Utrudnienia czynione przez wadze zaboru rosyjskiego sprawiy, e udao si powoa jedynie Kas pomocy dla osb pracujcych na polu naukowem imienia dr. med. Jzefa Mianowskiego. Zaoyciele wybrali 6 padziernika 1881 roku Komitet Kasy, do ktrego statutowo mogy wej tylko osoby posiadajce stopie naukowy. Prezesem zosta Tytus Chaubiski, wiceprezesem – Stanisaw Kronenberg. Obok decyzji w sprawach zapomg i poyczek, do obowizkw Komitetu naleao „odnoszenie si do instytucyj, towarzystw i osb, ktrych wspdziaanie moe by poytecznem dla rozwoju Kasy”. W tym celu, zwizanym z promocj nauki polskiej, powoano doradcze kka, odpowiadajce zakresem czterem wydziaom dawnej Szkoy Gwnej w Warszawie. rodki finansowe byy pocztkowo skromne, niewiele przynosiy skadki czonkw, cho zgosia si a jedna dziesita absolwentw Szkoy Gwnej. W roku 1883 byo w Kasie 54 czonkw honorowych (corocznie wnosili minimum 100 rs) i 834 czonkw rzeczywistych. Wiksze znaczenie miay zapisy spadkowe – pierwszym by Jan Nepomucen Jakowski, literat, ktry ju w 1881 roku zoy testamentem 15 tys. rubli na fundusz wieczysty. Komitet Kasy przeznaczy procenty z tego funduszu na wydanie dzie Oskara Kolberga. W dwa lata po Jakowskim zapisa Jakub Natanson 30 tys. rubli, z oprocentowania ktrych nagradzaa Kasa dwie najlepsze prace, napisane w jzyku polskim (co cztery lata).
W cigu 50 lat Komitet Kasy odby ponad 700 posiedze, rozpatrujc ponad 5 tys. poda badaczy, opatrzonych krytycznymi referatami. Zapomogami objto druk ponad tysica tomw „Sownika geograficznego Krlestwa Polskiego i innych krajw sowiaskich” oraz serie „Poradnika dla samoukw” czy 8 tomw „Sownika jzyka polskiego”. Beneficjentami zostao ponad 800 pracownikw nauki. Przyznano 115 nagrd i 470 stypendiw. W latach 1882−1919 wydano okoo 2200 tys. rubli, a od 1920 do 1924 roku – 24 mld marek. Przykadem kolejnych wydatkw moe by rok 1934, kiedy to wydano na prace badawcze i zapomogi 50 800 z, na nagrody blisko 755 z, na stypendia ponad 24 tys. z, na poyczki ponad 63 tys. z, a na wydanie prac i utrzymanie drukarni – 85 tys. z. Na te cele uzyskano z zasikw Ministerstwa WRiOP 59 tys. z, a z Funduszu Kultury Narodowej ponad 64 tys. z.
Po roku 1890 polityka Komitetu Kasy, w ktrym nadal dominowao „pokolenie Szkoy Gwnej”, uwzgldnia realia zaborowe tak, by – jak podaje Zygmunt Szweykowski – „nie angaowa zbytnio Kasy w zjawiska ycia wspczesnego, by przeciwnie zachowa pewien dystans spokojnej, zrwnowaonej naukowoci”. Std wynika „osabienie kierunku spoecznego instytucyji” oraz „zwrot od hasa popularyzacji wiedzy, jako najwaniejszej funkcji Kasy, do popierania przede wszystkim pracy badawczej”. W efekcie Kasa „przestaje by inicjatork czy kierowniczk ycia zbiorowego”.
Przeom w zasobach finansowych – i moliwociach – Kasy nastpi w roku 1904, gdy zapis Witolda Zglenickiego zapewni dochody z wydobycia ropy naftowej w Baku. Do tego czasu Komitet spienia otrzymane z zapisw nieruchomoci. W tym przypadku signito po wydzierawienie – i dobrze, bowiem ju w roku 1911 dochd wynis 186 473 ruble, w kolejnych zosta podwojony. Komitet Kasy nie by w stanie tych kwot spoytkowa – w roku 1912 na zapomogi przeznaczono 84 548 rubli, poda corocznie napywao okoo 300.
W czasie I wojny wiatowej Kasa finansuje nie tylko publikacje czonkw Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, ale te jego pracownie. Odzyskanie niepodlegoci wie si z kryzysem – na co skada si zanik moliwoci prywatnych darczycw, zagrabienie przez Rosj sowieck dochodw z Baku oraz powojenna dewaluacja. Rol podstawow Kasy przejmuje Rzeczpospolita. Reforma Kasy, prowadzona od 1916 roku, daje jej pozycj – jak to okreli Stanisaw Michalski – „prywatnego ministerjum nauki”. Dzia Naukowy Biura Kasy wydaje roczniki „Nauka Polska”, organizuje dwa Zjazdy Nauki Polskiej (1920, 1927). Rada Naukowa Kasy grupuje delegatw uczelni i towarzystw akademickich, koordynujc uzgadnianie spoecznej polityki naukowej.