Abu Dhabi? Gdzie to jest? To tam, gdzie ropa. Ten emirat przeznacza na edukacj… 35 proc. swego budetu. Otworzono tu nawet fili Sorbony, gdy kraje Zachodu coraz czciej stosuj wobec arabskich studentw utrudnienia wizowe. Skoro wic nie mona pojecha na zachodni uczelni, trzeba j sprowadzi do siebie. A to kosztuje bajeczne pienidze. Tyle e to nie tylko wydatek. Take inwestycja. Doradca emira Zaki Nuseibeh: „Musimy przygotowa modzie, aby moga sprosta wyzwaniom XXI wieku. Nasza modzie bdzie konkurencyjna tylko wwczas, jeeli otworzy si na wiat. Nie ma mowy o adnym zderzeniu cywilizacji. Wprost przeciwnie, od kalifatu bagdadzkiego a po Andaluzj kultury Zachodu i Orientu zawsze si przenikay i wzajemnie zapadniay. To wanie izolacja, zamknicie w sobie, jest oznak schyku”.
Mdre to sowa, ale nie znaczy, e do koca prawdziwe. Cho bowiem teza o „zderzeniu cywilizacji” wydaje si zbyt ostra, to przecie zawsze ujawniay si na pograniczach napicia i konflikty. Nie jest te wykluczone, e rozwj i umocnienie chrzecijastwa w duej mierze dokonyway si w starciu z islamem – tak to przynajmniej w swej „Europie” widzi Norman Davies. Z drugiej strony, rzeczywicie owo przenikanie si Wschodu z Zachodem bywao niezwykle podne. Jedno jest pewne – ma racj Zaki Nuseibeh, gdy mwi, e zamknicie si w sobie jest oznak schyku.
Kultura, cywilizacja europejska rozwijaa si zawsze na fundamencie dwch zasad – zdolnoci podawania w wtpliwo swych dotychczasowych ustale i umiejtnoci korzystania ze zdobyczy innych cywilizacji. Inna sprawa, e wiele tych zdobyczy zdoaa zniszczy, czego nie da si skwitowa „skutkami ubocznymi” dynamiki rozwojowej. Czasem po prostu zbyt pno orientowano si, co zniszczono. Ale i inni w kocu te sporo potrafili zrujnowa – do przypomnie spalenie biblioteki aleksandryjskiej. To, mona powiedzie, jest swego rodzaju sta zasad ludzkiej kondycji – niszczenie tego, co nie nasze, czego wartoci nie rozumiemy.
Mnie interesuje kwestia owego „otwarcia” Orientu na idee Zachodu. Przypomina mi si dawna anegdota mwica o spotkaniu studentw KUL z marksistowskimi studentami UW we wczesnych latach pidziesitych. Okazao si, e KUL−owcy znaj marksizm o wiele lepiej ni ci, ktrzy w roli marksistw wystpowali. Ci ostatni, rzecz jasna, dysput przegrali. I by moe dojdzie do tego, e islamscy fundamentalici w otwartej dyspucie pokonaj swych zachodnich „mistrzw”. Co by mogo z tego wynikn, trudno wyrokowa. Jedno wiadomo – zarwno „Che” Guevara, jak i Pol Pot byli absolwentami Sorbony. Obaj do zwolennikw zachodniego porzdku raczej nie naleeli. I w kocu ci, ktrzy zburzyli wiee WTC, take pobierali nauki w uczelniach zachodnich. Czego si w nich nauczyli? To pytanie rwnie dobre jak to, ktre dotyczy powodw, dla jakich podejmuj oni nauki wanie w tych uniwersytetach. To nie tylko kaprys bogatych ludzi Wschodu, take dbao o wasny presti. Absolwent Cambridge czy Sorbony atwiej porusza si w przestrzeni Zachodu. atwo poruszania si moe suy celom rozmaitym.
„Otwarcie” Orientu ma wic rne oblicza i moe by, przynajmniej do pewnego stopnia, elementem gry taktycznej. Bo oczywicie nie chodzi tu o adne „starcia cywilizacji” – chodzi o narzucanie ideologii. A wiadomo skdind, i bardzo nawet porzdne wyksztacenie przed ideologicznym zalepieniem nie chroni, a czasem, paradoksalnie, wzmacnia je. W zasadzie moemy by pewni, e Ben Laden jest raczej gruntownie wyksztaconym czowiekiem ni nieukiem i intelektualnym prymitywem. Jest produktem tego, co Karl Popper okrela mianem „spoeczestwa otwartego” – wci jeszcze nieuformowanego, znajdujcego si w kolejnych fazach dynamicznych przemian, a zatem wraliwego i podatnego na rnego rodzaju niebezpieczestwa, take wewntrzne.
Nie po raz pierwszy w historii pojawiaj si ludzie przekonani o tym, e od przeciwnikw uda im si pozyska bro, za pomoc ktrej ich pokonaj. Tak broni jest wiedza i nauka. Nie ma oczywicie powodw, by nie wierzy w dobre intencje takich ludzi, jak Zaki Nuseibeh, ale na wszelki wypadek chciabym go zapyta, o czym mwi, gdy wspomina o „sprostaniu wyzwaniom XXI wieku”. Czym s dla niego wyzwania, ktrym sprosta winni jego studenci? Szczeglnie to interesujce w krgach o dominujcych postawach fundamentalistycznych. adowanie 35 proc. budetu w rozwj nauki i szkolnictwa wyglda niesychanie atrakcyjnie. Nie znaczy to jednak, e inwestorzy traktuj nauk jako bezinteresowne denie do prawdy.
Po ataku na wiee nowojorskie „wcieky” antyislamski i antyarabski tekst Oriany Fallaci wzbudzi zdumienie elit intelektualnych, szczeglnie w Europie. Problem bowiem nie w tym, kto kogo „pokona” w „starciu cywilizacji”, ile w tym, czy owe rne cywilizacje potrafi uzgodni pojcia, ktrymi si posuguj. Jednym z nich s „wyzwania XXI wieku”. Innym – „konkurencyjno”. Bo warto wiedzie, w jakiej sferze „nasza modzie ma by konkurencyjna” i jakim „wyzwaniom XXI wieku” winna sprosta.