Byam kiedy pikna i moda, dzi zmarszczki pokryy moje ciao, a nog dotkn niedowad. Nie chc by tym, kim teraz jestem. Czy moje lustro kamie, czy te ja inaczej teraz spostrzegam prawd o sobie?
– W kadym z nas jest tsknota za pewn trwaoci, stabilnoci. Ludzie s z natury dynamiczni i wszystko zmienia si na tym wiecie. Kady wie, e „bycie osob” oznacza krucho i delikatno. Czowiek bowiem to istota „krawdziowa”, trwajca na krawdzi paszczyzn bytowych, w ktrych, bd ktrymi, yje. Trwanie zapewnia mu homeostaza – zasada rwnowagi dynamicznej kruchego organizmu w zmiennym wiecie. Jako filozof radz wic, by nie paka nad tym, czego aden cud nie wrci do istnienia, lecz by cieszy si tym, co jest, pki jest, z nadziej patrzc w mroczn przyszo. A take by podziwia to, co wieczne, w tym zasady istnienia.
Konkretnie, gdybym bya wiecznie zdrowa i zgrabna, nie byabym czowiekiem?
– Kto w sposb rozumny uywa sowa „istnieje”, wie, e odwouje si do czego, co ma wymiar czasowy. Istnieje bowiem to tylko, co jest w sposb naturalny zoone, a przez to zmienne i kruche bytowo. To, co w naturze istnieje, musi przesta istnie, czyli si rozpa. Jeeli przygldam si sobie, to wiem, e nie jestem li tylko rzecz, ktra posiada pewne wasnoci – jak twierdz metafizycy tradycyjni. Wiedz o mnie jako czowieku mog wyrazi wycznie w jzyku teorii procesu. Po prostu jestem zoonym procesem. Dlatego mam swj pocztek i naturalny koniec. mier jest naturalnym etapem ycia. Jego kocem. Tak jak poczcie jest jego pocztkiem.
Wracajc do pani pytania, jeeli popatrzy pani w lusterko pod tym ktem, ujrzy pani kobiet w rednim wieku, ktra lata studenckie ma ju za sob. I wiele jeszcze przed sob. Ot i wszystko.
Ale moja koleanka nie wyglda tak staro jak ja! Czy ona podlega innym procesom ni ja?
– Wszyscy podlegamy tym samym procesom, ale z rnym skutkiem. Przebieg ycia kadego czowieka zaley m.in. od motoryki mechanizmu wewntrznego, od utu szczcia, od osobowoci. S ludzie, ktrzy natychmiast poddaj si chorobom i nieszczciom i tacy, ktrzy walcz z przeciwnociami.
Gdy obserwuj proces ycia okiem ontologa, wiem, e wszystko jest organizacj pewnych naturalnych porzdkw, ktre tkwi wewntrz rozwaanego obiektu. Te porzdki s dynamiczne i tak jak mog zaistnie, mog te w okrelonych warunkach przesta istnie. Wwczas nastpuje proces dezintegracji. Rozpada si pewna cao, czyli porzdek.
ona alkoholiczka, dzieci narkomani, a dziadek bije nocami wnuki. Codzienno najeona jest dezintegracj. Jak y?
– Wszystko zaley od tego, jak si jest osob. Jedni szukaj ratunku w wierze. Drudzy – w sektach, bo ich guru czy mistrz zna odpowied na wszystkie pytania i wwczas mona si „uczepi prawdy”.
Kady pijak wie, e gdy ma kopoty z rwnowag, to dobrze jest si chwyci innej osoby, np. drugiego pijaka. Wydaje si, e powinni razem upa, tymczasem posiadaj zadziwiajc umiejtno stania stabilnie na czterech nogach. Tak te czsto jest w yciu.
Co za rnica, czy bd paka nocami w sekcie, czy przed otarzem? Pacz, bo nie rozumiem, dlaczego wanie mnie spotkao tyle nieszcz. Jaki jest sens cierpienia?
– Sens zaley od tego, kim pani jest, jak pani siebie postrzega. Czy jest pani dzieckiem Boga, koniecznoci czy te dzieem przypadku. Na marginesie za Demokrytem powtrzmy, e wszystko jest owocem koniecznoci i przypadku.
O ile rozumiem sens doktryny chrzecijaskiej, to „zysk” z cierpienia polega na tym, e ludzie robi si bardziej wraliwi. Oczywicie, niektrzy ju si rodz bardzo wraliwi, ale w sytuacjach granicznych czowiek najpierw zaczyna czu, a potem dopiero rozumie.
Czy choroba Pana dziecka sprawia, e zainteresowa si Pan rachunkiem krzywd w filozofii?
– Nie, jest to zainteresowanie czysto teoretyczne. Zajmuj si ontologi i metafizyk, a zatem moim zadaniem jest budowanie rozsdnej, adekwatnej ramy pojciowej do tego wszystkiego, co jest we wszechwiecie. Prosz pamita, e nasza wiedza o wiecie jest inna ni 50−60 lat temu, nie mwic ju o wiedzy Arystotelesa czy Tomasza.
Ontologia dostarcza oglnej ramy pojciowej do ujcia wiata natury oraz wiata czowieka. Niekiedy zmiana naszej wiedzy o wiecie jest tak podstawowa, e wymaga te rewizji poj zasadniczych, podstawowych. Wymaga wic rewizji ontologii. Tak jest w naszych czasach.
Choroba mego syna jest cikim dowiadczeniem. Uczynia mnie, by moe, wraliwszym na potrzeby innych.
Serce ma swoje racje, ktrych rozum nie pojmuje... Jak Pan, jako czowiek, czy w sobie te dwa rne porzdki? Jako filozof pisa Pan, e rozum szuka racji, a serce – ukojenia.
– ycie to zwizek teorii i praktyki. Rozumu i serca. Za Anzelmem sdz, e oba porzdki s trwale sprzone. Rozum czysty to rozum dyskursu, teorii. Serce za, jakby powiedzia Kant, jest innym rodzajem rozumu, tym, co zwa on rozumem praktycznym i wadz sdzenia.
wity Anzelm, analizujc pojcie serca w znaczeniu biblijnym, zauwaa, e serce jest rdem wiary. Biblijny wers: „Powiedzia gupiec w sercu swoim: nie ma Boga”, gosi, e „gupiec” jest niedowiarkiem, ktry mwi, e nie ma Boga, ktry w to wierzy. Gdy ja twierdz co innego, to obaj jestemy rozumni i dlatego moemy prowadzi dyskurs na ten temat.
Podstawow rzecz w tym rozrnieniu, odniesionym do poznania i wiary, jest to, e poznanie jest po stronie tzw. czystego, teoretycznego rozumu oraz eksperymentu, a wiar i emocje wyraa rozum praktyczny.
Skd mam mie pewno, e Pan jako filozof, ktry powinien dy do zrozumienia, nie kroczy bdnymi ciekami i nie daje mi trucizny zamiast lekarstwa?
– Jeeli filozof znajdzie sposb mwienia o sprawach trudnych w ramach jednego schematu i czyni to w sposb kontrolowany i prosty, to znak, e co zrozumia. Rzecz filozofw jest upraszcza, a nie komplikowa. Jeeli pani, czy kto inny, nie jest w stanie zrozumie krytycznych prb rozumienia wiata, to niekoniecznie jest to wina filozofa.
Jak mam rozumie wiat, ktry wci si zmienia? Jak odrni prawd od kamstwa?
– Jest droga prawdy i jest droga zjawisk. yjemy w wiecie zjawisk, ale dziki umiejtnemu wykorzystaniu narzdzi z tego wiata oraz zakotwiczonego w nim rozumu, moemy zrozumie co, co jest poza tym wiatem.
Nawet w tym wiecie zjawisk nie ma wikszych kopotw z odrnieniem prawdy od kamstwa, cho wolabym mwi o faszu, gdy kamstwo polega na tym, e si kogo zamierza zmyli. Prawdziwie zmylny kamca wypowiada wycznie zdania prawdziwe, ale tak, e ich zestawienie, tekst, ktry tworz, faszuje rzeczywisto.
Pojcia „prawda” i „fasz” nie s symetryczne. Pojcie prawdy bezporednio odnosi nas do wiata, pojcie faszu – porednio. Dane zdanie, np.: Perzanowski rozmawia z Workowsk, jest prawdziwe, jeeli w wiecie wystpuje taka sytuacja, o ktrej mowa w owym zdaniu; zdanie jest za faszywe, jeeli w caym wszechwiecie nie ma takowej sytuacji. Aby si jednak o tym dowiedzie, trzeba przeczesa cay wiat albo poda powd, dla ktrego co w tym wiecie uniemoliwia nasz rozmow. Na tym polega potga dowodu nie wprost. I, niestety, take moc faszu. W kadym przypadku, gdy badamy fasz, jestemy w trudniejszej sytuacji ni gdy sprawdzamy prawd.
Ci, ktrzy postpuj w imi kamstwa, czyli faszu, kc si z rzecz najwaniejsz: z faktami. Nie s wic dentelmenami, bo ci przecie nie dyskutuj o faktach. Spiera si mona wycznie o opinie. Spr ten jest racjonalny tak dugo, jak dugo sucha bdziemy wycznie tych argumentw, ktre po rozwaeniu wydadz si nam najlepsze.
Prawd od faszu odrniaj fakty. Kamstwo ma krtkie nogi.