Klasyfikacja nauki budzi sprzeciw ze względu na zawarte w niej logiczne niekonsekwencje w przyporządkowaniu niektórych dyscyplin dziedzinom nauki.

O klasyfikacji nauk

Stanisław Pabis, Małgorzata Jaros

Każda klasyfikacja służy określonym celom. Ważnym celem klasyfikacji nauki jest określenie jej dziedzin i dyscyplin merytorycznie wyznaczających drogę awansowania w strukturze nauki osobom, co do których istnieje uzasadnione przekonanie, że ich wiedza i twórczy talent pozwalają współtworzyć i sprawdzać wiedzę naukową w tej właśnie dyscyplinie i dziedzinie nauki. Właściwa w tym względzie klasyfikacja nauki umożliwia kompetentną ocenę naukowego dorobku takich osób i tym samym wspomaga ogólny rozwój nauki.

Chcemy szczególnie podkreślić znaczenie osób odpowiedzialnych za ocenę jakości osiągnięć naukowych, tzn. recenzentów dorobku naukowego kandydatów do stopni i tytułu naukowego. Powołanie recenzentów, w myśl ustawy, specjalistów z tej dziedziny, w zakresie której ma być oceniany dorobek kandydata do stopnia lub tytułu naukowego, jest warunkiem koniecznym doboru tych recenzentów. Warunkiem dostatecznym właściwego ich doboru, a dzięki temu autentycznie poprawnej oceny merytorycznej, jest powołanie specjalistów z zakresu tej samej lub odpowiednio bliskiej problematyki naukowej. Z zestawienia tych warunków wynika oczywisty, wydawałoby się, wniosek, że formalne przyporządkowanie dyscypliny do dziedziny nauki bez wskazania udokumentowanych osiągnięć dyscypliny jako naukowych osiągnięć dziedziny jest nieuzasadnione merytorycznie.

Przesłanki klasyfikacji nauk

Aktualnie istniejąca klasyfikacja nauki budzi sprzeciw ze względu na zawarte w niej logiczne niekonsekwencje w przyporządkowaniu niektórych dyscyplin dziedzinom nauki. Dlatego konieczna jest jej zmiana.

Merytoryczne, a więc według nas obiektywne, kryteria klasyfikacji nauk wyznaczają różnice przedmiotowe i różnice metodologiczne nauk. Uświadamianie istotności tych różnic wraz z rozwojem nauki skutkowało w historii jej szczegółowym podziałem. Dziedziny nauki i ich dyscypliny oraz specjalności są szczegółowo różnicowane ze względu na:

• obiekty badań i dotyczące ich, rozwiązywane problemy nauki (różnice przedmiotowe),

• metody badań i wypracowane teorie (różnice metodologiczne),

• właściwe im języki naukowe (różnice językowe).

Z tego wynika, że w każdej dziedzinie nauki oraz funkcjonujących w jej zasięgu dyscyplinach i specjalnościach musi być zachowana spójność przedmiotowa, metodologiczna i językowa, tworząca jednolitą całość. Dopiero spełnienie tych warunków pozwala wiedzę wytworzoną przez dyscypliny i specjalizacje umieszczać we właściwych dziedzinach nauki. A zatem w systemie klasyfikacji o przyporządkowywaniu każdej dziedzinie nauki dyscyplin i specjalności powinien decydować wyłącznie warunek tworzenia spójnych z nią, autonomicznych systemów wiedzy naukowej. Zmiany w klasyfikacji nauk, konsekwentnie realizujące powyższe kryteria, przyczynią się do uporządkowania systemu oceniania naukowego dorobku osób ubiegających się o awans naukowy, a poprzez to będą również obiektywnie wskazywać i zabezpieczać kierunki rozwoju nauki.

Oprócz ogólnej zasady spójności przedmiotowej, metodologicznej i językowej, przesłankami klasyfikacji nauk są następujące definicje:

• Dziedzina nauki to spójny system wiedzy zawierający wspólne prawa, teorie i metody jej dyscyplin, wykorzystywane do tworzenia naukowej wiedzy dziedziny.

• Dyscyplina nauki to system wiedzy zawierający uszczegółowione prawa, teorie i metody wykorzystywane do rozstrzygania szczególnych problemów naukowych i powiększający wiedzę dziedziny, do której należy.

• Specjalność naukowa jest generowana przez badane w niej obiekty i umożliwia badanie lub projektowanie metodami naukowymi dyscyplin, wybranego rodzaju obiektów umysłowych lub materialnych, przy czym może być częścią jednej, podstawowej dyscypliny, ale może należeć także do kilku dyscyplin.

Przesłankami klasyfikacji nauk są także podstawowe założenia:

• Zadaniem nauki jest tworzenie wiedzy naukowej, która jest dobrem intelektualnym, a zadaniem praktyki jest wytwarzanie dóbr materialnych.

• Pracownik naukowy deklarujący swą przynależność do dyscypliny w danej dziedzinie nauki, powinien posiadać taką znajomość wiedzy i metod nauki właściwych lub potrzebnych dyscyplinie, która jest konieczna do powiększania wiedzy w tej dziedzinie.

• Dorobek naukowy kandydatów do stopni i tytułu naukowego powinien być oceniany tylko przez recenzentów będących autorami publikacji korespondujących, w obiektywnie uzasadnionym stopniu, z dorobkiem naukowym zawierającym się w przedstawionych do oceny publikacjach kandydata.

Analiza przesłanek na przykładzie

Ocena aktualnej klasyfikacji nauk i ewentualne propozycje jej zmian powinny wynikać z analizy realizacji powyższych założeń i definicji. Ze względu na naszą wiedzę i doświadczenia możemy ten zbiór analizować na przykładzie dyscypliny inżynieria rolnicza, obecnie należącej do nauk rolniczych.

Specjalności naukowe dyscypliny, jaką jest inżynieria rolnicza, zajmujące się rozwiązywaniem zadań związanych z produkcją rolniczą i przetwórstwem płodów rolnych, koncentrują się na technice i technologii wytwarzania surowców i ich produktów. Wykorzystują więc metody naukowe, np. w zakresie: projektowania maszyn i urządzeń rolniczych oraz maszyn i urządzeń do przetwarzania płodów rolnych, matematycznego modelowania i optymalizowania systemów oraz procesów rolnictwa i przemysłu spożywczego, projektowania technicznego wyposażania procesów przechowywania i przetwarzania produktów rolniczych, użytkowania i niezawodności maszyn i urządzeń rolniczych, projektowania nowych, także odnawialnych, źródeł energii i ich automatyzacji, informatyzacji procesów produkcyjnych w rolnictwie i przemyśle spożywczym, a także budownictwa rolniczego i wielu innych działów produkcji rolniczej.

Inżynieria rolnicza nie może spełniać, jako dyscyplina w dziedzinie nauk rolniczych, definicji pierwszej, bo ani nie korzysta twórczo z wiedzy i metod nauk rolniczych, ani nie ma możliwości tworzenia wiedzy w ich zakresie. W przykładowo wskazanych obszarach do rozwiązywania problemów naukowych i praktycznych należy się posługiwać taką wiedzą i metodami, jakie posiadają nauki techniczne. Zatem inżynieria rolnicza, aby móc wspomagać produkcję rolniczą i przetwórstwo płodów rolnych, musi się posługiwać wiedzą i metodami nauk technicznych. Tym samym inżynieria rolnicza jest potrzebna produkcji rolniczej, ale tylko jako dyscyplina nauk technicznych.

Inżynieria rolnicza nie może spełniać, jako dyscyplina w dziedzinie nauk rolniczych, także definicji drugiej. Dyscyplina ta posługuje się wiedzą, z jakiej korzysta szereg dyscyplin i specjalności nauk technicznych, tzn. mechaniką ciał stałych, mechaniką płynów, termodynamiką i teoriami transportu ciepła i masy w różnych ośrodkach oraz wielu innymi teoriami nauk technicznych. Wykorzystując wiedzę i metody nauk technicznych dla potrzeb produkcji rolniczej inżynieria rolnicza wspomaga nimi również swój rozwój i wzbogaca nauki techniczne, ale uzyskiwane wtedy osiągnięcia naukowe nie bywają przydatne naukom rolniczym i nie przyczyniają się do ich rozwoju.

Realizacja definicji trzeciej jest dla specjalności w inżynierii rolniczej możliwa wtedy, gdy przyporządkowani jej pracownicy badają lub projektują maszyny i urządzenia techniczne albo procesy technologiczne. Pracownicy ci wykorzystują do tego wiedzę nauk technicznych i matematycznych oraz posługują się metodami tych nauk. Wyniki naukowe uzyskiwane podczas takich działań mogą powiększać wiedzę nauk technicznych, ale nie przyczyniają się do wzrostu wiedzy w naukach rolniczych.

Założenie pierwsze wskazuje na związki nauki z potrzebami produkcji dóbr materialnych. Odnosi się ono oczywiście do tych dziedzin nauki, których wiedza i metody mogą być wykorzystywane w produkcji takich dóbr, a więc także do nauk technicznych i rolniczych. Przyporządkowanie inżynierii rolniczej do nauk rolniczych nie stymuluje wzrostu jej ogólnego poziomu naukowego ani rozwoju wiedzy inżynierskiej, jakie są potrzebne produkcji rolniczej. Osiągnięcia praktyczne kandydatów do stopni i tytułu naukowego w dyscyplinie inżynieria rolnicza, nadawanych im w dziedzinie nauk rolniczych, bywały uznawane za równoważne osiągnięciom naukowym. Ale osiągnięcia praktyczne, jeżeli nie skutkują również odkryciami lub wyjaśnieniami naukowymi, nie mogą w ocenach stopni naukowych i tytułu naukowego zastępować osiągnięć naukowych. Nie można osiągnięć praktycznych uznawać za naukowe, bowiem osiągnięcia praktyczne nie tworzą ani nie powiększają wiedzy naukowej. Wyłączenie inżynierii rolniczej z dziedziny nauk technicznych i przyporządkowanie jej naukom rolniczym pozbawiło ją strukturalnych i organizacyjnych związków z dziedziną nauk technicznych, bardzo ważnych dla jej rozwoju i pozostawania pod naukowym, technicznym i technologicznym oddziaływaniem nauk technicznych oraz takich nauk podstawowych, jak matematyka i fizyka, mających w naukach technicznych ugruntowaną pozycję. Związki te są ważne w postępowaniach o stopnie i tytuł naukowy. Musiało to wpłynąć, i niestety wpłynęło, na obniżenie jej poziomu w stosunku do okresu, w którym była dyscypliną nauk technicznych.

Z założenia drugiego wynika, że pracownicy naukowi, obecnie przyporządkowani inżynierii rolniczej, powinni posiadać taką znajomość wiedzy i metod nauki, która pozwala im twórczo uczestniczyć w tworzeniu wiedzy w naukach rolniczych. Większość pracowników naukowych posiadających obecnie stopnie i tytuły naukowe, przyporządkowanych aktualnie dyscyplinie inżynieria rolnicza, kończyła studia w politechnikach, głównie na wydziałach mechanicznych lub elektrycznych, w uniwersytetach studiowali matematykę albo fizykę. Obecnie znaczna ich część posiada dyplomy ukończenia studiów na wydziałach techniki rolniczej i leśnej lub inżynierii produkcji albo na wydziałach o innych nazwach, realizujących programy studiów bliskie programom studiów w politechnikach. Nadawanie i następnie zatwierdzanie stopni lub tytułu naukowego w dziedzinie nauk rolniczych kandydatom nieposiadającym dyplomów ukończenia studiów rolniczych może więc budzić wątpliwości. Pracownicy naukowi przyporządkowani inżynierii rolniczej, obecnie dyscyplinie nauk rolniczych, posiadają potrzebną im znajomość techniki i technologii produkcji w rolnictwie i przetwórstwie płodów rolnych, ale nie mając wiedzy z dziedziny nauk rolniczych i znajomości metod tych nauk, nie mogą powiększać wiedzy nauk rolniczych. Inżynieria rolnicza jako dyscyplina nauk rolniczych nie jest tym naukom potrzebna. Jest natomiast potrzebna produkcji w rolnictwie i przetwórstwie płodów rolnych, ale jako dyscyplina nauk technicznych. Drugie założenie nie mogło więc być w obecnym podziale nauk spełniane przez inżynierię rolniczą.

Spełnianie założenia trzeciego ma nie tylko ważne znaczenie dla aktualnego stanu nauki, a więc tworzenia i sprawdzania wiedzy naukowej, lecz także w decydujący sposób wpływa na jej przyszły rozwój i stan. Nie ulega wątpliwości, że recenzenci dorobku naukowego kandydatów do stopni i tytułu naukowego powinni dysponować wiedzą potwierdzoną ich publikacjami, korespondującą w obiektywnie uzasadnionym stopniu z dorobkiem zawierającym się w pracach kandydata przedstawionych do oceny.

logika podziału

Teraz można powrócić do definicji pierwszej. Dziedzinę nauki powinien tworzyć logicznie spójny system istniejący na rodzinie następujących zbiorów: zbiorów takich teorii, jakimi posługują się jej dyscypliny, zbiorów metod rozstrzygania naukowych problemów w jej dyscyplinach oraz zbiorów języków jej dyscyplin i specjalności, które od innych dziedzin nauki, także lingwistycznie, oddzielają różnice przedmiotowe, metodologiczne i językowe. Przynależność pracowników naukowych do określonej dziedziny nauki jest zatem uzasadniona logicznie tylko wtedy, gdy osoby przyporządkowane dyscyplinie danej dziedziny dysponują dostatecznym do tego przygotowaniem i dorobkiem naukowym oraz wiedzą umożliwiającą im twórcze uczestniczenie w rozwoju tej dziedziny nauki. Nawiązanie do przykładu, jaki służył do analizowania przyjętych założeń, prowadzi do wniosku, że inżynieria rolnicza jako dyscyplina naukowa powinna w nowym podziale nauk powrócić do dziedziny nauk technicznych, bo tylko w tych naukach może tworzyć wiedzę i tam mogą być rzetelnie oceniane jej naukowe osiągnięcia.

Przedstawiony zbiór definicji i założeń nowego podziału nauk, dostosowanego do przeprowadzania awansów w nauce na stopnie i tytuł naukowy, jest oczywiście tylko jednym z możliwych. Ale nowy podział nauk, spełniający założony cel, zawsze powinien poprawnie wynikać z logicznie uzasadnionych i empirycznie potwierdzonych przesłanek. Klasyfikacja nauki powinna być rozumiana jako podział logiczny pojęcia nauki na pojęcia względem niego podrzędne i zarazem między sobą równorzędne. Nowy podział nauk (klasyfikacja nauk) nie może być tworzony na podstawie żadnych, określanych zwykle jako wyjątkowo ważne, argumentów podporządkowujących jego strukturę i treść osobistym interesom grup lub pojedynczych osób. Gdyby tak się jednak i tym razem stało, to taki podział nauki nie tylko nie będzie spełniał celu klasyfikacji nauk, określonego na początku tego artykułu, ale podczas kolejnych lat – być może również wielu, jak to ma miejsce obecnie – będzie hamował rozwój nauki, także ze szkodą dla społeczeństwa.