Czopon−Ata, miasto rozcignite na stokach gr schodzcych do jeziora Isyyk−kul, znanego na ca Azj Centraln orodka wczasowego. W centrum, nad jeziorem znajduj si uzdrowiska, wyej – rozpadajce si bloki, domki z niewypalonej gliny, te piaszczyste drogi. Jest te ka usiana tysicami kamieni. By moe niektre z nich pokryte s staroytnymi petroglifami, by moe daoby si te midzy nimi znale nagrobki koczujcych tu w redniowieczu ludw. Cao stanowi kompleks muzealny pod patronatem UNESCO, ale zaraz obok widoczne s ruiny fabryki, a wok pas si owce. Od razu wida, e jestemy gdzie w sercu postsowieckiej Azji.
Kieruje si ku nam kobieta, ktra okazuje si bileterk. Opowiada nam troch o sobie: mieszka tu z mem, sama pochodzi z miasta Karako. Pewnie przeprowadzia si tu pani po lubie? – No tak… po lubie, takim lubie… po prostu jak mnie ukrad. Przyjechaam tu na studenck praktyk. By ju ostatni wieczr, nastpnego dnia mielimy wraca do domu. Spacerowaymy z dziewczynami po miecie. Podjecha do nas samochd. Tak szybko, nawet nikt nie zdy krzykn. Nie widziaam go nigdy przedtem i tyle. Pakaam przez cae 9 miesicy… a urodzi si syn. Teraz jest ju dobrze, mamy dwoje dzieci…
Po porwaniu tylko zadzwonili do rodzicw, ktrzy nie mieli jak przyjecha po crk, mieszkali za daleko. Tydzie pniej rodzina wieo upieczonego ma zawioza im kaym – tzw. opat za on, co zamkno i przypiecztowao spraw.
Bileterka rozmawiaa z nami jeszcze chwil, ale wkrtce musiaa i dalej. „Uwaajcie na mije midzy kamieniami!”
W Kirgistanie okoo 30 proc. maestw zawartych zostaje poprzez porwanie. Wynika to std, e zwyczaj ten, przez badaczy czsto sprowadzany do roli przeytku, jest nie tylko powszechny, ale wrcz przeywa swj rozkwit. Wedle bada socjologicznych, obecnie tylko ok. 25 proc. porwa odbywa si za zgod kobiety. Dzie, ktry powinien by, i zwykle bywa, jednym z szczliwszych w yciu, dla prawie co czwartej kobiety w Kirgistanie jest koszmarem.
Suche liczby uprzytomniaj paradoksalno tego zjawiska: w 19 proc. zbadanych przypadkw porywacz by dla kobiety czowiekiem zupenie obcym, widzianym czsto po raz pierwszy w yciu. Co jeszcze bardziej szokujce: mimo e ok. 75 proc. porwa odbywa si wbrew woli kobiety, 54 proc. mczyzn deklarowao wobec porywanych mio. Swoich porywaczy kochao 28 proc. kobiet.
Chciaabym przedstawi oglny zarys tego kontrowersyjnego fenomenu. Jest on bowiem niezwyky nie tylko ze wzgldu na swoj powszechno, ale i charakter: na to, jak wpisana we jest przemoc i jak sam wpisany jest w zawiy kontekst praw rzdzcych spoecznoci. Nie sposb uchwyci jego istoty bez osadzenia w sieci praw rodzinnych, roli kobiety i mczyzny, a take w pewnym sposobie opisywania wiata, opartym na tradycji i szacunku.
Ludzie, z ktrymi rozmawiaam o porwaniach, wyraali si o nich rnie. Zdarzay si sformuowania potpiajce: „to dziki obyczaj”, ale te stwierdzajce fakt: „u Kirgizw si porywa, tak mamy tradycj”. Opisywanie w tych kategoriach tak czsto spotykanego zjawiska ma atwe do nazwania rda, ale i nieuchronne konsekwencje. Istnieje pami o porwaniach w przeszoci jako o faktycznych wydarzeniach, istnieje rwnie przekonanie, e porwania zawsze byy elementem kultury kirgiskiej. Okrelanie ich tradycj jest te spucizn kultury radzieckiej: kady z licznych narodw ZSRR mia prawo do wasnej tradycji, zbioru nieszkodliwych osobliwoci, ktre urozmaicaj ycie w ogromnym kraju, jednoczenie nie zagraajc jego jednoci.
Porwania kobiet, poprzez mwienie o nich jako o tradycji, s postrzegane w specyficzny sposb. Z jednej strony jawi si jako niewinne zabawy, z drugiej – istnieje przekonanie, e istniay one niejako a priori, e wystpuje naturalny zwizek pomidzy byciem Kirgizem a porwaniami, zawarty w pozornie tylko banalnym stwierdzeniu: „Tak u nas po prostu jest”. Jak pisa Pierre Bourdieu w Mskiej dominacji, to wanie przewiadczenie o naturalnoci porzdku stanowi o jego przekazie i odtworzeniu w kolejnych pokoleniach. Przekonanie, e „taki jest porzdek rzeczy” usprawiedliwia i czyni oczywistymi relacje wadzy, jakie wytwarza porwanie.
Mimo aury tradycyjnoci, trudno odpowiedzie na to pytanie. Porwanie suy przede wszystkim zawarciu maestwa i jego przebieg podporzdkowany jest celowi, ktrym jest zdobycie ony; nie zawsze mona mwi o rytualizacji tej „tradycji”. Porwaniem moe by zarwno umwienie si z partnerk i wsplna podr do o niczym nie wiedzcych rodzicw pana modego, jak i zaplanowane w tajemnicy uprowadzenie dziewczyny, na ktr czeka ju przysza rodzina, przyjcie weselne oraz mua. Mona jednak sprbowa opisa najczciej wystpujce elementy porwania.
Wszystko przewanie planuje si wczeniej, zwykle z kolegami, ale czsto rwnie z ca rodzin, ktra sama namawia syna, by wreszcie znalaz sobie on (nierzadko osob najbardziej obstajc przy porwaniu jest zreszt matka chopca).
W samym porwaniu pomagaj najczciej koledzy, rzadziej krewni, krewne lub koleanki. Nie wypada tylko, aby uczestniczy w nim mczyzna ju onaty. W porwaniu raczej nie powinny te bra udziau dziewczta, cho zdarza si, e „pan mody” zabiera swoj koleank lub kuzynk, czy to, by podkreli, e przyjeda w dobrych zamiarach, czy te, by pomoga w uprowadzeniu oszukujc dziewczyn, proszc j na przykad, by wysza na chwil przed dom.
Ofiara zostaje zwykle porwana z ulicy, gdy wraca ze szkoy czy z pracy. Podbiega do niej kilku chopcw i si wciga do samochodu. Czst form jest te oszukanie dziewczyny, np. proponujc jej podwiezienie, ktre faktycznie okazuje si porwaniem, lub umawiajc si z ni na imprez, ktra okazuje si by jej lubem.
Porwan zawozi si do rodzicw pana modego lub jego krewnych. Tam wita j caa rodzina, zwykle przygotowana ju na t sytuacj. Przysza teciowa wita pann mod u progu, obsypujc j sodyczami (by ycie byo sodkie) i czstujc masem (by byo obfite i bogate). Narzeczona powinna pokoni si teciowej na znak szacunku, a teciowa – naoy jej na gow bia chustk, ktra jest symbolem zawarcia maestwa. Czynno ta, zwykle konwencjonalna, w przypadku porwania bywa bardzo dramatyczna. W delikatnej z pocztku perswazji teciowej zaczyna bra udzia coraz wicej osb, wok dziewczyny gromadz si starsze krewne „narzeczonego” (ktrym powinna okaza szacunek). Coraz natarczywiej przekonuj j, e taki jest wanie los kobiety, e one same go dowiadczyy, opisuj pana modego w superlatywach, obiecuj, e bdzie jej tu dobrze.
Istotny jest tutaj kontakt fizyczny – kobiety naciskaj na dziewczyn, chcc naoy jej bia chust. Przewanie nie dochodzi do aktw przemocy, ale sama przewaga fizyczna i przytaczajca obecno tylu osb moe przekona ofiar. Nie mona jednak przemilcze tego, e zdarzaj si przypadki zmuszania do zgody biciem, a nawet gwatw.
Jeeli dziewczyna wyrazi w kocu zgod na lub, reszta uroczystoci odbywa si jak podczas kadego innego wesela. Pann mod sadza si w czci pokoju oddzielonej bia zasonk, zwan tszk, gdzie wraz z odwiedzajcymi j co jaki czas kobietami ze swojej nowej rodziny spdzi ca ceremoni, a potem, ju sama lub z mem, najbliszych kilka dni.
Samego obrzdu dokonuje mua. Do duego naczynia nalewa si wody, nad nim duchowny odmawia modlitw. Modzi skadaj sobie przysig wiernoci, a potem po kolei pij yk wody, przypiecztowujc tym samym wypowiedziane sowa. Nastpnie z tego samego naczynia pij wszyscy wiadkowie – na tym etapie ceremonii jest to ju tylko najblisza rodzina modej pary.
Do niejednoznaczn rol odgrywa rodzina dziewczyny. Rodzina chopca powinna powiadomi j porwaniu. Wtedy te kto z rodziny panny modej (ale nie sami rodzice) powinien pojecha do domu narzeczonego, by dowiedzie si, czy zgadza si ona na lub.
Krewni dziewczyny powinni sprawdzi, w jakim domu przyjdzie jej zamieszka, kim s pan mody i jego rodzice. To wanie krewni dziewczyny s jej najwiksz szans na uniknicie lubu. Naley jednak podkreli, e zabranie dziewczyny z domu porywacza jest raczej rzadkie. Rodzin dziewczyny czsto powiadamia si o porwaniu dopiero wtedy, gdy ta wyrazia zgod na lub. Nawet gdy krewni przyjad na czas, mog uzna, e jest on osob dla dziewczyny odpowiedni i wtedy czsto to wanie oni bd nakania j do zgody na maestwo. Moi rozmwcy szacuj, e „interwencja” rodziny dziewczyny koczy si jej powrotem do domu jedynie w jednym przypadku na dziesi.
Jak zatem dochodzi do tego, e tyle porwanych godzi si w kocu na pozostanie? Dlaczego krewni decyduj si na „ratowanie” modszej kuzynki tylko w skrajnych przypadkach?
eby zrozumie pooenie, w jakim znajduje si porwana i jej rodzina, trzeba zda sobie spraw z kluczowej roli, jak w yciu spoecznym Kirgizw odgrywaj kategorie wstydu i szacunku; s to pojcia wane – ycie, szczeglnie rodzinne, bywa postrzegane gwnie w tych wanie kategoriach.
Moda dziewczyna winna jest szacunek starszym. Dlatego wanie, gdy okazuje si, e porwan trudno przekona, do akcji przystpuj najstarsi w domu. Kad si na progu, mwi dziewczynie, e aby wyj, musi „po nich przej”. Strasz kltw i faktycznie j rzucaj, gdy dziewczyna ucieka: ma nigdy nie mie ma albo trafi na alkoholika, jej ycie ma by nieszczliwe, jej dzieci maj urodzi si kalekie.
Ale szacunek naley okazywa przede wszystkim swoim rodzicom; najgorsze, co dziewczyna moe zrobi, to przynie sobie i im wstyd. Pojcie wstydu jest nierozcznie poczone z pojciem czystoci, dziewictwa. Dziewczyna, ktra przenocuje w domu pana modego, postrzegana jest jako kobieta, ktra „bya ju z mem”. Przynosi wielk hab swojej rodzinie, ktra dawniej czsto nie przyjmowaa jej z powrotem. Teraz dzieje si tak rzadziej, ale szanse na powtrne zampjcie takiej dziewczyny s mniejsze.
Chocia wic porwana, ktra nie chce si zgodzi na zaoenie chusty, ca noc spdzi raczej na szarpaninach ze swoj potencjaln teciow, jedyn dla niej szans jest wydosta si z domu, dokd j zawieziono, przed zmrokiem. Tylko w ten sposb ma moliwo zachowa, i tak ju nadszarpnity, status „czystej”, nadajcej si na on kobiety. Przede wszystkim dlatego, e jest to dla przeraonej, stale pilnowanej i zwykle bardzo modej dziewczyny zadanie bardzo trudne; wybrn z tej sytuacji udaje si tylko nielicznym „narzeczonym”.
Asel ma 24 lata, jest sklepikark. Siedzimy u niej w kiosku na pododze. Z trudem miecimy si tam we trjk. Jemy cebul, ktr usmaya nam na przenonej kuchence i suchamy opowieci.
– Mielimy taki przypadek: chopak chodzi z dziewczyn, gdzie koo miesica. Ona bya ze wsi. I pojechali raz po ni, a w domu powiedzieli: „Przygotujcie jedzenie, zarnijcie barana”. W domu zaczli si przygotowywa. I pojechali, ale ta dziewczyna jako si dowiedziaa, e j tego dnia bd kra. I ucieka, wyjechaa, jak si okazao. Oni czekali cay dzie! Cay dzie czekali! Pod jej dom podjechali i siedzieli. A z domu obok co jaki czas wychodzia dziewczyna, wod nosia. A oni czekaj. A tak mwi: „Ju pno, co mamy robi?! Dziewczyny nie ma. A w domu czekaj!” I mwi do tego narzeczonego: „Suchaj, a ta dziewczyna, co tak cay czas wychodzi… podoba ci si?” A on na to: „No dobra”. I wzili j i ukradli! I yj ze sob ju cztery lata. Tylko pki co nie maj dzieci.
I dobrze yj?
– Tak. U nas, to ja tak myl, e jak si ukradnie, to si charakterami upodobniaj, zywaj si ze sob. A tak to bywa na przykad, my tak ze sob chodzimy, chodzimy, potem si enimy, i potem rne s problemy – i mamy si nawzajem dosy. A tak to, okazuje si, mona przywykn do siebie... Tak sobie myl. Ale tak naprawd to chyba tak nie jest, prawda?