Problem stosowania instytucji i procedur waciwych dla „starej” ustawy z 12 wrzenia 1990 r. o szkolnictwie wyszym (zw. dalej Ustaw) pojawi si w praktyce przy okazji skrelania z listy studentw. 31 maja 2008 ukaza si na amach „Rzeczypospolitej” mj artyku zawierajcy tez, e skrelenie z listy studentw na podstawie przesanek z uczelnianego regulaminu studiw jest bezpodstawne, gdy wyczny katalog takich przesanek zawiera ustawa z 27 lipca 2005 Prawo o szkolnictwie wyszym (zw. dalej Prawem). W korespondencji od czytelnikw pojawia si jednak sugestia, e istnieje pewna kategoria studentw, ktrych skrelenie odbywa si powinno nie na podstawie przesanek zawartych w Prawie, lecz wskazanych w regulaminie studiw. Dotyczy miaoby to studentw „studiw rozpocztych przed dniem wejcia w ycie” Prawa, gdy do takich, wg jego art. 257 ust. 2, „stosuje si przepisy dotychczasowe”. Jeli „dotychczasowe”, to wanie star Ustaw. A jeli „do studiw”, to take do ich regulaminu, bo wg art. 148 Ustawy „Dziekan moe skreli studenta z listy studentw w przypadkach okrelonych w regulaminie studiw”. Sugerowany wniosek: studentw, ktrzy rozpoczli studia przed 1 wrzenia 2006 (wejcie w ycie Prawa) naley skreli na podstawie przesanek zawartych w regulaminie studiw. Rozwamy ten pogld.
Przepisw analogicznych do art. 257 ust. 2 Prawa, stanowicych wyjtki od zasady oglnej derogacji Ustawy z 1990 r., uchylonej przez art. 276 Prawa, jest w nim wicej. (Np. art. 266 ust. 1 rozcigajcy obowizywanie „przepisw dotychczasowych” na niezakoczone do dnia wejcia w ycie Prawa postpowania w sprawach dotyczcych odpowiedzialnoci dyscyplinarnej studentw, doktorantw i nauczycieli akademickich.) Nigdzie jednak nie sprecyzowano, o jakie konkretnie „dotychczasowe przepisy” chodzi. Dlatego szukajc normy wynikajcej z art. 257 ust. 2 posumy si interpretacj jzykow, jako najbezpieczniejsz – nikt bowiem nie wie, co ustawodawca mia na myli – oraz interpretacj wynikajc z systematyki Prawa.
Biorc pod uwag tytu rozdziau Studia i studenci, od przepisw ktrego art. 257 ust. 2 moe by wyjtkiem, dochodzimy do banalnego pozornie lecz istotnego prawnie wniosku, e „studia” to nie to samo, co „studenci”. Skoro cytowany ustp stanowi, i „do studiw... stosuje si przepisy dotychczasowe”, mona by wic zamkn spraw konkluzj, e skrelenie z listy, dla ktrego poszukujemy podstawy prawnej, dotyczy studentw, a nie studiw. Tak interpretacj wzmacnia wykadnia celowociowa. Wskazane jest bowiem, aby reglamentowanie dostpu do dobra, jakim s w Polsce studia wysze dajce szereg przywilejw finansowanych ze rodkw publicznych (pomoc materialna, ulgowe przejazdy, studia stacjonarne wspfinansowane przez budet), odbywao si na zasadach okrelonych ustaw, a nie, jak do 2005 r. – regulaminem studiw danej uczelni. Fakt zbienoci zastosowania sowa „studia” w art. 257 ust. 2 („do studiw...”) i okrelniku regulaminu (jako regulaminu „studiw” wanie) jest w tym przypadku irrelewantny prawnie. Nie mona na jego podstawie wnioskowa, i do skrele z listy studentw naley nadal stosowa przesanki z regulaminu studiw. Dlatego w opublikowanym 31 maja artykule napisaem, e przesanki skrelenia mog by zawarte jedynie w nowym Prawie. Na podstawie art. 162 Prawa regulamin studiw niektrych uczelni (niemajcych autonomii do samodzielnego okrelania treci takiego regulaminu) moe co prawda okrela „tryb skrelenia”, ale nigdy jego przesanki. Zawsze te pamita naley o oglnej zasadzie odpowiedniego stosowania kodeksu postpowania administracyjnego do decyzji podjtych przez organy uczelni w indywidualnych sprawach studentw (art. 207 Prawa), a tak bdzie decyzja o skreleniu.
Powyszym problemem zajmowao si take Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyszego. Pismem DSW.6−4020/001/BS/06 (datowanym na 19 sierpnia 2006) stwierdzono, i w nakazie stosowania „przepisw dotychczasowych” zawartym w art. 257 ust. 2 Prawa „z pewnoci nie chodzi (...) o przesanki skrelenia z listy studentw”. Wniosek suszny, ale uzasadnienie podano do powierzchowne: „gdy ustawa z 1990 r. nie zawieraa katalogu skrelenia z listy”. Podobnie rozumujc, rwnie dobrze mona uzasadni pogld dokadnie przeciwny, twierdzc np., e wanie dlatego, i „przepisy dotychczasowe”, jakie moc art. 257 ust. 2 Prawa mamy stosowa we wskazanym w nim zakresie, czyli Ustawa z 1990 r., nie zawieray przesanek skrelenia z listy studentw, a odsyay w tym zakresie do regulaminu studiw, to do skrele ze „studiw rozpocztych przed dniem wejcia w ycie” Prawa naley nadal stosowa regulaminy studiw. Aby takiego wniosku unikn, wystarczy inaczej zakotwiczy wykadni, co pokazuj we wczeniejszym fragmencie. Ponadto „zdaniem ministerstwa w ustpie tym [art. 257 ust. 2 Prawa] chodzi o niektre przepisy regulaminu studiw, np. dot. niestosowania punktw ECTS w stosunku do studentw, ktrzy rozpoczli studia przed wprowadzeniem tego systemu w uczelni lub te o moliwo stosowania systemu ECTS od dnia wejcia w ycie nowego regulaminu studiw, ale nie wstecz”. Zwraca uwag swoicie onglerski sposb interpretowania: „niektre przepisy” (a dlaczego nie wszystkie?), „na przykad” (a co z reszt?), „lub te” (a wic moe chodzi o cokolwiek innego?). Przy braku precyzji i konsekwencji zaraz kto moe zapyta, e jeli „do studiw rozpocztych przed dniem wejcia w ycie” Prawa „stosuje si przepisy dotychczasowe”, to dlaczego nie do standardw tych studiw, ich regulaminw studiw w caoci? Dlaczego nie uzna za nadal obowizujcy w takich przypadkach art. 4 ust. 2 Ustawy z 1990 r.? Uznaje on studia podyplomowe za rwnouprawniony typ studiw. W konsekwencji, wobec tych, ktrzy rozpoczli je przed 1 wrzenia 2006, moe trzeba honorowa wszelkie prawa studentw, w tym prawo do legitymacji i pomocy materialnej? Tak oto nieprecyzyjna konstrukcja przepisw przejciowych otwiera furtk na szerokie pole „prawnej dotychczasowoci”, zamieniajc je w pole minowe.
Problem doprecyzowania, jakie to „przepisy dotychczasowe” nadal stosuje si „do studiw rozpocztych przed wejciem w ycie” Prawa o szkolnictwie wyszym, duo lepiej, bo konkretnie, rozwizano w przypadku zmiany trybu studiw jednolitych magisterskich na studia dwustopniowe. W tym wypadku art. 257 ust. 5 jednoznacznie mwi: „Studenci jednolitych studiw magisterskich, ktrzy rozpoczli studia przed dniem wejcia w ycie ustawy, mog je ukoczy w tym trybie albo przenie si na odpowiednie studia pierwszego stopnia, albo – po spenieniu wymaga okrelonych w regulaminie studiw – na odpowiednie studia drugiego stopnia”. Problemy pojawiaj si dopiero na etapie praktycznym, gdy niektrym uczelniom nie opaca si zapewnia rwnolegle dwch cieek ksztacenia i prbuj „przeflancowa” wszystkich studentw na tryb dwustopniowy.
Mimo tych zawioci w legislacyjnym potoku znalelimy stabilny kamie – skrelanie z listy studentw powinno si odbywa na podstawie nowego Prawa. Jednak sugestia, e nadal istniej inne jeszcze, istotne z punktu widzenia studenta i uczelni obszary regulacji prawnych, gdzie wci obowizuj przepisy Ustawy z 1990 r., nie jest bezpodstawna. Dotyczy to np. odpatnoci. Na szczcie nie musimy si zastanawia, czy – i ewentualnie jak – tre rozwaanego art. 257 ust. 2 wpywa na odpatno za „studia rozpoczte przed wejciem w ycie” Prawa, gdy mamy tu odrbn regulacj. Ot na podstawie art. 269 ust. 1 Prawa: „Studenci przyjci na studia przed dniem wejcia w ycie ustawy [z 2005 r.] oraz w roku akademickim 2005/2006 wnosz opaty za zajcia dydaktyczne na dotychczasowych zasadach do koca okresu studiw przewidzianego w programie studiw”. Piknie… Przed chwil uporalimy si z „dotychczasowymi przepisami”, a tu wyskakuj nam „dotychczasowe zasady”. O jakich zasadach jest tu mowa?
Tre kolejnego ustpu tego artykuu, stanowicego, e pisemne „Umowy, o ktrych mowa w art. 160 ust. 3, obowizuj od roku akademickiego 2006/2007”, moe bdnie sugerowa, e cywilnoprawne „umawianie si” studenta z uczelni moliwe jest dopiero od roku 2006/2007, a do studiw rozpocztych wczeniej stosujemy dotychczasowe zasady administracyjnoprawnego zwizywania studenta wysokoci opat. Ale jeli to nigdy „zasad” nie byo, a co najwyej „praktyk” i to wcale nie powszechn? Przecie i przed 2006 rokiem uczelnie niepastwowe masowo stosoway umowy, a UOKiK je kontrolowa. Znamy take orzeczenia sdu, i np. w odniesieniu do uczelni pastwowych „relacja cywilnoprawna istniaa take, w ocenie sdu, rwnie na tle obowizujcej do 31.08.2005 r. ustawy z dnia 12 wrzenia 1990 r. o szkolnictwie wyszym (...). Wprawdzie ustawa ta nie zawieraa tak wyranej regulacji, jednak naleao uzna, e w zakresie warunkw opaty za studia pomidzy studentem a uczelni istnia stosunek cywilnoprawny” (wyrok Sdu Ochrony Konkurencji i Konsumentw z 12 grudnia 2005 r. Sygn. akt XVII Amc 80/04).
Trudno si zgodzi, e pojcie „dotychczasowych zasad” z art. 269 ust. 1, opisujce funkcjonujc do 2005 r. kontrowersyjn praktyk, wprowadzono do Prawa tylko po to, by ow praktyk swoicie usankcjonowa. Moe wic chodzi tu o zasad, i umowy sprzed roku akademickiego 2006/2007, nawet jeli istniay, nie musiay by w formie obligatoryjnie pisemnej? Ale wtedy wystarczyo poprzesta na ustpie drugim art. 269, efekt normatywny byby taki sam. Pozostaje wic uzna, e dodanie ustpu o „dotychczasowych zasadach” ma szerszy cel i znaczenie. Jako przepis intertemporalny stoi on na stray cigoci zasad w odniesieniu do stanw faktycznych powstaych przed wejciem w ycie Prawa. Gwarantuje generaln cigo prawn w zakresie odpatnoci dla studentw, ktrzy rozpoczli studia „pod rzdami” Ustawy z 1990 r. i dla uczelni, ktre mogy z nimi podpisywa umowy wedug – jak to za chwil wyka – cakiem innego katalogu dopuszczalnych opat i reimu prawnego ich wnoszenia, ni ten zawarty w nowym Prawie. Ponadto, skoro wanie przepisy prawa s gwnym budulcem zasad dziaania uczelni w sektorze polskiego szkolnictwa wyszego, to odesanie do stosowania „dotychczasowych zasad” implikuje rwnie stosowanie „dotychczasowych przepisw”. Dlatego mona postawi tez, e opaty od studentw wskazanych w art. 269 ust. 1 naley pobiera wg przepisw Ustawy z 1990 roku.
Zawarty w Ustawie katalog moliwych przesanek legalnego pobierania opat przez uczelni pastwow (dzi powiedzielibymy: publiczn), okrelony w jej art. 23 ust. 2, brzmi: „Uczelnia moe uzyskiwa rodki finansowe take z innych tytuw, a w szczeglnoci z: (...) 2) opat za zajcia dydaktyczne, z wyczeniem zaj dydaktycznych na studiach dziennych w uczelniach pastwowych, chyba e s powtarzane z powodu niezadowalajcych wynikw w nauce”. Wanie z uwagi na owo „w szczeglnoci” katalog ten jest znaczco szerszy ni zawarty w Prawie o szkolnictwie wyszym z 2005, ktrego art. 99 ogranicza moliwoci uczelni publicznej pobierania „opat za wiadczone usugi edukacyjne zwizane” m.in. z ksztaceniem na studiach niestacjonarnych. Naley jednak pamita, e poza art. 269 Prawa, dopuszczajcym pobieranie opat od studentw, ktrzy rozpoczli studia przed 1 wrzenia 2006 r., praktycznie w dowolnie szerokim zakresie (na skutek zwrotu „w szczeglnoci”), moc art. 275 ust. 3 Prawa a do 31 grudnia 2006 r. obowizywao rozporzdzenie z 1991 r., wydane jeszcze na podstawie art. 30 Ustawy („Zasady gospodarki finansowej uczelni oraz zasady i tryb uzyskiwania przez uczelni pastwow wpyww, o ktrych mowa w art. 23 ust. 2 pkt 2, okrela Rada Ministrw w drodze rozporzdzenia”). Ograniczao ono ustawowo szerokie moliwoci pobierania opat od studentw w uczelniach pastwowych jedynie do kategorii: „za zajcia dydaktyczne”.
Po uwzgldnieniu przedstawionej wyej wykadni „dotychczasowych zasad” (art. 269 ust. 1 Prawa) widzimy wic, e wobec studentw, ktrzy rozpoczli studia przed 1 wrzenia 2006, uczelnie publiczne (od 1 stycznia 2007) nie s ograniczone adnym katalogiem opat, jakie mona legalnie pobra. Wobec studentw, ktrzy rozpoczli studia po 1 wrzenia 2007 w takich uczelniach (zwanych teraz publicznymi) obowizuje art. 99 Prawa dopuszczajcy „opaty za usugi edukacyjne zwizane z ksztaceniem studentw na studiach niestacjonarnych oraz uczestnikw niestacjonarnych studiw doktoranckich” czy „powtarzaniem okrelonych zaj na studiach stacjonarnych z powodu niezadowalajcych wynikw”.
Ponadto w art. 98 Prawa wymienia si „ksztacenie na studiach i studiach doktoranckich, prowadzonych w formach niestacjonarnych” jako szczeglny typ „usug edukacyjnych”, z ktrych uczelnia publiczna moe uzyskiwa przychody. Takie odczytanie art. 269 Prawa nie powoduje zakazu zawierania „pod rzdami” Prawa umw ze studentami, ktrzy rozpoczli studia przed 1 wrzenia 2006 (co potwierdza cytowany wczeniej wyrok), nie czyni ich jednak obligatoryjnymi. Obligatoryjne pisemne umowy dotyczyyby wic jedynie studentw, ktrzy rozpoczli studia w roku akademickim 2006/2007 lub po 1 wrzenia 2006. Ale czy zawsze i we wszystkich uczelniach?
Moe jednak art. 160 ust. 3, mwicy, i „warunki odpatnoci za studia okrela umowa zawarta midzy uczelni a studentem w formie pisemnej”, w praktyce nie dotyczy uczelni publicznych? Prawo z 2005 r. nie przewiduje bowiem wyranej podstawy prawnej umoliwiajcej uczelniom publicznym pobieranie opat „za studia”. Wskazuje jedynie „odpatnoci za wiadczone usugi edukacyjne, w szczeglnoci za ksztacenie na studiach” (art. 98 ust. 1 pkt 3) czy za „usugi edukacyjne zwizane z ksztaceniem na studiach” (art. 99 ust. 1). Art. 160 ust. 3 Prawa mona uzna za wskazujcy jedynie form ewentualnego zwizania studenta warunkami odpatnoci „za studia”, w tym np. wysokoci opaty, stosowany wtedy i tylko w wtedy, gdy do pobrania opat „za studia” uczelnia ma skdind wyranie wskazane ustawowe prawo. Nawet w art. 99 ust. 2 Prawa („Wysoko opat, o ktrych mowa w ust. 1, ustala rektor uczelni publicznej, z tym, e opaty, o ktrych mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, nie mog przekracza kosztw ponoszonych w zakresie niezbdnym do uruchomienia i prowadzenia w danej uczelni, odpowiednio studiw lub studiw doktoranckich”) unika si poj „opat/odpatnoci za studia” przy jednoczesnym odnoszeniu si do ich kosztw. Potwierdza to moe brak woli zawarcia w Prawie kategorii odpatnoci „za studia” w odniesieniu do uczelni publicznej. Poparciem dla takiego pogldu moe by tre art. 99 ust. 4 Prawa, ktrego brzmienie („Zasady pobierania i wysoko opat w uczelni niepublicznej okrela organ wskazany w jej statucie”) nie zawiera, w przeciwiestwie do przepisw dwch poprzedzajcych ustpw dotyczcych uczelni publicznych, doprecyzowania, o jakie „opaty” tu chodzi. Prawo nie wyklucza wic „opat za studia” w uczelniach niepublicznych.
Poszukajmy jednak gbiej. Powie kto: w art. 44 ust. 1 pkt 4) przewiduje si, e minister okreli w rozporzdzeniu „sposb ustalania w uczelniach publicznych odpatnoci za studia”. Lecz doda naley, e tre jedynego aktu, w jakim odwoano si do tej podstawy ustawowej (rozporzdzenia z dnia 12 padziernika 2006 roku w sprawie podejmowania i odbywania przez cudzoziemcw studiw i szkole oraz ich uczestniczenia w badaniach naukowych i pracach rozwojowych – DzU z 19 padziernika 2006 r.), ogranicza „odpatno za studia”... wanie do cudzoziemcw. Take wystpujcy w art. 43 ust. 4 termin „opat za nauk” ograniczono do cudzoziemcw. Rwnie zawarty w art. 94 ust. 5 termin „opat wnoszonych przez studentw studiw stacjonarnych oraz uczestnikw stacjonarnych studiw doktoranckich” powizano z uczelniami niepublicznymi. Wreszcie rozwaany ju przez nas art. 190, dotyczcy skrelania z listy studentw, zawiera wrd przesanek fakultatywnych przypadek niewniesienia opat zwizanych z odbywaniem studiw. Jedyny wyjtek od unikania zwrotu „opaty/odpatno za studia” znajdujemy w art. 195 ust. 9, ktry brzmi: „Wysoko opat za niestacjonarne studia doktoranckie w uczelniach publicznych, jeeli s one odpatne, ustala rektor”. Lecz jak widzimy, dotyczy on wprost jedynie studiw doktoranckich, stanowic kopi analogicznego przepisu wprowadzonego do art. 37 ust. 8 Ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki.
Podsumowujc, skoro wic Prawo dla uczelni publicznych nie przewiduje opat „za studia” ani w rdach przychodw (wskazanych w art. 98), ani w katalogu moliwych opat (z art. 99), a w pozostaych jego przepisach unika si w ogle pojcia „opat/odpatnoci za studia” wobec polskich studentw, studiw innych ni doktoranckie prowadzonych w uczelniach publicznych, to moe uczelnie publiczne nie powinny w ewentualnych umowach ze studentami posugiwa si terminami „opaty/odpatno za studia”, lecz wymienia i wycenia – zgodnie z artykuami 98 i 99 Prawa – pojedyncze „usugi edukacyjne”. Odrbnie zajcia, egzaminy, korzystanie z infrastruktury? Forma cywilnoprawna zwizywania studenta opatami moe by stosowana, gdy tak wydaje si implikowa wielokrotnie uyty w Prawie termin „usugi”. Czy jednak musi to by umowa pisemna, skoro wymagajcy takiej art. 160 ust. 3 dotyczy jedynie odpatnoci „za studia”? Powstaje te pytanie, czy wspomniane wyej „usugi” mog si na „studia” skada (jak sugeruje art. 98), czy te przeciwnie (jak mona wnioskowa z art. 99), nie mog by ich istot?
Tak oto po raz kolejny (pisaem ju o tym na amach „Rzeczypospolitej” 16 listopada 2007) dostrzegamy skutki pojciowego zamieszania, onglerki pozornie bliskoznacznymi pojciami. Ten owoc prawnej gry pozorw powodowany jest chyba polityczn hipokryzj. Utrudnia ona przyznanie, e studia nie byy, nie s, i nie mog by „za darmo”, zawsze bowiem kto, gdzie i w jakiej formie musi za nie zapaci. Ukrywanie tego prowadzi jedynie do wskazanych wyej pyta i komplikacji. I to wszystko w kraju, ktrego konstytucja stanowi o bezpatnej „nauce” w szkoach publicznych, a nie wspomina nawet sowem o bezpatnych „studiach”.