Poziom naszej nauki czsto budzi emocje, zwaszcza na forach internetowych odwiedzanych przez koleanki i kolegw pracujcych za granic. Punktem wyjcia do przemylanej krytyki, a zwaszcza propozycji zmian systemowych, musi by wiarygodna analiza aktualnego stanu rzeczy.
Miejsce Polski w nauce europejskiej i wiatowej do atwo wyrazi kilkoma liczbami. W Unii Europejskiej Polska to ok. 8 proc. ludnoci, 2 proc. PKB i zaledwie 0,7 proc. udziau w finansowaniu bada naukowych. W Polsce pracuje ok. 4 badaczy na 1000 mieszkacw kraju, przy redniej w UE ok. 6, a w krajach OECD prawie 8. Czowk tworz Finlandia (ponad 16), Szwecja (ponad 12) i Japonia (prawie 12). Pod wzgldem globalnego PKB Polska zajmuje 22. bd 24. miejsce w wiecie (dane Banku wiatowego lub Midzynarodowego Funduszu Walutowego). Pod wzgldem liczby publikacji naukowych zajmujemy w wiecie miejsce 19., a pod wzgldem sumarycznej liczby ich cytowa – 25.; natomiast wedug innej uznanej miary jakociowej, tzw. indeksu H, miejsce 23. Trzeba podkreli, e porwnujc ranking pastw wedug PKB i liczby publikacji widzimy, i s one niemal identyczne – Polska wyprzedza tu w klasyfikacji wedug publikacji Meksyk, Turcj i Indonezj, a nie ustpuje adnemu krajowi o mniejszym PKB.
Jednoznaczny wniosek nasuwajcy si po przeanalizowaniu tych liczb jest taki, e polscy badacze wykorzystuj udostpnione im warunki finansowo−cywilizacyjne zgodnie z oczekiwaniami. A zatem, marnotrawienie dostpnych moliwoci nie jest zasadniczym problemem polskiej nauki. Mona nawet stwierdzi, e nauka w Polsce waciwie wypenia swoj funkcj edukacyjn i kulturow. czy si to ze stosunkowo wysokim procentowym udziaem w budecie nauki wydatkw na badania podstawowe, co z kolei jest zwizane z bardzo znaczcym finansowaniem bada przez budet pastwa.
Cho w Polsce praca uczonego i profesora cieszy si najwyszym prestiem w spoeczestwie, to powizanie nauki i szkolnictwa wyszego z potrzebami spoeczno−gospodarczymi jest u nas bardzo mizerne. Trzeba tu zauway, e taki zwizek jest cech charakterystyczn krajw wysoko rozwinitych, a czsto take szybko si rozwijajcych. Wspomniane proporcje finansowe, a zwaszcza ponad 30 proc. na tzw. badania podstawowe i ponad poowa rodkw na nauk via budet pastwa (w odrnieniu od inwestycji przedsibiorstw w nauk i postp naukowo−techniczny), nie s typowe dla krajw wysoko rozwinitych, gdzie nauka spenia wan rol w napdzaniu rozwoju gospodarczego. Nauka w Polsce wywizuje si bardzo sabo z roli progospodarczej, o czym wiadcz m.in. bardzo niskie wartoci liczbowe udziau wyrobw wysokich technologii w eksporcie (ok. 3 proc.), czy te bardzo niski wskanik patentowania.
Przyczyn takiego stanu rzeczy mona szuka w uwarunkowaniach historycznych, ale take w obowizujcych kryteriach finansowania, zasadach organizacyjnych oraz uwarunkowaniach i ograniczeniach prawnych. Na przykad brak odpowiednich legislacji w zakresie promowania i wykorzystania wasnoci intelektualnej. Racym dowodem na t tez moe by niemono tworzenia spek i firm przez placwki PAN. Inny przykad to nieakceptowalna powolno oceny wnioskw patentowych przez Urzd Patentowy RP – bywa, e od zoenia wniosku do jego pierwszego przejrzenia pod wzgldem czysto formalnym mija ponad 5 lat! Bardzo wyranie odczuwa si take brak rzecznikw patentowych kompetentnych w zakresie nowych technologii. Niesychanie trudno dostpny jest take kapita na projekty wysokiego ryzyka (venture capital), cho mona mie tu nadziej na postp zwizany z uruchomieniem takich programw, jak „Wdka technologiczna”.
W USA motorem postpu naukowego s w duym stopniu badania biomedyczne (opacane nawet od lat np. z budetu Department of Defense, czyli Ministerstwa Obrony Narodowej). Jest to m.in. konsekwencj presji wywieranej na politykw przez spoeczestwo, oczekujce poprawy jakoci ycia i upatrujce w postpie biomedycyny szansy na zwalczenie gronych chorb. W Polsce nie istniej ani takie przyzwyczajenia, ani mechanizmy je uruchamiajce. Nie ma take wyranej presji oraz mechanizmw finansowego wspomagania upowszechniania osigni nauki w spoeczestwie. Trzeba tu jednak zauway, e spora cz rodowiska naukowego doskonale rozumie takie potrzeby i wychodzi im naprzeciw (Festiwal Nauki, Piknik Naukowy, Tydzie Mzgu itd.). Bardzo atrakcyjnie zapowiada si take inicjatywa budowy w Warszawie eksploratorium, orodka promocji nauki z prawdziwego zdarzenia.
Potrzeba reform w nauce wydaje si zatem w Polsce uzasadniona, albowiem oczekiwania spoeczne wobec nauki wzrastaj wraz z rozwojem gospodarczym i cywilizacyjnym, a skok w tym zakresie jest potrzebny i moliwy. Co wicej, analiza historyczna rozwoju wielu pastw wyranie pokazuje, e powyej pewnego poziomu PKB per capita, w rozwj wymaga postpu naukowo−technicznego we wasnym kraju. Odbywa si to zreszt w sprzeniu zwrotnym wzrastajcego finansowania nauki i rosncych wobec niej oczekiwa spoeczno−gospodarczych. Mona si zatem spodziewa, i naley wymaga, znaczcego, wrcz skokowego w najbliszych latach wzrostu finansowania sfery nauki, zarwno z budetu pastwa, jak i z gospodarki, a take ze rodkw unijnych. Naley zatem zada pytanie, czy sfera ta jest dobrze przygotowana nie tyle do wchonicia tych dodatkowych rodkw, co do ich efektywnego wykorzystania. Jestem przekonany, e nie!
Nauka jest ze swojej istoty niedemokratyczna, lecz merytokratyczna, a jej rozwj zaley od liderw, czyli wybitnych uczonych. Nie ma innej metody ich selekcji ni w drodze otwartych konkursw wiarygodnych pomysw badawczych, czyli wanych i ciekawych, a zarazem oraz pochodzcych od badaczy dajcych rkojmi realizacji proponowanych zamierze.
W Polsce w cigu ostatnich lat wprowadzono szereg elementw konkurencyjnoci, zwaszcza w finansowaniu bada. Przeomem byy granty Komitetu Bada Naukowych pozwalajce realizowa indywidualne projekty badawcze. W wielu dziedzinach, niestety nie wszystkich, oceny tych projektw miay i maj (obecnie w MNiSW) w peni merytoryczny charakter, bez wstpnych ogranicze zwizanych z pozycj zawodow wnioskodawcw. Problemem zawsze jednak bya i jest nadal skala tego przedsiwzicia. Ten rodzaj finansowania siga najwyej 20 proc. rodkw przeznaczonych na nauk w budecie pastwa, a nawet wykazywa przez lata tendencj znikow. Nieco pniej wprowadzono tzw. granty zamawiane, co miao by odzwierciedleniem potrzeb i wymaga pastwa wobec rodowiska naukowego, ale niejednokrotnie byo przede wszystkim wyrazem aktywnoci lobbystycznej wybranych uczonych, a zwaszcza osb kierujcych instytucjami naukowymi. Wikszo pienidzy (obecnie 2/3 rodkw budetowych) przekazywana jest bezporednio do uczelni i innych placwek naukowych. System dystrybucji tych pienidzy jest take konkurencyjny, albowiem opiera si na ocenie parametrycznej, a ta z kolei na policzalnych (np. publikacje, stopnie naukowe, patenty) skadnikach dorobku naukowego. Niestety, nie ma dostatecznej korelacji pomidzy wynikiem tej oceny a sum rodkw przekazywanych jednostkom naukowym. Trzeba te stwierdzi, e ocena parametryczna w obecnej formie ju si przeya. Szczeglnie dlatego, e zdecydowanie za mao skupia si na jakoci wynikw pracy naukowej, promujc raczej liczb publikacji. Co wicej, skania do naduy, np. promuje nadmiernie prace wykonane za granic z minimalnym, czy wrcz adnym, udziaem polskiej jednostki naukowej i jej finansowania, sprzyja spkom wspautorskim („ty dopiszesz mnie, a ja ciebie”) itp.
Innym problemem w tzw. pierwotnym podziale rodkw na badania naukowe w Polsce jest dystrybucja pomidzy dziedzinami. Zwyke dominuje u nas budetowe finansowanie nauk technicznych, w tym i tych bardzo tradycyjnych. Nie znajduje to uzasadnienia, jeli przywoamy wspomnian mizeri patentow, brak wsppracy z gospodark, a take niskie wartoci parametrw oceniajcych jako naukow (np. cytowania). W USA i Kanadzie tzw. nauki o yciu (life sciences) s gwnym beneficjentem budetu, a np. w European Research Council (ERC), gdzie jest podzia na nauki cise i inynierskie, nauki o yciu oraz nauki humanistyczne i spoeczne, po utworzeniu 15 proc. rezerwy na projekty interdyscyplinarne, podzia midzy obszary wynosi odpowiednio: 44 proc., 39 proc. oraz 17 proc.
Najwaniejsze cele stojce dzisiaj przed polityk naukow w Polsce mona okreli nastpujco:
promocja zwizkw nauki i gospodarki, promocja nauki nastawionej na potrzeby spoeczestwa (ochrona zdrowia, humanistyka itd.), promocja zwizkw nauki i szkolnictwa wyszego, promocja nauki na najwyszym wiatowym poziomie, upowszechnianie i promocja wynikw bada naukowych w spoeczestwie.
Dotychczasowy system organizacji i finansowania nauki jest w niewielkim stopniu nakierowany na realizacj tych celw. Tak wic zmiany systemowe sprzyjajce realizacji tych wyzwa s piln potrzeb. Za przykad moe suy konieczno tworzenia prawa sprzyjajcego ochronie wasnoci intelektualnej i jej wykorzystaniu (m.in. wspdziaanie publiczno−prywatne, finansowanie typu venture capital, wspfinansowanie z podmiotami gospodarczymi). Inne wyzwanie to umoliwienie realiza cji bada zamawianych przez agendy rzdowe, samorzdowe i inne spoeczne, a zwaszcza wspfinansowanie z podmiotami spoecznymi (w sferze ochrony zdrowia, humanistyki itd.). Warto by rozway moliwo istnienia instytutw naukowych w uczelniach, czy te asocjowanych z uczelniami, m.in. wsplnymi studiami doktoranckimi, konsorcjami grantowymi, przepywem kadry (sabbaticals) itp.
Niezbdna wydaje si zmiana struktury finansowania bada naukowych, a zwaszcza koncentracja na grantach dla najlepszych (potrzebna jest dominacja finansowania badaczy, a nie instytucji!) i wprowadzenie oceny jakociowej jednostek naukowych, opartej na najwaniejszych osigniciach (co oznacza m.in. znaczce ograniczenie liczby ocenianych skadnikw dorobku, np. publikacji, do dosownie kilku, 3−5 na zesp badawczy na 4−5 lat); ocena taka musi by prowadzona ze znaczcym udziaem ekspertw zagranicznych. Trzeba stworzy warunki do powstawania silnych zespow badawczych i do szybkiego rozwoju najbardziej obiecujcych modych badaczy (start−ups na zakadanie laboratoriw, przycignicie uczonych polskich i nie tylko spoza kraju, ograniczona liczba pozycji szefw zespow badawczych, do tego obsadzanych wycznie w przejrzystych konkursach). Naley wydzieli rodki na promocj nauki, np. poprzez obowizek promocji wynikw grantw, okrelajc pewien procent (1−2 proc.) rodkw grantowych na badania z przeznaczeniem obowizkowo na upowszechnianie w spoeczestwie; niezbdne jest godziwe finansowanie muzew, kolekcji i zbiorw przyrodniczych, spucizny nauk spoecznych i humanistycznych itp.
Realizacja powyszych celw wymaga odpowiedniej organizacji. Uwzgldniajc aktualny stan prawny i propozycje jego zmiany, mona by sobie t organizacj wyobrazi, jako podzia kompetencji, w nastpujcy sposb:
Ministerstwo Nauki – dokonuje analiz trendw rozwojowych i potrzeb krajowych, okrela polityk naukow. Dokonuje te podziau pierwotnego rodkw na dziedziny i strumienie finansowania (w pierwszym rzdzie na ponisze agencje, a moe i bardziej szczegowo – dziaalno statutow, granty indywidualne, tzw. investigator−initiated, granty zamawiane, rodki typu venture capital na wspieranie rozwoju nowych technologii itp.).
Narodowe Centrum Bada i Rozwoju (NCBR) – ogasza i przeprowadza konkursy w dziedzinie bada nastawionych na innowacyjno i realizacj wanych celw spoecznych oraz gospodarczych (m.in. granty zamawiane), wspiera projekty wsplne podmiotw naukowych i gospodarczych, wspfinansuje jednostki badawczo−rozwojowe.
Agencja Bada Poznawczych/Narodowe Centrum Nauki – ogasza i przeprowadza konkursy na granty indywidualne, stypendia doktoranckie i stae podoktorskie, rodki na organizacj laboratoriw (start−up funds), promocj wynikw bada naukowych, utrzymywanie zbiorw i kolekcji, np. bibliotek o szczeglnym znaczeniu, muzew przyrodniczych itp. Wane, aby granty pokryway pace, koszty bada i aparatury; powinny by rnej dugoci, np. do 5 lat, rewaloryzowane automatycznie corocznie o wspczynnik inflacji i w okrelonych warunkach odnawialne. Przez to ostatnie rozumiem, e na wniosek szefa zespou mogyby by przeduane na nastpny okres na podstawie odpowiednio wartociowych wynikw (udokumentowanych publikacjami, patentami itp.). Zapewniaoby to cigo pracy. Granty te zawierayby te koszty porednie, ktre miayby wielkie znaczenie dla funkcjonowania caej placwki.
Agencja Finansowania Uczelni – rozdziela rodki na dziaalno inwestycyjn, dydaktyczn i statutow szk wyszych.
Polska Akademia Nauk – rozdziela rodki na dziaalno inwestycyjn, statutow wasnych placwek, na podstawie oceny jakoci prowadzonych bada. Oczywicie udzia tych rodkw w cakowitych budetach placwek powinien by radykalnie ograniczony na rzecz grantw pozyskiwanych przez badaczy!
Zarysowane problemy i drogi ich rozwizania wydaj mi si dzisiaj najwaniejsze dla nauki w Polsce. A to oznacza, e do szeroko dyskutowane kwestie przeprowadzonej odgrnie likwidacji placwek, likwidacji tytuu profesorskiego czy te sensu istnienia habilitacji uwaam za wtrne. Habilitacja powinna by przecie konsekwencj pracy naukowej, a nigdy celem! Na przykad, zarwno dla mnie, jak i dla mojej ony, habilitacja to by wysiek gra dwutygodniowy, bo ile mona pisa i cyzelowa kilkanacie stron tekstu po polsku na temat dobrze opisany w kilku wasnych publikacjach angielskojzycznych? I cho od zoenia rozprawy habilitacyjnej we wrzeniu 1996 r. do kolokwium w lutym 1998 r., a potem do zatwierdzenia stopnia miny w moim przypadku ok. 2 lata, to ani przez moment nie miaem poczucia, e mnie to ogranicza w pracy badawczej. A brak dostpu do pienidzy, czyli grantw w owym czasie – ogranicza bardzo.
Zreszt w Midzynarodowym Instytucie Biologii Molekularnej i Komrkowej w Warszawie oraz w Instytucie Biologii Dowiadczalnej im. M. Nenckiego PAN organizowane s konkursy z prawdziwego zdarzenia na kierownikw zespow badawczych, ktrych zwycizcami s czsto osoby bez habilitacji.