokonan na podstawie trafnie dobranej metafory. Metafora „obramowuje i nazywa” (naming and framing) sytuacje z natury nieokrelone, niepewne, zoone, niejednoznaczne, wielowymiarowe i niezdeterminowane. Jak w przytoczonym przykadzie „pdzel jak pompa”, wynajduje i rzuca snop wiata na pewne cechy i relacje, a zakrywa pozostae. Pozwala na dokonanie skoku od danych do zalece.
Wbrew przekonaniu politykw i urzdnikw, polityka to nie tyle rozwizywanie problemw, co ich stawianie, to nie tyle dobr instrumentw do realizacji pewnych celw, co dobr ram, w jakich definiuje si te cele. Gdy politycy i urzdnicy zaczynaj od instrumentw, nie znaczy to, e s wolni od wpywu metafor. wiadczy to tylko, e nie uwiadamiaj sobie tego wpywu. Czsto stawiaj oni tez, e usugi spoeczne czy te system nauki cechuj si „fragmentaryzacj”, a jako remedium zalecaj „wicej koordynacji i centralizacji” (powszechny szablon mylowy w Polsce). Taki sposb patrzenia wskazuje, e usugi lub system postrzegaj oni na podobiestwo wazy, niegdy caej, a teraz rozbitej, ktr trzeba sklei lub cign drutem. Jednak na sfer ycia publicznego bdc przedmiotem polityki mona te spoglda w kategoriach samoorganizujcej si sieci autonomicznych jednostek. Taki sposb patrzenia rodzi zupenie inne kierunki poszukiwa (jak zapewni najlepsze podstawy samoorganizacji zgodnej z interesem publicznym?).
Podobnie politycy i urzdnicy miejscy patrzyli niegdy na problem skwaterw w kategoriach „przestpstwa” i „rujnowania”. Zmiana percepcji pozwolia spojrze na dzikich lokatorw zasiedlajcych opuszczone kamienice, jak na obywateli podejmujcych uprawnion inicjatyw oddoln. To z kolei skonio do podjcia dziaa opartych nie na relacji „dawca – biorca” i „policjant – karany”, tylko na powizaniach typu partnerskiego, w ktrych wadze zapewniay tanie poyczki budowlane, drogi, kanalizacj (Donald Schn).