Zagadnienie dotyczce roli uczelni i szkolnictwa wyszego w otoczeniu spoecznym naley do najwaniejszych, jakie powinni sobie stawia obywatele kadego wspczesnego pastwa, bowiem wypracowanie konkretnych odpowiedzi ma zasadniczy wpyw na kierunki rozwoju poszczeglnych krajw, regionw, a nawet na to, jaki bdzie jutrzejszy wiat.
Powysze stwierdzenie maj na ustach wszyscy, stao si oczywiste, powtarzamy je jak mantr. Edukacja, nauka, innowacyjno, gospodarka oparta na wiedzy, konkurencja, globalizacja – pojcia te, tak przecie oglne i trudne do sprecyzowania, otaczaj nas ze wszystkich stron. Mwi o nich politycy, ekonomici, filozofowie, mwimy o tym w prywatnych rozmowach, mwienie o tym stao si modne, jednak bardzo rzadko idzie ono w parze z gbsz, krytyczn refleksj. Tak naprawd nie zastanawiamy si, co te pojcia/zjawiska oznaczaj i jakie maj dla nas konsekwencje. Bezwzgldnie nauka ma kluczowe znaczenie, w wiecie skurczenia czasoprzestrzennego i przenikania si wszystkich dziedzin ycia, w rwnym stopniu w krajobraz kreuje, jak i jest przeze kreowana, dlatego celowe wydaje mi si umieszczenie problemu uczelni w szerokim kontekcie zachodzcych przemian spoeczno−gospodarczych. Dlatego odpowied na pytanie o rol uczelni bdzie wymaga odpowiedzi na pytanie, jakie chcemy mie spoeczestwo, a nawet szerzej, o jaki ksztat wiata walczymy i czy w ogle mamy o ten wiat walczy.
Pozwol sobie zada kilka istotnych pyta. Czy chcemy, aby nasz kraj cechowa si duym rozwarstwieniem ekonomicznym spoeczestwa, czy te nie? Czy chcemy skomercjalizowa coraz wicej dziedzin ycia, czy te wolelibymy, aby istniay obszary pozbawione logiki rynkowej, a jeli tak, to jakie? Jak innowacyjno gospodarki ma si przekada na ycie przecitnego czowieka, bo wszyscy si zgodzimy, e to przeoenie w Szwecji i USA jest diametralnie rne? Czy chcemy odgrywa aktywn rol i wsptworzy rzeczywisto, czy moe wolimy si zadowoli adaptacj rozwiza wymylonych przez inne spoeczestwa? Czy zgadzamy si na dewastacj rodowiska naturalnego, globalne ocieplenie oraz drenowanie przez stosunkowo niewielk grup ludzi zasobw naturalnych nalecych do caego globu? I wreszcie, jak wyobraamy sobie nasze ycie jednostkowe? Czy mamy by w peni wolnymi, wiadomymi swych celw i interesw, tworzcymi i partycypujcymi w kulturze osobami, czy te dodatkami do kredytu bd przelewu bankowego (dla tych za, ktrzy nie maj szans na kredyt pozostaj religijny fundamentalizm i ksenofobia), ktrych coraz infantylniejsze potrzeby s kreowane przez specw od marketingu, a kolejne wybory polityczne coraz bardziej przypominaj teleturniej?
By moe odpowiedzi na zadane pytania pady ju dawno, a moje zainteresowanie wynika wycznie z naiwnoci i modego wieku, niemniej jednak bardzo brakowao mi szerszego kontekstu i podobnych pyta (celw) w debacie, ktra przetoczya si przez nasz kraj w wyniku planowanej reformy nauki i szkolnictwa wyszego, a co za tym idzie – zmiany roli uczelni w yciu spoecznym. Owa debata daje si sprowadzi do paru prostych tez. Czsto przywoywany jest raport OECD, dotyczcy szkolnictwa w Polsce, gdzie do sukcesw Polski zalicza si zwikszenie autonomii uczelni, wprowadzenie szerszej dostpnoci do edukacji wyszej, stworzenie sektora szkolnictwa niepublicznego, a take odpatnoci za studia (zaoczne, wieczorowe, prywatne itd.). Zjawiska negatywne za to brak dalekosinego planu studiw zawodowych, niesprawiedliwy system opat oraz „akademicko” uczelni, ktra nie pozwala dostatecznie szybko reagowa na potrzeby gospodarki i spoeczestwa. Inni mwi jeszcze dosadniej: uczelnia produkuje kolejnych bezrobotnych, systematycznie obnia si poziom nauczania, naley wprowadzi wicej pienidzy do systemu, sprywatyzowa uczelnie, niech prawa rynku decyduj o relacjach midzy uczelni i spoeczestwem oraz przeciwstawiaj „typow amerykask uczelni”, Uniwersytet Harvarda, kolejnym polskim uniwersytetom.
Sdy takie, jak powysze (szczeglnie raport OECD), wymagaj oczywicie krytycznego namysu. Oprcz niewtpliwie mocnych stron znalazem te pewne puapki, szkodliwe dla naszego spoeczestwa. Do pozytyww naley przebijajce si niepewnie przekonanie, e uczelnia to nie jest jednak zbdny wydatek, ale warto, najlepsza inwestycja, ktra przynosi wymierne i niewymierne korzyci dla caego spoeczestwa. Kolejnym jest zwrcenie uwagi na rol wsppracy midzy uczelniami i sektorem spoecznym czy biznesem. Abymy mogli konkurowa na wiatowych rynkach, naszym atutem powinna by szeroko wykwalifikowana kadra. Korzyci z zatrudnienia w sektorze wyspecjalizowanych usug i technologii czy nowo powstae firmy znacznie przewyszaj te, ktre wynikaj z bycia rezerwuarem taniej siy roboczej. Jednak duym bdem jest, moim zdaniem, obwinianie za niedostatki w tym aspekcie tzw. akademickoci uczelni. Owa mityczna wasno sprawia, e modzie zamiast pracowa rano czyta Krytyk czystego rozumu Kanta, a po poudniu zastanawia si nad zudzeniem samorealizacji jednostkowej w twrczoci Becketta. Akademicko zatacza coraz wiksze krgi, nasza debata polityczna jest na poziomie akademickim, podobnie jak programy w telewizji publicznej.
Przepraszam, e ironizuj, ale liczby mwi same za siebie. Innowacyjno gospodarki to zdolno przedsibiorcw do praktycznego wykorzystywania i poszukiwania bada naukowych, najczciej stosowanym miernikiem innowacyjnoci gospodarki s nakady na badania i rozwj. Nakady Polski wynosz 0,5 proc. PKB, rednia UE to 2 proc., USA 2,5 proc., a Szwecji 4 proc. Przy czym w Szwecji udzia rodkw prywatnych to 75 proc. wszystkich wydatkw w skali badawczo−rozwojowej, u nas wszystkie niemal rodki pochodz z budetu pastwa (raport EAS07). Tak wic niska innowacyjno naszej gospodarki wynika po prostu z ubogich rodkw pastwowych oraz braku zainteresowania ze strony sektora prywatnego, ktremu tego typu inwestycje widocznie wydaj si nieopacalne.
Harmonijna wsppraca biznesu, sektora spoecznego i uczelni nie moe oznacza bynajmniej utraty autonomii tej ostatniej. Uczelnia nie moe si wycznie dostosowywa do coraz bardziej zmiennych potrzeb gospodarki, tej lokalnej i tej globalnej (podobnie jak do zmieniajcej si sytuacji politycznej), a do tego zdaje si zmierza raport OECD i wikszo gosw w debacie. Wprowadzenie logiki „konsumpcyjnego rozumu” w tryby funkcjonowania uczelni sprawi, e jej istota straci sens, uniwersytet zamieni si w producenta niezliczonych kursw zawodowych i parazawodowych poczonych z biurem karier. By moe jest to korzystne dla przedsibiorcw, czy jest jednak korzystne dla spoeczestwa? Warto wic pamita, e uczelnia i przedsibiorstwo prywatne maj odmienne, czasem wykluczajce si cele.
Uczelni powinien przywieca paradygmat denia do prawdy, krytycyzmu i suby publicznej, firma prywatna za dy do bezwzgldnego, maksymalnego zysku w jak najkrtszym czasie, tak wic zysk takiej firmy moe by zdobywany kosztem tkanki spoecznej czy rodowiska naturalnego. Podobnie jak zmieni si wspczesny kapitalizm, o jego obliczu nie stanowi ju nawet zaawansowana produkcja czy firmy gboko osadzone w kontekcie lokalnym, lecz ponadnarodowe korporacje i operacje finansowe o charakterze globalnym, moliwe dziki liberalizacji przepyww kapitaowych. Towarzyszy temu ogromny kapita spekulacyjny, zdaniem wielu odpowiedzialny czciowo za wysokie ceny paliw oraz obecn klsk godu. Korporacje ju nie sprzedaj produktw, lecz kreuj nasze potrzeby, kolejne style ycia, przy uyciu wyspecjalizowanych technik marketingowych. Konsekwencj kierowania si wycznie logik zysku jest rosnce rozwarstwienie majtkowe, degradacja rodowiska naturalnego (gwatowne zmiany klimatyczne), infantylizacja, tabloidyzacja naszej kultury i nas samych oraz era postpolityczna, czyli swoisty kryzys demokracji przejawiajcy si w poczuciu ludzi, e niezalenie od tego, na kogo zagosuj i tak umacnia si bd wpywy korporacji oraz konsumpcyjnego stylu ycia.
Poddanie uczelni mechanizmom urynkowienia i uytecznoci za wszelk cen moe spowodowa, e zacznie ona ulega rozmaitym lobby biznesowym, materialna prawda przestanie mie znaczenie, a liczy si bd pprawdy i dezinformacja. Wyobramy sobie sytuacj, kiedy potny sektor naftowy z jednej strony opaca dziesitki centrw badawczych, gdzie „niezaleni eksperci” przekonuj opini publiczn, e spaliny wcale nie s takie trujce, a efekt cieplarniany jest mitem, z drugiej jednak strony naciska na rzdy, aby obcinay dotacje dla orodkw zajmujcych si alternatywnymi rdami energii. Taka sytuacja jest bardzo prawdopodobna, a obowizkiem uczonych jest taki stan rzeczy diagnozowa i na krytycznie reagowa w interesie caego spoeczestwa. Kto ma decydowa o obliczu uczelni: powani badacze, swoici „mistrzowie ycia” czy gadko uczesani, operujcy sloganami marketingowcy, wci zachwycajcy si otwarciem kolejnych perspektywicznych kierunkw?
Chciabym wrci do pytania o model naszego spoeczestwa. To uczelnia bowiem (w klasycznym sensie), a nie specjalici od sprzeday, powinna wyznacza wzorce zachowania w kadym spoeczestwie. To tam powinnimy uczy si o wartociach uniwersalnych, e istnieje prawda, warto by dobrym, e inni maj swoje prawdy, e istniej rzeczy nie na sprzeda, a take tego, e osobowoci nie da si zmieni kupujc puszk gazowanego napoju. To wanie uczelnia ma by bastionem myli krytycznej walczcej ze wszechobecn logik rynku i sprowadzaniem ludzi do roli przedmiotw, a najwyej do roli konsumentw dajcych si atwo manipulowa. Tam powinnimy wyrobi sobie nawyk czytania, krytycznego mylenia, uczestnictwa w kulturze czy cigych poszukiwa, poniewa dziki temu jestemy lepszymi ludmi, lepszymi rodzicami, pracownikami, a take dokonujemy mdrzejszych wyborw politycznych i owe nawyki bynajmniej nie powinny ogranicza si do humanistw. Wysoce poytecznym byoby, aby administratywista zna np. Zamek Kafki, lekarz Dum Camusa, a architekt teorie proksemiczne Edwarda Halla.
Warto take wspomnie o roli autonomicznej uczelni (i nieskrpowanych bada) jako o jednym z podstawowych filarw demokratycznego i nowoczesnego spoeczestwa. Ju sam fakt, i uczelnia cieszy si duym autorytetem i zaufaniem spoecznym, wypracowanym przez setki lat, oraz e jest ostoj kultury i symbolem cigoci Polski (chyba wszystkich pastw), sprawia, e peni w duszej perspektywie funkcj stabilizujc, nie mniej wan ni wolne wybory czy trjpodzia wadz.
Docemy nasze uczelnie, ustawicznie je poprawiajc, krytykujmy je, a przede wszystkim spjrzmy na nie z waciwej perspektywy. Cho zawsze powinny by otwarte na nowe trendy, nie musz zaraz im bezkrytycznie schlebia. Ich perspektywa jest dusza ni najblisze wybory, zysk firmy czy zmienne trendy ekonomiczne. I naprawd nieuczciwe wydaje mi si obwinianie naszych naukowcw o wysoki poziom bezrobocia wrd modziey czy niskie zaawansowanie naszej gospodarki.