Instytucja wznowienia studiów, jako wyjątek od ustawowych przesłanek nabywania i utraty statusu studenta, wymaga zmian, bo dotyczące jej przepisy narażają uczelnie i studentów na przykre niespodzianki.

Prawo wznowienia... do poprawienia!

Marcin Chałupka

Pojęcie wznowienia występuje prawie we wszystkich odmianach prawa procesowego: w cywilnym, karnym, administracyjnym, w niektórych regulacjach dyscyplinarnych. Jego istotą jest powrót do postępowania zakończonego prawomocną decyzją w konkretnych, ściśle określonych przypadkach. Jednak są przepisy prawa materialnego, które także przewidują wznowienie. Najbardziej oryginalne, ale i problematyczne, jest prawo do wznowienia studiów.

Zakres regulacji

Według art. 162 ust. 5 c) ustawy z 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym „Minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego określi, w drodze rozporządzenia, warunki, jakim muszą odpowiadać postanowienia regulaminu studiów w uczelniach niespełniających wymagań określonych w art. 56 ust. 2 lub w art. 58 ust. 4, uwzględniając (...) warunki wznawiania studiów.” W wykonaniu tej delegacji rozporządzenie z 8 czerwca 2006 w sprawie warunków, jakim muszą odpowiadać postanowienia regulaminu studiów w uczelniach niespełniających wymagań określonych w art. 56 ust. 2 lub w art. 58 ust. 4 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym (posiadanie co najmniej czterech uprawnień do nadawania stopnia naukowego doktora, a w przypadku uczelni artystycznej – dwóch), ogranicza się do stwierdzenia, iż „postanowienia regulaminu studiów w uczelniach nieposiadających co najmniej czterech uprawnień do nadawania stopnia naukowego doktora, a w przypadku uczelni artystycznych – co najmniej dwóch takich uprawnień, muszą określać” m.in. warunki wznawiania studiów. Nic więcej na temat wznowienia studiów w ustawie nie znajdziemy.

Większość uczelni prawo wznowienia studiów formułuje w swoich regulaminach. Uczelnie niesamodzielne regulaminowo opierają się tu bezpośrednio na wskazanym wyżej przepisie ustawy. Pozostałe (w tym większość dużych uczelni akademickich) być może powinny się powołać na wynikające z art. 160 ust. 1 prawo do określenia „organizacji i toku studiów oraz związanych z nimi praw i obowiązków studenta” w regulaminie studiów. Najczęściej stosowane jest powiązanie prawa do wznowienia z uprzednim skreśleniem z listy studentów. Np. w Uniwersytecie Warszawskim, według regulaminu studiów: „Osoba skreślona ze studiów może złożyć wniosek o ich wznowienie nie wcześniej niż od następnego roku akademickiego po dacie skreślenia (...). Wznowienie następuje na etap studiów następujący po etapie, który wnioskodawca przed skreśleniem zaliczył.”

Na studia bez rekrutacji?

Tu dochodzimy do pierwszego pytania: czy student prawomocnie skreślony z listy studentów może ponownie nabyć status studenta, a z nim prawo do studiów bezpłatnych (stacjonarnych w uczelniach publicznych) lub świadczeń (pomocy materialnej) finansowanych ze środków publicznych na podstawie przesłanek innych niż ustawowe, bo zawartych w regulaminie studiów? Czy zezwolenie uczelni na określanie warunków wznowienia studiów (po uprzednim skreśleniu z listy studentów) nie oznacza zaprzeczenia utrwalonej już w Prawie o szkolnictwie wyższym zasadzie, że nabycie statusu studenta i jego utrata, jako wiążące się z uprawnieniami finansowanymi ze środków publicznych, odbywać się może jedynie na podstawie przesłanek rangi ustawowej?

Dla porównania art. 169 ust. 2 ustawy, pozwalający senatowi uczelni ustalić „warunki i tryb rekrutacji oraz formy studiów na poszczególnych kierunkach”, dopuszcza dookreślanie tych przesłanek przez uczelnię właśnie mocą wyraźnego upoważnienia. Ustawowe wskazanie prawa do określenia warunków wznowienia zawarte w art. 162 dotyczy tylko uczelni „niespełniających wymagań określonych w art. 56 ust. 2 lub w art. 58 ust. 4”. A co z pozostałymi, w tym publicznymi uczelniami akademickimi? Ustawa w żadnym punkcie nie przyznaje im wprost prawa dokonywania wznawiania studiów po uprzednim skreśleniu studenta z listy, a bez ponownej decyzji rekrutacyjnej o przyjęciu na studia. Czy oparcie się tu np. na art. 6 ustawy („Uczelnia ma w szczególności prawo do: 1) ustalania warunków przyjęcia na studia…”) sąd administracyjny uzna za wystarczające?

Kontrola sądowa

Postawmy kolejne pytania. Czy poza tożsamością etapu studiów, na jakie następuje wznowienie, pozostałe warunki studiowania po wznowieniu określone będą na zasadach obowiązujących w chwili skreślania, czy też w chwili wznowienia? Różnice programowe także mogą tu być istotne, zwłaszcza z upływem kolejnych lat od skreślenia. Ustawa nie precyzuje także, co się dzieje z prawami wznawianego studenta, czy następuje ich przywrócenie, ale według stanu na dzień wznowienia, czy też jednak jest to powrót dokładnie do punktu skreślenia? Czy wznowiony student ma prawa i obowiązki związane z tokiem studiów określone regulaminem z dnia skreślenia, czy z dnia wznowienia? Czy student, w którego uczelni w latach osiemdziesiątych regulamin studiów dawał prawo wznowienia może z niego skorzystać na warunkach dzisiejszych, czy może jednak ówczesnych, a więc w trybie bezpłatnych studiów stacjonarnych?

Weźmy też pod uwagę narzucane uczelniom rozporządzeniami ministra zmiany programowe, nie zawsze wprowadzane ku zadowoleniu studentów, zmiany w wysokości ewentualnych opłat, różnice programowe czy nawet ryzyko wygaśnięcia danej ścieżki kształcenia (np. w sytuacji nieopłacalności utrzymywania oferty studiów jednolitych, mimo że ustawa przyznaje prawo do ich ukończenia studentom, którzy je rozpoczęli w tym trybie).

Decyzja w sprawie wznowienia jest „podjęta przez organy uczelni w indywidualnej sprawie studenta” (art. 207 ustawy), należy do niej zastosować odpowiednio kodeks postępowania administracyjnego. Tak więc odpowiedzi, jakich uczelnia na stawiane tu pytania udzieli, podlegają weryfikacji sądu administracyjnego. W dobie poszerzania zastosowania zasady ochrony nabytych praw podmiotowych, zwłaszcza w obszarach regulowanych i finansowanych przez państwo, sądy administracyjne oceniając warunki wznowienia mogą się do niej odwoływać.

Nowelizacja

Docelowo konieczne wydaje się ustawowe doregulowanie instytucji wznowienia albo jego zniesienie. Być może dalsze istnienie tego półśrodka między skreśleniem a rekrutacją (dokonywanymi decyzją administracyjną opartą na ustawowych przesłankach) nie jest zasadne. Jednak zanim to nastąpi, warto, by każda uczelnia w regulaminach i umowach ze studentami odpowiedziała na postawione tu pytania. Bez względu na wybór koncepcji warunków realizacji wznawianych studiów jedno jest pewne – wznowienie powinno się odbywać po skreśleniu z listy studentów. To daje pewność daty, od jakiej należy liczyć czas na skorzystanie z tego uprawnienia oraz zapobiega komplikacjom prawnym powodowanym niepewnością co do posiadania statusu studenta w okresie kilkuletniej nawet przerwy edukacyjnej w studiach przed wznowieniem. Brak skreślenia upoważniałby studenta do roszczenia o pomoc materialną, a uczelnię o ewentualne opłaty.