Europejskie ramy kwalifikacji zostay wprowadzone do obszaru edukacyjnego Europy zaleceniem Parlamentu i Rady Europejskiej z 23 kwietnia 2008 r. w sprawie ustanowienia europejskich ram kwalifikacji do uczenia si przez cae ycie. Ich zapowiedzi mona znale m.in. w zaleceniu Parlamentu i Rady Europejskiej z 18 grudnia 2006 r. w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia si przez cae ycie. Dla europejskiego obszaru szkolnictwa wyszego elementem przygotowania do nich sta si komunikat konferencji w Bergen, z maja 2005 r. zalecajcy prace nad strukturami kwalifikacji dla szkolnictwa wyszego jako istotny element procesu boloskiego.
Czym s europejskie ramy kwalifikacji (podstawowe zasoby informacji mona znale na: http://ec.europa.eudgs/education_culture) i jak maj si do wprowadzanych w rnych krajach struktur kwalifikacji w obrbie szkolnictwa wyszego (o polskiej drodze do nich pisaam w numerze 11/2007 „FA”)?
Wedug wspomnianego zalecenia Parlamentu oraz towarzyszcych mu dokumentw mona powiedzie, e europejskie ramy kwalifikacji (ERK) s wsplnym europejskim systemem odniesienia, ktry powie krajowe systemy i ramy kwalifikacji rnych pastw. W praktyce to narzdzie przeoenia i porwnania poziomw kwalifikacji pomidzy krajami, co ma na celu przede wszystkim zwikszenie mobilnoci na rynku pracy i dostpnoci dalszego uczenia si. Europejskie ramy kwalifikacji zostay zatem tak zaprojektowane, aby spenia rol punktu odniesienia dla rnych systemw i ram kwalifikacji w Europie. Bior pod uwag rnorodno systemw krajowych i uatwiaj przeoenie oraz porwnanie systemw kwalifikacji pomidzy pastwami. W tym sensie stanowi „meta” system dla ram/systemw krajowych.
W procesie wdraania ERK zakada si, e kady kraj powinien odnie swoje kwalifikacje krajowe (dyplomy, zawiadczenia lub inne certyfikaty) do omiu poziomw ERK poprzez krajowe ramy kwalifikacji lub domniemane poziomy w krajowym systemie kwalifikacji. Ostatecznie jednak wszystkie kwalifikacje przyznawane w Europie powinny zawiera odniesienie do ERK.
Program wdroenia krajowych ram jest dobrowolny, ale dla krajw, ktre zdecyduj si na to, zalecane jest przyjcie nastpujcych terminw realizacji:
Do czasu ogoszenia rekomendacji z kwietnia 2008 r. nie podjto w Europie prby wprowadzenia zestawu poziomw odniesienia/deskryptorw opartych na efektach uczenia si obejmujcych wszelkie formy kwalifikacji oraz cay zakres ich poziomw. Cho cel tej operacji jest jasny i oczywisty – idzie o zwikszenie mobilnoci edukacyjnej oraz na rynku pracy osb posiadajcych kwalifikacje – to wprowadzenie tego mechanizmu wymaga dobrego zrozumienia znacze uywanych w niej terminw (czasem zmiany w stosunku do obecnie uywanych). Oto kilka przykadw.
Kwalifikacja – formalny wynik procesu oceny i walidacji uzyskany w sytuacji, w ktrej waciwy organ stwierdza, e dana osoba uzyskaa efekty uczenia si zgodne z okrelonymi standardami.
Komentarz – mamy tu rozbieno z potocznym rozumieniem sowa kwalifikacja w jzyku polskim, a take z terminologi stosowan w opisie „kwalifikacji standardw zawodowych”. Termin „kwalifikacja” jest prost kalk jzykow angielskiego sowa qualification uywan ju w wielu oficjalnych dokumentach – m.in. w oficjalnym tumaczeniu rekomendacji Parlamentu i Rady Europy. Jego przyjcie wymaga bdzie zmiany obyczaju jzykowego, a trudno jest znale w jzyku polskim stosowny inny termin.
Efekty uczenia si – okrelenie tego, co uczcy si wie, rozumie i potrafi wykona po ukoczeniu procesu uczenia si, ktre dokonywane jest w kategoriach wiedzy umiejtnoci i kompetencji.
Komentarz – efekty uczenia si s zalecan baz do tworzenia wszelkich programw nauczania: od poziomu tworzenia podstawy programowej w owiacie do okrelania programw studiw doktoranckich.
Krajowy system kwalifikacji – oznacza wszystkie aspekty dziaalnoci pastw czonkowskich zwizane z uznawaniem uczenia si i inne mechanizmy czce ksztacenie oraz szkolenie z rynkiem pracy i spoeczestwem obywatelskim. Obejmuje opracowanie i wdroenie rozwiza instytucjonalnych i procedur zwizanych z zapewnianiem jakoci, ocen i przyznawaniem kwalifikacji. Krajowy system kwalifikacji moe si skada z kilku podsystemw i obejmowa krajowe ramy kwalifikacji.
Europejskie ramy kwalifikacji – s wsplnym europejskim systemem odniesienia, ktry powie krajowe systemy i ramy kwalifikacji rnych pastw.
Krajowe ramy kwalifikacji – oznaczaj narzdzie suce do klasyfikowania kwalifikacji na wyszczeglnione wedug przyjtego zespou kryteriw poziomy osigni w uczeniu si, ktre ma na celu integracj i koordynacj krajowych podsystemw kwalifikacji oraz popraw przejrzystoci, dostpnoci, rozwoju i jakoci kwalifikacji w odniesieniu do rynku pracy i spoeczestwa obywatelskiego.
Kady poziom ERK jest okrelony przez zestaw deskryptorw wskazujcych na efekty uczenia si odpowiadajce kwalifikacjom na tym poziomie w dowolnym systemie kwalifikacji. ERK obejmuj: ksztacenie oglne, ksztacenie i szkolenia zawodowe, ksztacenie wysze oraz edukacj osb dorosych. Z zasady kady z 8 poziomw powinien by moliwy do osignicia poprzez wiele rozmaitych cieek edukacji, zatem mamy tu znaczce otwarcie na edukacj pozaformaln.
W ERK podane s trzy grupy deskryptorw, a mianowicie:
Wiedza, ktra w kontekcie ERK:
Umiejtnoci, ktre w kontekcie ERK mog by: kognitywne (zastosowanie mylenia logicznego, intuicyjnego i kreatywnego), oraz praktyczne (zwizane ze sprawnoci manualn i korzystaniem z metod, materiaw, narzdzi i instrumentw), a oznaczaj zdolno do stosowania wiedzy i korzystania z know−how w celu wykonywania zada i rozwizywania problemw.
Kompetencje (inne kompetencje, postawy?), ktre w kontekcie ERK:
Deskryptory zostay przygotowane w celu ujcia penego spektrum efektw uczenia si, bez wzgldu na kontekst edukacyjny czy instytucjonalny: od ksztacenia podstawowego po poziom studiw doktoranckich. Pomidzy tymi punktami skrajnymi powinny by ulokowane poziomy ksztacenia oglnego i przygotowujcego do zawodw. Zatem deskryptory dotycz i ksztacenia formalnego i pozaformalnego, pocztkowego i zaawansowanego, ustawicznego i doskonalenia dowiadcze zawodowych.
Deskryptory s tak sformuowane, aby wyranie odrni cechy ksztacenia na poziomie niszym od tych na poziomie wyszym i ukaza postp w kategoriach zmian (np. zoonoci wiedzy). Zaoeniem ukadu deskryptorw do poziomw jest to, e efekty uczenia si na danym poziomie zawieraj w sobie efekty uczenia si na poziomie niszym. Nie jest to zapisane explicit w deskryptorach, lecz zawarte w domniemaniu.
Warto spojrze na przykadowe zapisy deskryptorw poziomw (patrz: tabela).
W Polsce nie podjto jeszcze decyzji, ktrym poziomom ERK przyporzdkowane zostan poziomy edukacji krajowej. Kady kraj ma swobod w definiowaniu liczby poziomw w zgodzie z wasnym systemem edukacyjnym, tradycjami, potrzebami czy innymi czynnikami. Cho wic w Polsce, na pierwszy rzut oka, oczywiste wydaje si przypisanie 8 poziomw odpowiednio do szkoy podstawowej, gimnazjum, szkoy zawodowej, liceum, ksztacenia policealnego, licencjatu, magisterium i studiw doktoranckich, to decyzja o tym zostanie podjta po dokadnym rozpatrzeniu sekwencyjnoci wydawanych w naszym kraju wiadectw i dyplomw oraz rozstrzygniciu umieszczenia w ramach krajowych takich form edukacji, jak np. studia podyplomowe (osobny poziom czy „midzypoziom” bez przypisanej sobie numeracji).
Warto powtrzy: do roku 2012 kade wydawane oficjalnie wiadectwo powiadczajce kwalifikacje powinno mie adnotacj wskazujc na jego pooenie w krajowej, a przez to i europejskiej ramie kwalifikacji. Dotyczy to bdzie tak samo wiadectwa mistrzowskiego cukiernika, wydawanego przez odpowiedni cech np. w Radomiu, co dyplomu ukoczenia studiw podyplomowych w zakresie europejskiego prawa gospodarczego, wydawanego np. przez Kolegium Gospodarki wiatowej SGH.
Proces boloski wczeniej ni inne programy unijne podj prace nad ramami kwalifikacji do szkolnictwa wyszego w Europie. (Uwaga: w Polsce w pracach nad tym zagadnieniem do szkolnictwa wyszego uywane byo uprzednio sowo „struktura” kwalifikacji, ktre lepiej oddaje wielowymiarowy i dynamiczny charakter systematyzacji kwalifikacji ni „paskie” ramy. Terminologia oficjalnych dokumentw europejskich na razie wymusia ujednolicenie sownictwa ze wskazaniem na „ramy”, cho sprawa nie jest jeszcze ostatecznie przesdzona.) Wedle zawartego w dokumentach z kwietnia 2008 r. stwierdzenia: „Europejskie ramy kwalifikacji s w peni zgodne z ramami kwalifikacji europejskiego obszaru szkolnictwa wyszego w myl procesu boloskiego. W szczeglnoci deskryptory w ERK na poziomach 5−8 odsyaj do deskryptorw uzgodnionych w ramach procesu boloskiego. Deskryptory ERK rni si od boloskich jedynie tym, e obejmuj take ksztacenie i szkolenie zawodowe oraz kontekst pracy – na wszystkich poziomach – wczajc w nie poziomy najwysze”. Zarazem jednak w dokumentach wskazuje si na rozbienoci dotyczce niektrych elementw obydwu systemw. Idzie przede wszystkim o systemy ECTS i ECVET, ktrych harmonizacja jest obecnie przedmiotem prac. Podobn sytuacj mamy w kwestii zapewniania jakoci (standardy ENQA i przygotowywane ENQAVET). Na razie zaleca si uzgadnianie tych struktur na poziomie krajowym.
Od ponad roku przy MNiSW pracuje grupa robocza przygotowujca projekt krajowych ram kwalifikacji szkolnictwa wyszego bazujcy na wytycznych boloskiej struktury/ramy kwalifikacji. Projekt ten zostanie niebawem skierowany do konsultacji w rodowisku akademickim. Wyraam nadziej, e bdzie im towarzyszy szeroka dyskusja take na amach „Forum Akademickiego”.
Od padziernika 2008 przy MEN pracuje zesp ekspercki przygotowujcy projekt krajowych ram kwalifikacji zgodnych z rekomendacj na temat europejskich ram kwalifikacji caej 8−poziomowej edukacji. Jego skad reprezentuje trzy najwiksze obszary wydawania powiadczonych wiadectw, dyplomw i certyfikatw (czyli kwalifikacji, wedle terminologii ERK): owiat, szkolenia zawodowe oraz szkolnictwo wysze. To ostatnie reprezentowane jest przez czonkw grupy pracujcej nad projektem MNiSW, co pozwoli na przeniesienie uzyskanych w niej rezultatw i niedublowanie prac, a take na uzyskanie spjnego wyniku – zarysu polskich krajowych ram kwalifikacji.