Podczas godziny pracy motorowej piy acuchowej do drewna w lesie zostaje ok. p litra oleju, zazwyczaj wytworzonego na bazie ropy naftowej. Kadego dnia, szczeglnie zim, tysice pilarzy pracuj po kilka godzin. Biorc pod uwag intensywno prac lenych na terenie Polski mona si domyla, e kadego roku w lasach, wskutek normalnych prac gospodarczych i pielgnacyjnych, zostaj setki ton olejw mineralnych. Skala zagroenia rodowiska jest wic spora. Szacuje si, e w naszym kraju zuywa si rocznie okoo 5 mln litrw oleju do smarowania pilarek.
Dr Tadeusz Rudko z Instytutu Agrofizyki PAN w Lublinie od wielu lat bada wasnoci fizyczne rzepaku, starajc si ograniczy zjawisko pkania uszczyn, a tym samym osypywania nasion, wskutek ktrego tracimy rocznie spor cz zbiorw tej roliny (od 3 do 15 proc.). Tymczasem w Wytwrni Octu i Musztardy w Parczewie kadego roku zostawaa w postaci odpadu znaczna ilo – ok. 20−30 ton – wytoczonego oleju z gorczycy. Kierownictwo firmy zwrcio si do instytutu z prob o znalezienie sposobu na zagospodarowanie tego odpadu. Sprawa trafia do dr. T. Rudki. Przeprowadzi on wczeniej badania wasnoci fizycznych – gstoci, lepkoci, krzepliwoci, temperatury topnienia i zaponu, wasnoci antykorozyjnych – oraz chemicznych oleju gorczycowego.
– Poniewa zawiera on sporo, bo ok. 37 proc., kwasu erukowego – substancji szkodliwej dla zdrowia, ktr w wyniku wieloletniej pracy hodowlanej udao si wyeliminowa z rzepaku – widziaem jedynie zastosowania techniczne tego oleju – mwi. Natomiast fakt, e jest olejem rolinnym, czyli biodegenerowalnym, wskazywa na moliwo zastosowania go jako rodka smarujcego w urzdzeniach stosowanych w przemyle spoywczym oraz pracujcych w rodowisku naturalnym, np. do smarowania acuchw pilarek.
Pomys zastosowania olejw rolinnych w charakterze rodka smarujcego nie jest nowy. Od pitnastu lat prbuj to robi m.in. firmy niemieckie i woskie, bazujc na oleju rzepakowym. Jednak olej rzepakowy stwarza pewne problemy: mianowicie powoduje bardzo szybkie tworzenie si na smarowanych urzdzeniach cieniutkiej warstwy, tzw. filmu, ktry po zaprzestaniu pracy urzdzenia powoduje utrudnienia w jego ponownym rozruchu. Olej gorczycowy w znacznie mniejszym stopniu powoduje tworzenie si „filmu”. Produkowany seryjnie niemiecki Biotop zawiera wci sporo – cho znacznie mniej od olejw mineralnych – siarki. Olej gorczycowy ma zaledwie ladowe iloci tej substancji. Nie znaczy to jednak, e jest idealny. Jego wadami s wci jednak tworzcy si „film” oraz fakt gstnienia w niskiej temperaturze. Zmiana lepkoci oraz obnienie temperatury zestalania to gwne zadania zespou badaczy kierowanego przez dr. Rudk. Inny problem to przechowanie. Olej gorczycowy bardzo atwo wchodzi w reakcje z tlenem. Udao si jednak opracowa technologi konfekcjonowania go w rodowisku azotu. Zalet oleju gorczycowego jest niski koszt pozyskiwania, gdy stanowi on odpad przy produkcji musztardy. Tymczasem ceny rzepaku – gwnego konkurenta gorczycy w tym zakresie – w ostatnich latach gwatownie wzrosy.
Badania naukowe s drogie. Firma z Parczewa nie bya w stanie pokry ich kosztw, a wniosek o projekt badawczy dwukrotnie zosta odrzucony przez Ministerstwo Nauki jako zbyt technologiczny, a mao naukowy. Idealnym miejscem okazaa si dla niego Inicjatywa Technologiczna. Z tego rda finansowane s dalsze prace nad popraw wasnoci oleju gorczycowego.
– Spore nadzieje wiemy z zastosowaniem estrw gorczycowych – mwi dr Rudko. W jego gabinecie stoj pojemniki z rnymi wersjami oleju i estrw gorczycowych, ktre wyranie rni si gstoci i kolorem. Pierwszy kontrakt z parczewsk firm Instytut Agrofizyki podpisa trzy lata temu. Do dzi przetworzono ok. 3 ton oleju gorczycowego. Cz zostaa nawet konfekcjonowana i poddana procznym testom podczas pracy w lesie. Problemy z zestalaniem si oleju w ujemnych temperaturach i odkadaniem si tuszczu powodujcego powstawanie lepkich, brudnych powierzchni na smarowanych elementach wpyny na krytyczn ocen wydan przez punkty usugowe serwisu pilarek. Krzysztof Siarkowski z wytwrni musztardy w Parczewie, ktra ma si zaj wdroeniem produktu, uwaa, e pierwszy problem mona rozwiza przepukujc pilarki olejem mineralnym przed planowan dusz przerw w pracy. Drugi za – zostawiajc pojemnik z olejem w samochodzie lub w pobliu ogniska.
Te proste sposoby nie bd jednak potrzebne. Krytyczna opinia uytkownikw wymusia udoskonalenie oleju. Ostatnio prowadzone prace pozwoliy ustalenie na optymalnego skadu oleju, ktry w znaczcym stopniu likwiduje wady pierwszej partii produktu. Udoskonalony olej jest testowany w Przemysowym Instytucie Maszyn Rolniczych w Poznaniu, Instytucie Nafty i Gazu w Krakowie i badany w Laboratorium ORLEN w Lubinie. Nastpnie poddany bdzie ocenie w zastosowaniu praktycznym w wybranych zakadach usug lenych. Dr Rudko, ktry w przygotowanie oleju z gorczycy wkada nie tylko wiele pracy, ale i serca, ma nadziej, e jeszcze w tym roku uda si uruchomi jego produkcj.
Ca spraw mona skonkludowa tak: Trafi przemys do dr. Tadeusza Rudki po porad, ten znalaz sposb rozwizania problemu, znalaz nawet pienidze na niezbdne badania, ale nie moe si przebi ze swoim pomysem do gospodarki lenej, mimo i Lasy Pastwowe zalecaj stosowanie olejw biodegenerowalnych w pracach na terenie lasw. Moe najnowsze wyniki uzyskane przez naukowcw z lubelskiego Instytutu Agrofizyki PAN zmieni t sytuacj?