Jest taki charakterystyczny zwrot, ktrym posuguj si dzieci, kiedy maj pretensje do rodzicw: „Nie prosiem si na ten wiat”. e taka wypowied nie ma nic wsplnego z prawd, trudno odkry. Tak jak w wypadku wszelkich le stawianych kwestii typu „co byo wczeniej, jajko czy kura”. Naleaoby bowiem przyj, e za pojawienie si dziecka na wiecie „win ponosz” rodzice, a to prowadzioby do wniosku, e podzenie ma wpyw na dobro lub zo losw dzieci. Jeli co wydarzyo si po czym, to nie znaczy, e to pierwsze miao jakikolwiek wpyw na drugie. Logicy takie rozumowanie nazywaj bdem post hoc, ergo propter hoc. Jego wariantem jest cum hoc, ergo propter hoc – jeli co wystpuje w zestawieniu z czym, to midzy tymi zjawiskami zachodzi stosunek przyczynowo−skutkowy. W Indiach byo trzsienie ziemi, po czym zamaem nog, wobec czego przyczyn zamania nogi byo trzsienie ziemi, na dodatek w poudniowej Azji.
Ten sposb mylenia jest stary jak ludzko, wspominam o nim tylko dla porzdku, bo wszyscy go znaj. Kady te przyzna, e od pocztku wiata niewiele si w tym wzgldzie zmienio. Moe tylko tyle, e formuy oparte na bdnym rozumowaniu czasem przybieraj posta tak finezyjn, e jeszcze trudniejsz do analizy, za to silnie przekonujc.
Znana tumaczka Halina Thylwe, redaktorka zbioru opowiada skandynawskich, daa tomowi dowcipny tytu „Nie czytaj tej ksiki”, bo susznie zaoya, e kto, kto ten tytu zobaczy, bdzie chcia wanie koniecznie rzecz zdoby i przeczyta. Mona by powiedzie, e popenia bd logiczny, bo przecie nie po to si drukuje ksiki, eby leay nieczytane. Tymczasem natura ludzka jest wanie taka, e kae dziaa na przekr. Chwyt marketingowy, polegajcy na zastosowaniu takiego zalecenia, okaza si bardzo trafny. Wielu chciao t ksik koniecznie mie – co zakazane, choby w ten sposb, jest najciekawsze. I to byo dla nich korzystne, bo opowiadania s wietne.
Dla wikszoci ludzi wieloryb jest wielk ryb, a ddownica robakiem. Fakt, e ta ryba jest ssakiem, a w robak skposzczetem z typu piercienic, publiczno ma w nosie. Nic wic dziwnego, e przezibienie jest zwykle nazywane gryp, cho nie ma ono nic wsplnego z epidemiczn chorob zakan wywoywan przez Myxovirus influenzae. Naiwne postrzeganie rzeczy i zjawisk jest zjawiskiem powszechnym, naturalnym i normalnym. Specjalici nie musz si zyma, kiedy sysz, e osio to „taki may ko”, a delfin jest „inteligentny”, bo to nie zmienia funkcjonowania wiata ani nie wpywa na losy ludzi. To jest tylko kwestia nazw i wyobrae. Jest jednak pewna granica midzy tym, co nie wpywa na losy, a tym, co mimo wszystko wpywa.
Klasycznym przykadem jest goszenie, e ptasia grypa stanowi zagroenie dla ludzkoci. Znam pani, ktra z obawy przed t mierteln chorob oprawia obiadowego kurczaka w rkawiczkach i maseczce na twarzy. Wszystko dlatego, e w serwisie www.gery.pl przeczytaa taki oto passus: „Nie naley sia paniki, ale trzeba by ostronym – od 2003 roku na caym wiecie zmaro okoo 70 osb na ptasi gryp. To niewiele, jednak wirus H5N1 moe zmutowa tak, e bdzie bardzo zoliwy”. Nie zwrcia uwagi na owo „moe” ani na stosunki liczbowe: 70 przypadkw zgonu wobec 6,7 miliarda ludzi na wiecie, czyli na statystyczne zero. To dla niej za trudne. Podziaaa natomiast kocwka zdania, ktra zawiera swko „zoliwy”.
W serwisie internetowym TVN−24 czytamy opis dyskusji na temat ywnoci genetycznie modyfikowanej opatrzony tytuem „Czy powinnimy je geny?”. Cho jest to zwyczajna informacja o programie powiconym temu problemowi, dziennikarz uy mocnej perswazji. Nie sdz, eby zapomnia, e wszystkie organizmy i ich pochodne, takie jak ywno, w kadej komrce maj geny, wic geny je musimy. Nie sdz take, aby nie wiedzia, e to nie geny s trujce czy szkodliwe w inny sposb, ale to, co dziki nim powstao w organizmie ywym. Tu mylenie kategorii zjawisk nie jest przypadkowe. Tytu zosta wymylony jako prowokacja („przeczytaj to koniecznie!”), ale zawarto w nim co, co niebezpiecznie wprowadza czytelnikw w bd. To jest robota celowa. Autor pen garci skorzysta z arsenau bdw logicznych, ktre dla ogu s nierozpoznawalne, ale za to wygodne w manipulacji. Skorzysta, bo chcia – wbrew dziennikarskiemu obowizkowi informowania bezstronnego – zakomunikowa swj pogld, ten mianowicie, e ywno sporzdzana z organizmw modyfikowanych genetycznie (GMO) jest szkodliwa.
Odpowied na protest przeciwko takim zagraniom bya atwa do przewidzenia: „Nikt ci nie kae tego czyta. Nikt ci nie kae tego oglda. Nikt ci nie zmusza do ogldania, moesz przeczy na inn stron internetow”. Tymczasem podjcie decyzji o czytaniu (ogldaniu) mona byo tu podj dopiero po przeczytaniu (obejrzeniu). Tak jak powiedzie „nie prosiem si na ten wiat” mona dopiero po pojawieniu si na wiecie.