Bya wiosna 1968 roku, czas elaznej kurtyny. Informacje z Zachodu przedostaway si z trudem do kraju ogarnitego komunistyczn propagand. A jednak niektre dziedziny wiedzy miay status „okna na wiat”. Tak byo niewtpliwie z fizyk. W tym wanie czasie powstaje w CERN Europejskie Towarzystwo Fizyczne. Przypomnijmy, CERN (fr. Conseil Europen pour la Recherche Nuclaire, czyli Europejski Orodek Bada Jdrowych) to centrum naukowo−badawcze pooone w Szwajcarii oraz Francji pomidzy Jeziorem Genewskim a grskim pasmem Jury. Na wiecie o CERN jest gono. Wystarczy przytoczy jeden powd: powizanie z nim noblistw. Georges Charpak, Carlo Rubbia, Sam Ting, Burt Richter i Jack Steinberger to nazwiska, ktre gwarantuj jako.
Idea wsppracy midzynarodowej, przekraczajcej bariery polityczne i granice pastwowe, bya wrd fizykw bardzo zakorzeniona. Wida to wyranie w CERN. Wydawao si, e powoanie midzynarodowego towarzystwa uatwi kontakty Zachodu ze Wschodem, a jednoczenie wzmocni zawodowy lobbing fizykw na rzecz upowszechniania i promocji tej dziedziny wiedzy. I tak te si stao.
40 lat temu powstao Europejskie Towarzystwo Fizyczne (EPS) jako stowarzyszenie istniejcych towarzystw narodowych. W marcu obchodzilimy jego 40−lecie. Dzi skupia 40 towarzystw narodowych, a swoj dziaalno koncentruje w 11 sekcjach zwizanych z dziaami fizyki, jak np. fizyka plazmy czy fizyka jdrowa. Najwiksza jest sekcja ciaa staego. Wytumaczenie jej popularnoci nie jest trudne – a 60 proc. fizykw reprezentuje ten wanie nurt. W EPS dziaa jeszcze 6 grup tematycznych zajmujcych si m.in. kontaktami ze Wschodem czy polityk naukow. O powadze przedsiwzicia, jakim jest EPS, wiadczy chociaby jego portfel. Roczny budet przekracza 1 mln euro.
Dlaczego Europejskie Towarzystwo Fizyczne jest przedmiotem naszego zainteresowania? Powd przysparza nauce polskiej wielkiego splendoru oraz rozgosu. 29 marca 2008 w siedzibie Europejskiego Towarzystwa Fizycznego w Universit de Haute−Alsace w Mulhouse we Francji odbyy si wybory prezesa EPS. Spord dwch kandydatw, profesorw Giorgio Benedeka z University of Milano−Bicocca we Woszech i Macieja Kolwasa z Instytutu Fizyki PAN w Warszawie, nominowanych przez Komitet Wykonawczy, Zarzd EPS, skadajcy si z prezesw towarzystw krajowych wchodzcych w skad EPS oraz kierownikw sekcji EPS, stosunkiem gosw 44:36 wybra prof. Macieja Kolwasa na prezesa Europejskiego Towarzystwa Fizycznego.
Zaraz po wyborze na to zaszczytne stanowisko zapytaem pana prof. Macieja Kolwasa, o co walczy EPS i na czym opiera swoj polityk? Usyszaem: – Fizyka cigle jest jeszcze nauk podstawow, a pierwsze programy Unii Europejskiej ukierunkowane byy gwnie na dofinansowywanie dziaa aplikacyjnych. Tymczasem wydaje si, e naley wiele uwagi powici wanie dziaaniom podstawowym. A dlaczego? Bo badania poznawcze to podstawa uprawiania nauki. S niezbdne do stworzenia bazy, na ktrej dopiero mog powstawa konkretne aplikacje i wsppraca z przemysem. Jest rzecz oczywist, e na badania podstawowe nie mona zdoby odpowiedniej iloci rodkw finansowych ze wsppracy z przemysem. Ale widoczna jest ju zmiana opinii i nadzieja na dalsze zmiany w polityce naukowej. Dowodem na to jest 7. Program Ramowy UE, ktry umoliwia finansowanie bada podstawowych.
Fizycy twierdz, e olbrzymi wartoci jest tzw. warto dodana. To rzecz znana z mechaniki kwantowej, gdzie zawsze istniej czony interferencyjne. Dodawanie odbywa si tak, e otrzymujemy wicej ni zakadaby rachunek prostej sumy. I na tym wanie opiera si dziaanie EPS, twierdzi prof. Kolwas, na wypracowaniu i zjednoczeniu si na rzecz popularyzacji wiedzy o korzyciach pyncych z rozwoju fizyki.
Tu warto przytoczy kilka przykadw. Towarzystwo zajmuje si ok. 50 czasopismami europejskimi z dziedziny fizyki i samo jest te wydawc. EPS prowadzi szereg najwikszych i najlepszych konferencji z fizyki, nadajc tym spotkaniom odpowiednie standardy. Chodzi o to, aby nie byy one tylko spotkaniami towarzyskimi, ale by funkcjonoway jako wysoce merytoryczne spotkania wybitnych specjalistw. Towarzystwo jest te bardzo zaangaowane w polityk uprawiania nauki w Europie. Wystarczy przypomnie, e w roku 2005 byo organizatorem wiatowego Roku Fizyki. Przyznaje szereg wanych w wiecie nauki nagrd, z ktrych najbardziej prestiow jest EPS Europhysics Prize. Prawie poowa laureatw tej nagrody otrzymaa w przeszoci Nagrod Nobla w dziedzinie fizyki. W roku 2005 EPS Europhysics Prize otrzymali profesorowie: David Awschalom, Tomasz Dietl z Instytutu Fizyki PAN i Hideo Ohno za prace dotyczce pprzewodnikw ferromagnetycznych i spintroniki.
Skoro ide EPS jest zjednoczenie si na rzecz popularyzacji wiedzy o korzyciach pyncych z rozwoju fizyki, to warto si zastanowi, jak przekona ludzi, e ta nauka jest wanym rdem wiedzy i wyznacznikiem drg, po ktrych poruszamy si w XXI wieku?
Prof. Maciej Kolwas widzi dwa aspekty tego zagadnienia. Pierwszy z nich to demokracja. Rozwijajce si spoeczestwo demokratyczne w UE potrzebuje informacji o stanie nauki, rwnie fizyki. I rol fizykw jest jej dostarczanie. Dopiero wtedy, gdy ludzie mog z tej informacji korzysta, maj szans dziaania i wyraania opinii w postaci demokratycznych wyborw. To one decyduj o drodze rozwoju danej spoecznoci. W tych informacjach mieszcz si wiadomoci o metodach fizycznych pracy, o tym, co jest fizyczn podstaw wiata, do czego moe doprowadzi rabunkowy rozwj technologii. To bardzo wane.
Drugi aspekt ma ju wymiar niezwykle pragmatyczny. Nasza cywilizacja ma charakter naukowo−techniczny. U jej podstaw le wielkie wynalazki, ktre s najczciej dzieem fizykw albo zrodziy si z tej gazi wiedzy. Zrozumienie tych odkry pozwala z kolei stosowa ich wyniki w pracach praktycznych, aplikacyjnych. I do tego te potrzebna jest fizyka. Krtko mwic, nasza cywilizacja oparta jest na fizycznych metodach badania wiata, materii i ich twrczych zastosowaniach. Fizyka jest podstaw inynierii. Fizycy wypracowali metody badawcze i przyrzdy diagnostyczne umoliwiajce zaawansowane badania, zarwno czysto naukowe, jak i techniczne.
To wanie dziki fizyce moemy prbowa zrozumie wiat. Z jej wiedzy korzystaj take inne gazie nauki, opierajc na metodach fizycznych swj rozwj. Np. media przygotowujc informacj korzystaj z mikrofonu i sprztu elektronicznego wysokiej klasy. Zapis najczciej jest ju w formie cyfrowej. Nie byoby to moliwe bez zaawansowanych prac m.in. z mechaniki kwantowej. Lasery s wszdzie, a telekomunikacja rozwina si dziki przekazywaniu sygnaw wietlnych. Dzi bez laserowego zapisywania i transmisji danych waciwie nie istnieje nic. cznie z szybkim Internetem i pobieraniem danych. To wyznacznik czasw, w ktrych yjemy.
A jeeli zachorujemy i trzeba zdiagnozowa chorob, to niezbdny okazuje si rezonans jdrowy i komputerowe analizowanie otrzymanych obrazw. Koagulacja laserowa czy laserowe leczenie schorze oczu jest rwnie przykadem zastosowania zdobyczy fizyki w leczeniu wielu schorze.
Trudno sobie wyobrazi dzi nauki inynieryjne bez moliwoci np. spawania laserowego. S to przykady na zastosowanie bada czysto poznawczych do konkretnych aplikacji. Kiedy fizycy zaczynali prac nad rezonansem jdrowym, nikt przecie nie sdzi, e za kilkadziesit lat stanie si on tak popularnym medycznym badaniem diagnostycznym.
Jeli tak wiele zawdziczamy fizyce, to powinno si j houbi w szkoach i naucza jej z wielk starannoci. Ale czy tak si dzieje? Prof. Maciej Kolwas nie jest tu ju takim optymist i mwi, e obecnie istnieje kryzys w nauczaniu tego przedmiotu. Chocia fizyka i jej metody doprowadziy do rewolucji technologicznej, to przez mao atrakcyjn metodyk nauczania traci ona popularno w spoeczestwie i to nie tylko polskim. Jest to problem dojrzaych spoeczestw. Fizyka staa si bardzo trudna, ale jednoczenie pasjonujca. Nowoczesna inynieria czy badania poparte komputerowym modelowaniem zjawisk znajduj powszechne zastosowanie od bankowoci do medycyny, dajc ogromn satysfakcj nie tylko intelektualn. Niestety, w szkoach modzie uczy si fizyki tak, jak wykadano j na przeomie XIX i XX wieku, co czyni z niej przedmiot niezrozumiay i nudny.
Szans na zmian tego stanu rzeczy jest promocja decentralizacji w szkolnictwie i dopuszczanie szerokich gremiw fizykw, praktykw (nauczycieli wszelkiego szczebla) do wsptworzenia podstaw programowych w nauczaniu fizyki na kadym szczeblu edukacji. Programy takie powinny by dostosowane do wieku uczniw i oczywicie cile skorelowane z nauczaniem matematyki, chemii, informatyki a nawet biologii czy geografii.
Czym pasjonuje si nowy prezes EPS, prof. Maciej Kolwas? Spektroskopi laserow, czyli oddziaywaniem wiata z materi. Zdawaoby si, e to dziedzina czysto akademicka, ale ostatnio, chcc nieco zmieni i poszerzy pole swoich obserwacji, zesp kierowany przez profesora zaj si parowaniem wody. Zdawa by si mogo, e to zjawisko znane i wrcz banalne. Prbujc ukad dowiadczalny, przeznaczony do apania pojedynczych mikroobiektw i badania ich oddziaywania ze wiatem laserowym, uczeni wprowadzili do niego kropl wody. Po przeanalizowaniu danych literaturowych okazao si, e parowanie kropli wody nie jest wcale dobrze znane. Udao si zmierzy dwa podstawowe parametry charakteryzujce parowanie pojedynczej kropli, niejako diagnozujc ten ukad dowiadczalny.
Jakie mog by aplikacje tych obserwacji? Due. Wyobramy sobie konieczno wymodelowania zachowania si atmosfery ziemskiej, w ktrej istniej olbrzymie iloci kropelek wody w postaci chmur majcych zasadniczy wpyw na klimat ziemski. Nieznajomo parametrw pojedynczych obiektw w zasadzie uniemoliwia skuteczne modelowanie, tak wic w rzeczy zupenie podstawowej, jak testowanie ukadu dowiadczalnego, udao si znale spraw wan, ktra moe by wykorzystana np. w modelowaniu klimatu, a wic prognozowaniu pogody i szerzej – caej przyrody. Temat jest wic wyjtkowo aktualny, szczeglnie teraz, kiedy obchodzimy Rok Planety Ziemia.
Trzeba bada podstawowe problemy, inaczej jako ludzko wyginiemy, nawet nie znajc tego przyczyny, przypomina prof. Kolwas.
Kady nowy szef wnosi wiee pomysy, powinien wiedzie, co zostawi, a co zmieni. Jak wizj ma dla towarzystwa prof. Kolwas?
Uczony mwi, e wybory wygra, bo mia jasny, cho troch zoony program. Do realizacji jest 7 punktw. I tak np. konferencje musz by prowadzone wedug wspczesnych standardw zgodnych z oczekiwaniami fizykw i mediw. Nie mona zapomina o edukacji i upowszechnianiu wiedzy fizycznej, jak i informacji o samym towarzystwie. Wanym problemem jest przeprowadzenie czasopism fizycznych przez okres przemian zwizanych z powszechnie stosowanym Internetem. Profesor zamierza te podtrzyma najwysze standardy czasopism fizycznych – m.in. „Europhysics Letters” i „Europhysics News”. Dziaania te wymagaj przeksztace strukturalnych w ramach samego towarzystwa.
W 2005 roku towarzystwo przyznao jedn z najbardziej prestiowych nagrd prof. Tomaszowi Dietlowi za spintronik, przypomina prof. Kolwas. Wrd postaci zasuonych dla polskiej i wiatowej fizyki naley wskaza uczestnika wielu zjazdw fizykw i laureata Nagrody Templetona, prof. Michaa Hellera – ksidza, teologa, ale rwnie fizyka teoretycznego. Znakomite zasugi ma prof. Aleksander Wolszczan, astrofizyk, odkrywca pierwszej planety poza Ukadem Sonecznym oraz prof. Andrzej Udalski, ktry opracowa doskona metod znajdowania planet pozaziemskich opart na bardzo zaawansowanej fizyce.
Trzeba wspomnie rwnie o istnieniu w Polsce doskonaych „szk” tematycznych z wieloma fizykami o wiatowej renomie, m.in.: fizyka ciaa staego, optyka kwantowa i laserowa, fizyka czstek elementarnych i fizyka jdrowej, metody statystyczne fizyki itd.
Kiedy prof. Maciej Kolwas zaczyna realizacj swoich planw? – Waciwie to ju zaczynam to robi – odpowiada. – Przez najbliszy rok bd prezesem−elektem i wiceprezesem EPS, a po roku obejm funkcj prezesa towarzystwa na okres dwch lat. Zgodnie ze statutem EPS prezes towarzystwa wybierany jest tylko na jedn kadencj i nie moe by powtrnie wybrany na stanowisko prezesa po jej zakoczeniu.