W 1924 r., podczas dwumiesicznej podry studyjnej po odrodzonej Rzeczypospolitej, Alfred Dblin zapisa, e nad Wis trwa debata nad reform nauki, w tym przede wszystkim nad zniesieniem habilitacji. Autor doda wszake, e wikszym problemem zdaje mu si sabo polskiego rynku czytelniczego. C z tego, e wychodz wietne ksiki, jeli ich nakady s „podejrzanie” niskie. Mino prawie 100 lat, zmieniay si ustroje, przewaliy si przez Polsk niemiecka okupacja i radziecka dominacja, a my nadal dyskutujemy na ten sam temat, tyle e dzisiaj z polskim szkolnictwem wyszym jest – jeli pomin aspekt ilociowy – jeszcze gorzej, a z czytelnictwem niewiele lepiej.
Kiedy po 1989 r. polskie szkolnictwo wysze poszerzyo si kilkakrotnie zarwno pod wzgldem liczby studentw, jak i uczelni, nie reformujc swojej przestarzaej organizacji, woania o reform stay si coraz goniejsze, cho jednoczenie coraz rzadziej wychodziy od rodowisk akademickich. Zdaje si, e narastajca mizeria mao komu przeszkadzaa. Miernotom, ktrych w jednej polskiej uczelni znajdziemy dzisiaj wicej ni przed wojn we wszystkich, daje ona bowiem szans na do przyzwoite ycie bez wikszych trudw. Bardziej pracowitym i uzdolnionym pozwala z kolei – przy niewielkim, z ich punktu widzenia, wysiku wstpnym – czerpa chwa z uniwersyteckiej togi, co nie przekada si atoli na wymierne korzyci i tym samym na ich pniejsze zaangaowanie naukowe. Zarobki profesorw s bowiem wci bardzo niskie, biorc pod uwag wiedz i umiejtnoci wikszoci z nich. Pozostaje im wic y, w najlepszym razie, z zagranicznych stypendiw, profesur, wykadw i honorariw, w gorszym za – z natury rzeczy bardziej rozpowszechnionym – z tzw. zaj dodatkowych, ktre faktycznie s podstawowymi.
Trudno si nie podpisa pod diagnoz stanu polskiej nauki i szkolnictwa wyszego, przedstawion przez zesp powoany przez pani minister Barbar Kudryck. Powiedziabym nawet ostrzej: caa struktura organizacyjna polskiej nauki i szkolnictwa wyszego jest skrajnie marnotrawna i nie warto w ni wrzuca kolejnych pienidzy. rodki przeznaczane na nauk w Polsce wcale nie s, w proporcji do naszego budetu, mae. Przy odpowiednich – odwanych, ale nie rewolucyjnych – pocigniciach organizacyjnych i tym samym przy zmienionej strukturze wydatkw, mona by osign przy ich pomocy o wiele lepsze efekty. Jednak zaproponowane przez komisj minister Kudryckiej reformy sprowadzaj si waciwie do zewntrznej kosmetyki i, co gorsza, na dusz met tylko pogbi kryzys. Zniesienie habilitacji – na czym projekt si zasadza, gdy jego twrcy chcieliby przyspieszy kariery modych naukowcw – niczego na pewno nie zmieni.
S kraje zaawansowane, gdzie istnieje habilitacja. S te takie, gdzie jej nie ma. Samo jej zniesienie nie dostarczy nam Nobli, o ktrych marzy Krzysztof Pawowski, wiedzcy przecie, e wprowadzenie habilitacji w USA nie pomniejszyoby siy tamtejszej nauki. Oparciem dla niej s bowiem nie tylko potne budety placwek naukowych, ale te – jak we wszystkich krajach anglosaskich – mobilno naukowcw, zmuszonych do wielokrotnej zmiany uczelni. Nie mona pisa doktoratu w tej samej szkole, w ktrej zdobyo si magisterium. Nie znajdzie si w zasadzie zatrudnienia w tej uczelni, w ktrej obronio si prac doktorsk. Zawsze trzeba stan do konkursu w nowym miejscu, wiedzc, e jest si jednym z wielu „obcych” kandydatw, spord ktrych komisja wybierze najlepszego, rzadko znanego jej czonkom osobicie. W USA, gdzie nie ma habilitacji, zastpuje j system co najmniej trzech profesur, przez ktre na pewno nie przeszedby aden z naszych wiecznych adiunktw, ktrym chce si uatwi drog kariery naukowej. Kolejne stopnie warunkowane s bowiem dorobkiem naukowym. Zwikszony dorobek naukowy jest te na bieco dodatkowo wynagradzany.
W Niemczech, w ktrych struktura szkolnictwa wyszego jest nam najblisza, istnieje wci habilitacja, aczkolwiek wyjtkowo mona si tam ubiega o profesur i bez niej. Trzeba mie jednak ogromny dorobek. Jest te od niedawna specjalna cieka dla wybitnych modych uczonych, ktrzy jeszcze nie uzyskali habilitacji. Jednak te tzw. modsze profesury s tylko na czas okrelony. Po kilku latach modszy profesor, wci jeszcze na tyle mody, e znajdzie prac poza uczelni, albo wypada z obiegu naukowego, albo staje do konkursu na normaln profesur, gdzie potrzeba habilitacji, a przynajmniej ogromnego dorobku. I tutaj nie ma w zasadzie szans na profesur w tej uczelni, w ktrej obronio si habilitacj. Trzeba stan do konkursu w obcym rodowisku, bdc wiadomym, e przez gste sito komisji konkursowej przedostan si tylko najlepsi. Inna sprawa, e w Niemczech, gdzie uczelnie s do silnie uzalenione od krajowych (my rzeklibymy: wojewdzkich) ministrw nauki, prace komisji bywaj potem psute przez ministerialne weta, najczciej o podou politycznym. Po pierwsze, jednak zdarzaj si one coraz rzadziej. Po drugie, wobec niewtpliwie silnego kandydata, ministrowi bardzo trudno zgosi sprzeciw. Co wicej, silne uniwersytety mog od pewnego czasu obej ministerialne weto, zatrudniajc wybitnych uczonych poza konkursem, na zasadzie porozumienia stron, ktre dotyczy take zarobkw, daleko w takich wypadkach wyszych od przecitnej profesorskiej.
W Wielkiej Brytanii mniejsze uniwersytety regularnie podkupuj w ten sposb wybitnych londyskich profesorw, oferujc im w zamian albo wiksze zarobki, albo – czciej – zdecydowanie mniejsze pensum lub wysokie wpaty na fundusz emerytalny, co jest o tyle wane, e profesor brytyjski moe, na wasne yczenie, odej na emerytur wczeniej, aby si w ten sposb pozby coraz trudniejszych z wiekiem zaj ze studentami i zyska dodatkowy czas na pisanie, badania i seminaria. Gdyby w Polsce ubezwasnowolniony przez profesorw rektor choby tylko podj takie rozmowy, musiaby si poegna ze swoim urzdem najpniej wraz z kocem kadencji. U nas obowizuje bowiem powszechna urawniowka, ktra – szczeglnie w nauce i w uniwersytetach – jest chorob najcisz z moliwych, jest w gruncie rzeczy chorob mierteln. Co za do jakoci polskich konkursw, to nie warto si nawet na ten temat wypowiada. Kady wie, e maj one w zasadzie charakter koleeski.
Problemem zatem nie jest habilitacja, zwaszcza e pisze si j w Polsce coraz szybciej. Po co zreszt znosi habilitacj, jeli chce si j zastpi przypominajcym czasy gbokiego PRL−u certyfikatem? Miast doktorw habilitowanych, bdziemy mieli doktorw certyfikowanych, ktrzy – ju z powodu samej nazwy – bd si wstydzili przyzna, kim s, podobnie jak ja wstydziem si swego czasu by docentem. Rozwizania polskich problemw trzeba szuka gdzie indziej, o czym zesp minister Kudryckiej wie, tyle e zabrako mu odwagi. Chodzi mianowicie o ustawowe zmuszenie rodowiska naukowego do wewntrznej migracji. Emigracja zewntrzna, na zagraniczne uczelnie, te nie musi by wcale szkodliwa. Raczej wzbogaciaby ona polsk nauk, gdyby uczony mia szans na powrt: na uczciwy konkurs, na przyzwoite warunki pracy i w miar godziwe zarobki. Nie musimy si ich ba, gdy przecitny profesor w wiecie bynajmniej nie zarabia kroci, szczeglnie w humanistyce. Z kolei najlepszych w naukach cisych nie zatrzymamy, gdy aden polski uniwersytet nie jest im w stanie zapewni warunkw porwnywalnych do tych, jakie stwarzaj Massachusetts Institute of Technology, Stanford czy inne uczelnie amerykaskie.
Pani minister Kudrycka, ktra bya rektorem prywatnej uczelni, wie dobrze, co znaczy brak profesorw na pierwszym etacie. S oni niezbdni do tego, aby uczelnia uzyskaa prawo nauczania danego kierunku na poziomie wyszym. Rzecz w tym, e w Polsce nie brak doktorw habilitowanych ani profesorw, tylko s oni nierwnomiernie rozmieszczeni. Due i tradycyjne orodki maj ich zbyt wielu, czasami nawet o poow za du, i nie s oni naleycie wykorzystani, pracujc w zasadzie poza swoimi uczelniami; natomiast mniejsze i nowsze orodki borykaj si z ich brakiem. Wystarczyoby narzuci tym pierwszym limity etatw profesorskich, ktre wszdzie w wiecie s zjawiskiem normalnym, a te drugie ustawowo zmusi do przyjmowania pracownikw z zewntrz, inaczej bowiem bd one wolay kisi si we wasnym sosie, „cieszym”, ale swojskim, nie stwarzajcym poczucia zagroenia.
Rwnie proponowane przez zesp minister Kudryckiej uniwersytety flagowe nie stanowi rozwizania, gdy tylko zakonserwuj wszystkie najgorsze cechy szkolnictwa wyszego w Polsce, a i tak aden z nich nie znajdzie si w czowce wiatowych placwek ksztacenia dopty, dopki nie uleczy si cakowicie niewydolnego polskiego krwiobiegu naukowego. Co wicej, uniwersytety flagowe mog si okaza grone dla pastwa polskiego, gdy – na obecnym etapie rozwoju polskiej nauki i szkolnictwa wyszego – utrwal one podzia Polski na dwie czy trzy kategorie cywilizacyjne. Caa niemal Polska zachodnia i pnocna znajdzie si w grupie „B”, a linia podziau pomidzy ni a „staropolsk” stref „A” bdzie przebiega zasadniczo wzdu granicy polsko−niemieckiej z 1939 r. Na pewno nie bdzie to sprzyja penej integracji tych ziem w organizmie pastwa polskiego, zwaszcza e s to w wikszoci ziemie potwornie zaniedbane po 1945 r., a zamieszkujcy tu ludzie, prawdziwa mieszanka genetyczna, maj gbokie poczucie krzywdy wyrzdzonej im przez centrum, ktre wycigno z tych ziem wszystko, wcznie z cegami, nie przekazujc w zamian nic. To poczucie jest szczeglnie gbokie – jak mog na co dzie obserwowa – u modych szczecinian, moe dlatego, e w peryferyjnym a do 1989 r. Szczecinie skupiy si jak w soczewce wszystkie problemy tzw. ziem odzyskanych. Tymczasem z Uniwersytetu Szczeciskiego dotr do granicy kolej w kilka minut, samochodem w kilkanacie, a rowerem w p godziny. Nie powinno si wic go skazywa na stagnacj, do czego „reforma” de facto prowadzi.
Krtko mwic: zaoenia wypracowane przez zesp minister Kudryckiej nie nios prawdziwej reformy szkolnictwa wyszego i nauki. Co wicej, projektodawcy nie wzili pod uwag odpowiedzialnoci politycznej ustawodawcy wobec caego spoeczestwa polskiego, ktre w ponad 60 lat od zakoczenia drugiej wojny wiatowej ma prawo oczekiwa zasypywania podziaw, bdcych wynikiem jej dramatycznego koca, a nie ich utrwalania.