Od kilkunastu lat tocz beznadziejn walk o radykalne zmiany strukturalne w polskiej nauce i o finansowe docenienie tej sfery aktywnoci spoecznej. Ze wszystkich moich tekstw przebijay niezmienny pesymizm i bezradno wobec ewidentnego braku woli politycznej, widocznego w dziaaniach wszystkich (!) rzdw po 1989 r. Ostatni przejaw mojej frustracji „Gazeta Wyborcza” opublikowaa raptem 19 kwietnia tego roku.
Z bardzo negatywnym nastawieniem szedem wic na zorganizowane 23 kwietnia wieczorem w redakcji „Polityki” spotkanie z minister Barbar Kudryck. Na sali spotkaem rwnie sceptycznych weteranw „odwiecznych” sporw o ksztat polskiej nauki: prof. ukasza Turskiego, z ktrym debatowalimy 19 lat temu nad koniecznoci zreformowania Polskiej Akademii Nauk (por.: „GW” z 24−26.11.1989) i prof. Tomasza Szapiro z SGH, z ktrym przed niemal 10 laty prbowalimy ratowa godno polskiego profesora.
Od razu musz przyzna, e zostaem mile zaskoczony. Minister Kudrycka w bezporednim „starciu” wypada bowiem duo lepiej ni za porednictwem mediw – zarwno werbalnie, jak i merytorycznie. Majc przed sob kilkadziesicioro rozjuszonych naukowcw zachowaa spokj i cierpliwo, uczestniczc w niemal trzygodzinnym maratonie pyta, gwnie rozmaitych pretensji. Wspierana przez wspautora projektu reform, prof. Macieja ylicza, prezesa Fundacji na rzecz Nauki Polskiej oraz prof. Michaa Kleibera, prezesa Polskiej Akademii Nauk, tumaczya podstawowe zaoenia projektowanych zmian.
O dziwo, usyszaem potwierdzenie koniecznoci reform, o ktrych mwi i pisz od kilkunastu lat, co dotd spotykao si z niechci nie tylko politykw, ale te i czci konserwatywnej profesury. Caa trjka panelistw powtarzaa jak mantr niezbdno „konkursowoci” (w obsadzaniu wszelkich etatw naukowych), „kadencyjnoci” (w sprawowaniu stanowisk kierowniczych na wszystkich szczeblach) i „konkurencyjnoci” (zarwno zewntrznej – pomidzy placwkami naukowymi, jak te wewntrznej – pomidzy pracownikami poszczeglnych instytutw). Towarzyszy ma temu wymuszenie odmodzenia kadr kierowniczych i wyprowadzenie poza macierzyste jednostki wszystkich czynnoci oceniajcych kwalifikacje kandydatw do awansu naukowego.
Wyjaniono te (moe przez zagodzenie wczeniejszej ortodoksji) tak bulwersujc spraw habilitacji. Okazao si, e chodzi nie o usunicie jednego z filtrw odsiewajcych osoby zbyt ambitne, jak na swoje kwalifikacje intelektualne, lecz o zrnicowanie zasad promocji podoktorskiej z uwzgldnieniem specyfiki rnych nauk. Pani minister zadeklarowaa, e humanici mog pozosta przy wymogu napisania znaczcej ksiki, jeeli takie bd oczekiwania rodowiskowe, aczkolwiek nie bdzie to ju warunkiem absolutnie niezbdnym.
Dyskutanci zwracali uwag na pomyk premiera, ktry twierdzi, e wybitni cudzoziemcy (np. Norman Davies) nie mog by recenzentami habilitacji. Praktyka jest bowiem inna, pomimo ograniczajcych wysikw Centralnej Komisji do spraw Stopni i Tytuw, ktra domaga si pisania doktoratw wycznie po polsku, a od recenzentw wymaga habilitacji. Sam jestem ywym zaprzeczeniem tej praktyki, gdy w 1992 r. recenzentem mojej ksiki napisanej po angielsku by profesor z Norwegii, gdzie jako ywo o habilitacji nikt nie sysza. (Mam tylko nadziej, e jaki nadgorliwy biurokrata nie wystpi teraz do Prezydenta RP o odebranie mi tytuu profesorskiego.)
Najwaniejsze dla mnie byo jednak pytanie o perspektywy finansowe. Uwaam bowiem od lat, e adnych sensownych zmian nie da si przeprowadzi bez jednoczesnego duego zastrzyku pienidzy. Bez tego wszelkie rozmowy o reformie s tylko mieszaniem mtnej wody. Obietnica premiera o osigniciu 2 proc. PKB w 2013 r. (cznie na nauk i szkolnictwo wysze) jest niewystarczajca, zbyt odlega i nie osadzona w czasie rzeczywistym. Zapytaem wic wprost pani minister, o ile wzrosn nakady na nauk ju w przyszym roku.
O dziwo, odpowied bya bardzo konkretna. Minister Kudrycka owiadczya, i ma obietnic premiera, e ju w 2009 r. rodki te wzrosn o 0,16 proc. PKB, co si przekada na ok. 2 mld z. I taki przyrost ma nastpowa co rok, a do osignicia zada „planu picioletniego”. Mnie w tym momencie po prostu zatkao, a i inni obecni nie wierzyli wasnym uszom. Byby to bowiem pierwszy taki przypadek od kilkunastu lat i moe pierwszy z „cudw” obiecanych przez Donalda Tuska.
Jeeli pani minister „wie, co mwi” i nie okae si, e waciwie to miaa na myli co zupenie innego, byby to istny przeom w myleniu o roli nauki. Byby to pierwszy rzd „potransformacyjny”, ktry dowidby, e rozumie kluczow funkcj nauki, nie tylko w sferze kulturotwrczej, ale te cywilizacyjnej i gospodarczej, nie mwic o prestiu midzynarodowym. Tote wychodzcy ze spotkania naukowcy wymieniali komentarze pene niedowierzania, bo przecie nieraz ju syszelimy rozmaite obietnice, cho nigdy nie byy a tak konkretne.
I faktycznie, namwieni przeze mnie dziennikarze sprawdzili nastpnego dnia w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyszego, e liczby byy prawdziwe, tyle e bdzie to wzrost nakadw cznie na „nauk i szkolnictwo wysze”. Grozi to utopieniem wikszoci pienidzy w systemie nadmiernie rozmnoonych uczelni, z ktrych cz ma charakter pseudowyszy. Niemniej, jest to jaka oznaka zmiany nastawienia elit politycznych i wyznaczenie nowego trendu, ktry moe uda si z czasem wzmocni.
Wanym osigniciem tego spotkania byo stworzenie, jeszcze mao stabilnej, ale jednak, paszczyzny porozumienia i zrozumienia. Reprezentanci wadz polskiej nauki zdawali si rozumie oczekiwania rodowiska. A jestemy przecie rozmwcami bardzo trudnymi. Profesorowie nie bd strajkowa, bo szkoda im na to czasu, ale dyskutowa to my potrafimy do upadego, bo to jest nasz zawd. Jestemy te pamitliwi i wpywowi, cho pozornie sabo zorganizowani.
Oczekuj na cud!