Ostatnio w telewizji idzie rosyjski serial, ktry jest adaptacj synnej powieci Michaia Buhakowa „Mistrz i Magorzata”. Rzecz zrealizowana z pietyzmem, doskonale grana, wiernie pokazuje tre ksiki, i to nie tylko zdarzenia i dialogi, ale rwnie narracj, tak trudn do pokazania na ekranie. W narracji za tkwi sens tej powieci, w jej jzyku, w meandrach znacze jawnych i ukrytych, grach sownych, alogizmach i agramatyzmach, za ktrymi czaj si i art, i ironia, i gboka powaga. Nie jest to arcydzieo filmowe, ale adaptacyjne, lepsze ni polska czteroodcinkowa adaptacja Macieja Wojtyszki w Teatrze Telewizji (1990).
Do najwikszych wielbicieli powieci nale ci, ktrzy dobrze pamitaj czasy PRL−u i Rosji Sowieckiej i poznali system komunistyczny, a w „Mistrzu i Magorzacie” znajduj peny, niemal doskonay opis tamtego wiata. wiata absurdu i grozy, w ktrym ludzie musieli znajdowa swj sposb na przeycie.
Film w niektrych gazetach jest reklamowany jako science fiction, w innych jako fantasy, w jeszcze innych, a take w nagwkach informacyjnych telewizji, jako horror. Sowem jako utwr cakowicie i wycznie oparty na zmyleniach. Nie da si ukry, e swego czasu napisano kilka „powanych” wypowiedzi krytycznych i literaturoznawczych, w ktrych sugerowano, e powie Buhakowa tak dalece odbiega od realiw, e realistyczna nie jest. Myl jednak, e byy to teksty pisane na zamwienie polityczne. „Mistrz i Magorzata” do dzisiaj budzi groz w umysach, ktre nie wyleczyy si z komunizmu, zwolennicy tego systemu wci boj si jej jak ognia.
System, ktry by uosobieniem groteskowej a zarazem cakiem powanej idei Marksa, w praktyce skada si niemal wycznie z absurdw. Z czego, czego dzisiaj istotnie nie mona sobie wyobrazi, jeli si tego nie doznao na wasnej skrze, nie zobaczyo i nie zrozumiao. Historia zajmuje si faktami politycznymi, yciorysami komunistycznych wadcw i oglnie zdarzeniami, ktre miay wpyw na bieg historii. Gubi jednak „obiektywne odczucia” czowieka, klimat epoki. Tej wady nie ma literatura.
Komunistyczny obd by dostrzegalny przede wszystkim w codziennoci, w yciu domowym, w pracy, na ulicy, w przedmiotach codziennego uytku, wystroju miast i mieszka, strojach, w jzyku potocznej rozmowy i jadospisach, w systemach organizacyjnych, stosunkach w pracy – a nie w przemwieniach gensekw. Zlikwidowanie godnoci ludzkiej i w ogle wartoci ycia, postawienie na gowie wszystkiego, co dla czowieka ma jakie znaczenie – to wszystko wymyka si nauce. To mog ukazywa tylko pisarze. Zapewne najpierw przejrzeli na oczy Polacy. Witkacy, przeraony zbrodni rewolucji lutowej, uciek z oddziau, ktry jej dokonywa. Kornel Makuszyski jako pierwszy reportaysta opisywa groz komuny na Ukrainie, dlatego by tak tpiony w PRL−u. Znaczc, prorocz ksik „Bunt” napisa Wadysaw Reymont. Dopiero wier wieku po nim podobn rzecz napisa Anglik George Orwell – „Folwark zwierzcy”, na pierwszy rzut oka wygldajcy niczym kopia „Buntu”. Trzeba te pamita, e te literackie ostrzeenia byy mao skuteczne. Niektrzy zachodni intelektualici, jak choby Andr Breton czy Jean−Paul Sartre, wielbili Stalina, a s i tacy, jak Noam Chomsky, ktrzy wielbi do dzi. Nie byli w agrach, nie stali w kolejkach, nie mieszkali w wielorodzinnych mieszkaniach, nie ldowali w politycznych szpitalach psychiatrycznych za normalno, nie byli torturowani, ich bliscy nie ginli od strzau w ty gowy.
W Rosji wielu pisarzy i dziennikarzy, na przykad Babel, Pilniak, Zoszczenko, chcc nie chcc przemycao wtki krytyczne wobec systemu sowieckiego, ale jedynym, ktry uczyni to holistycznie, by Michai Buhakow. Skonstruowa wielopoziomow powie, ktrej gruntem jest szczegowy i prawdziwy opis tamtych realiw. Poniewa bya to rzeczywisto tak absurdalna, e a fantastyczna, nabudowywa na ni objanienie, e prawda o zastanym wiecie jest zrozumiaa tylko przez zestawienie z magi, czarami, diabelskimi sztuczkami i w ogle wszelk nierealnoci zmylon. Tak jak lud niewytumaczalne tumaczy sobie zabobonem.
W tym sensie „Mistrz i Magorzata” jest powieci absolutnie realistyczn, jest jednoczenie druzgocc krytyk i memento. To nie tyle science fiction czy fantasy, ile zmylenie prawdziwe, artystyczny odpowiednik rzeczywistoci. Ju lepiej byoby uy ironicznego okrelenia sajens fikszyn.
Do filmw naprawd dzi kultowych naley „Rejs” w reyserii Marka Piwowskiego. Modzie, ktra zachwyca si tym utworem, ju nie dostrzega, e absurd w nim pokazany nie jest wymysem autorw, ale wynika z wnikliwej analizy. Jest to obraz wiata PRL−u, tyle e w krzywym zwierciadle. Realistyczny sens filmu powoli przestaje by jednak czytelny i przeobraa si w urocz gr sw i gupawych zachowa bez bazy rzeczowej. Podobnie jest z „Mistrzem i Magorzat”. Wykruszaj si szeregi ludzi, ktrzy potrafi odnie tre tej powieci do realnoci. W wiadomoci nowego odbiorcy istota ksiki coraz atwiej przenosi si w sfery fantastyki.