Skutki transformacji ustrojowej s widoczne w handlu ju po roku, w gospodarce – po kilku latach, w owiacie – po kilkunastu. Przeksztacanie wiadomoci spoecznej w zwizku z przejciem od dyktatury do demokracji moe trwa nawet kilkadziesit lat.
Mimo e od uzyskania przez Polsk cakowitej suwerennoci mino 20 lat, instrumentalne traktowanie spraw publicznych wci uchodzi czciej za cnot ni wystpek. W dalszym cigu nie jest u nas „wini” ten, kto w szkole podpowiada lub daje odpisa, lecz ten, kto tego nie robi. W ocenie ludzi bardziej licz si wzgldy formalne ni merytoryczne, uznaniowo ni przydatno, zasugi ni kompetencje. Nie wiem, jak komu, ale mnie to wszystko kojarzy si z kategori homo sovieticus, ktrej na okrelenie czowieka uksztatowanego przez system komunistyczny po raz pierwszy uy rosyjski pisarz Aleksander Zinowiew, a w Polsce upowszechni ks. prof. Jzef Tischner.
Mentalno homo sovieticus wpywa nie tylko na indywidualne wybory i wzory zachowa, ale take na prac caych instytucji. Rwnie tzw. wyszej uytecznoci publicznej. Mj kolega, profesor w wieku emerytalnym, usysza niedawno od rektora swojej uczelni, e nie moe przeduy mu zatrudnienia, cho nie ma go kim zastpi, poniewa nie mgby rwnoczenie zwolni profesora w jego wieku z innej katedry, na miejsce ktrego czeka dwch modszych i lepszych specjalistw. Znajomy rektor uczelni prywatnej zapytany, czy gdyby mg zatrudni za te same pienidze laureata Nagrody Nobla na drugim etacie lub przecitnego profesora na pierwszym, bez wahania odrzek, e wybraby tego drugiego, bo ten pierwszy nie liczyby mu si do minimum kadrowego.
Przykady te wiadcz o tym, e homo sovieticus znalaz sobie podatny grunt rwnie w rodowisku akademickim. Jest mao prawdopodobne, aby mona go byo stamtd wykorzeni metodami administracyjnymi. Na to trzeba czasu. Mona jednak rozumnymi decyzjami proces ten przyspieszy. W zaoeniach rzdowych do nowych emerytur profesorskich przewiduje si ich wzrost do 75 proc. przecitnego wynagrodzenia dla tej kategorii zatrudnienia pod warunkiem rezygnacji z pracy dydaktycznej i zajmowania stanowisk w instytucjach naukowych i szkolnictwa wyszego. W ten sposb, stosunkowo niewielkim nakadem kosztw, upokarzajca i dysfunkcjonalna praktyka charytatywnego, a niekiedy i fikcyjnego zatrudniania emerytowanych profesorw w uczelniach pastwowych i prywatnych ma szans zosta skutecznie wyparta przez racjonaln gospodark zasobami kadrowymi w nauce i szkolnictwie wyszym, gdzie kompetencje, gotowo do pracy i zapotrzebowanie na ni s waniejsze od wieku metrykalnego, wczeniejszych zasug i innych – tzw. ludzkich – wzgldw.