Od pewnego czasu toczy si dyskusja nad zreformowaniem klasyfikacji polskiej nauki. Podejmowane s te dziaania, ktrych celem nie jest dokonanie przeomowej przebudowy, tylko wprowadzenie okrelonych zmian w istniejcym wykazie dziedzin i dyscyplin. W rezultacie pojawiaj si kolejne nowe dziedziny, jak np. nauki o zdrowiu, a take dopuszcza si klasyfikowanie czci dyscyplin naukowych do rnych dziedzin. Klasycznym przykadem moe by biotechnologia, cho jest ich znacznie wicej. Zmian tych dokonywano bez wikszego rozgosu, a ich intensywno nasilia si w okresie po zmianie ustawy Prawo o szkolnictwie wyszym. Ich wprowadzenie byo skorelowane ze zmianami nazw i statusu czci szk wyszych.
Pojawiaj si te dziaania podwaajce zasadno niektrych rozwiza przyjtych w obowizujcej obecnie uchwale CK w sprawie okrelenia dziedzin nauki i dziedzin sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych.
Prof. Stanisaw Pabis i dr hab. Magorzata Jaros, w artykule O klasyfikacji nauk („FA” 2/2009) podjli prb uzasadnienia koniecznoci stosowania w klasyfikacji nauk zasad podziau logicznego na przykadzie dyscypliny inynieria rolnicza. Budzi ona wiele zastrzee zarwno co do propozycji zastosowania zasad podziau logicznego, jak i propozycji umiejscowienia dyscypliny inynieria rolnicza.
Zastosowanie w podziale nauki klasyfikacji logicznej, polegajcej na zachowaniu spjnoci przedmiotowej, metodologicznej i jzykowej, nie jest rozwizaniem optymalnym w sytuacji, kiedy wraz z dynamicznym rozwojem nauki i technologii mamy do czynienia nie tylko z nasilajc si dywersyfikacj i specjalizacj nauki, ale take z pojawianiem si bardzo wskich specjalnoci. Prowadzi bowiem bdzie do cigego wzrostu liczby grup naukowych, ktre dzisiaj nazywa si dziedzinami i dyscyplinami.
W istniejcych uwarunkowaniach dynamicznego rozwoju nauki i techniki oraz innowacyjnej gospodarki znacznie korzystniejszym rozwizaniem jest klasyfikacja OECD, powszechnie akceptowana na wiecie i speniajca oczekiwania wszystkich zainteresowanych stron, ktr oparto na zasadzie funkcjonalnoci.
Podzia funkcjonalny pozwala rwnie w sposb elastyczny klasyfikowa nowe obszary naukowe o charakterze interdyscyplinarnym, jak wspomniana biotechnologia, ktre powstaj w zwizku z krzyowaniem i przenikaniem si wielu dyscyplin. Do takich interdyscyplinarnych nauk zalicza si dzisiaj take inynieria rolnicza, dyscyplina, w ktrej przedmiotem bada s relacje zachodzce w ukadzie przyroda oywiona i nieoywiona – urzdzenia techniczne, ich efektywno oraz skuteczno oddziaywania; dyscyplina, ktra rozwija wiedz naukow o procesach produkcyjnych w rolnictwie i jego otoczeniu, przetwrstwie rolno−spoywczym oraz zajmuje si doskonaleniem technologii tych procesw. Wykorzystywane s przy tym bardzo zrnicowane narzdzia i metody naukowe stosowane w naukach rolniczych, fizycznych, matematycznych, ekonomicznych i technicznych (w przypadkach projektowania i wytwarzania maszyn). To pokazuje, jak szerokim zasobem wiedzy trzeba dysponowa prowadzc dziaalno naukow w tym interdyscyplinarnym obszarze poznawania rzeczywistoci. I tak wiedz posuguje si rodowisko pracownikw naukowych inynierii rolniczej, o czym mona si przekona uczestniczc w pracach jednego z najaktywniejszych komitetw V Wydziau PAN – Komitetu Techniki Rolniczej, jak i w wielu cyklicznych oglnokrajowych konferencjach, ktre odbywaj si pod patronatem Komitetu Techniki Rolniczej PAN oraz Polskiego Towarzystwa Inynierii Rolniczej.
Zaskoczeniem jest wic, e autorzy publikacji O klasyfikacji nauk, zwizani ze rodowiskiem inynierii rolniczej, podejmujc prb naukowego uzasadnienia koniecznoci przeniesienia dyscypliny inynieria rolnicza z nauk rolniczych do nauk technicznych, przedstawili t dyscyplin jako obejmujc gwnie zagadnienia budowy i eksploatacji urzdze technicznych wykorzystywanych w produkcji rolniczej, czyli w ujciu, w jakim widziano j w okresie od drugiej wojny wiatowej do czasu likwidacji PGR.
Zaskoczenie jest tym wiksze, e historycznie zawsze znajdowaa si ona w grupie nauk rolniczych, zarwno w okresie, kiedy jej zrby pod nazw „mechanizacja rolnictwa” tworzy w Polsce prof. Kanafojski (Encyklopedia Powszechna PWN: Polska – nauka polska), jak i od roku 1986, kiedy to po raz pierwszy w podziale nauki pojawiy si obok dziedzin rwnie dyscypliny, a wrd nich w grupie nauk rolniczych – dyscyplina „technika rolnicza”. Opublikowane w roku 1977 dzieo Byszewskiego i Hamana Gleba – maszyna – rolina zapocztkowao proces przeksztacania „techniki rolniczej” w kierunku dzisiejszej interdyscyplinarnej „inynierii rolniczej”. Zaowocowa on zmian nazwy dyscypliny w roku 1992, kiedy to w obwieszczeniu przewodniczcego CK, w dziedzinie nauk rolniczych pojawia si dyscyplina „inynieria rolnicza” w miejsce „techniki rolniczej”.
Brak zatem podstaw do wysuwania propozycji powrotu tej dyscypliny do dziedziny nauk technicznych, skoro, jak wynika z dokonanego przegldu rozwoju dyscypliny „inynieria rolnicza”, nigdy w tej grupie nauk nie bya klasyfikowana.
W zarzdzeniach dotyczcych bliszego okrelenia stopni naukowych i tytuw naukowych, w zalenoci od dziedziny nauki lub dyscypliny naukowej, wydawanych do roku 1965 wcznie, zapisano tylko, e stopnie naukowe docenta nadaje si z zakresu dyscypliny naukowej bd specjalnoci bdcej przedmiotem przewodu habilitacyjnego, wchodzcej w skad gwnych kierunkw naukowych wydziau, w ktrym przeprowadzany jest przewd habilitacyjny. W dokumentach wczesnych nie podawano jednak zasad okrelania gwnych kierunkw naukowych i dyscyplin, jak rwnie nie okrelano rodzajw specjalnoci, pozostawiajc decyzj w tej sprawie w gestii uczelni i wydziaw. Te zasady obowizyway do roku 1986, kiedy po raz pierwszy w podziale nauki pojawiy si zarwno nazwy dziedzin, jak i dyscyplin.
Dlatego do roku 1986 wydziay uczelni nadajcych stopnie i tytuy naukowe w zakresie mechanizacji rolnictwa albo techniki rolniczej przyporzdkowyway t specjalno bd do nauk technicznych (wydziay kilku uczelni technicznych oraz Wydzia Techniki Rolniczej dzisiejszego Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie), bd rolniczych, jeeli stopie lub tytu nadaway wydziay uczelni rolniczych.
To e, jak stwierdzono wczeniej, dyscyplina „inynieria rolnicza” nigdy dotd nie bya klasyfikowana w grupie nauk technicznych nie oznacza jednak, e obecnie, przed zasadnicz przebudow podziau nauk, co Polsk nieuchronnie czeka, nie moe ona zosta, z uwagi na swj interdyscyplinarny charakter, dodatkowo umiejscowiona w naukach technicznych, jak to ju uczyniono z biotechnologi, informatyk, biologi, biofizyk i geofizyk. Takie rozstrzygnicie byoby zgodne z duchem czasu i w czci rozwizaoby tymczasowo problemy poruszane w artykule Stanisawa Pabisa i Magorzaty Jaros. Umoliwioby bowiem kandydatom do stopni naukowych w zakresie inynierii rolniczej uzyskanie ich take w dziedzinie nauk technicznych. Trzeba jednak pamita o tym, e konieczne bdzie wwczas powoanie kompetentnych rad naukowych w uczelniach technicznych, ktre takie kierunki ksztacenia prowadz, co moe te troch potrwa.
Jedna z tez, jak przytaczaj autorzy dla uzasadnienia koniecznoci przeniesienia inynierii rolniczej do grupy nauk technicznych, a z ktr trudno si rwnie zgodzi, podaje w wtpliwo nadawanie i zatwierdzanie stopni oraz tytuu naukowego w dziedzinie nauk rolniczych osobom nieposiadajcym dyplomw ukoczenia studiw rolniczych. Od wielu ju lat rodzaj ukoczonych studiw nie determinuje dalszej kariery naukowej i uzyskiwanych osigni naukowych. Mona na to znale wiele przykadw w polskiej i wiatowej nauce. Wrd wybitnych naukowcw statystykw, informatykw i ekonomistw jest wielu, ktrzy ukoczyli studia rolnicze i takie przykady mona mnoy.
Argumentem najciszego kalibru, przytaczanym w celu uzasadnienia koniecznoci dokonania zmian w klasyfikacji, odnonie do przynalenoci dyscypliny „inynieria rolnicza”, jest stwierdzenie, e kompetentna ocena naukowego dorobku jest uzaleniona gwnie od waciwej klasyfikacji nauki.
Trudno si z takim stanowiskiem zgodzi. Jest to przede wszystkim problem wady ustawy. Obecny system klasyfikacji nauki w Polsce jest odzwierciedleniem zmian zachodzcych w polskiej nauce w okresie poprzedniego systemu politycznego, kiedy bya ona poddana silnym oddziaywaniom administracji politycznej. To samo mona powiedzie o obowizujcym systemie nadawania stopni naukowych i tytuw. Zmieniy si, z wyjtkiem stopnia doktora, nazwy stopni i tytuw. Nadal jednak utrzymuje si, przyjta w roku 1959, zasada nadawania stopni naukowych doktora i doktora habilitowanego okrelonej dziedziny nauki w zakresie danej dyscypliny naukowej, a tytuw naukowych profesora w dziedzinie. Ani w sprawie okrelania dziedzin i dyscyplin naukowych na uytek nadawania stopni i tytuw naukowych, ani w samym systemie ich nadawania nie uwzgldniono zmian, jakie zaszy w otoczeniu wraz ze zmianami polityczno−gospodarczymi, rozwojem procesw globalizacji, przystpieniem Polski do UE, podpisaniem deklaracji boloskiej, rozwojem nowych dyscyplin naukowych o charakterze specjalistycznym i interdyscyplinarnym oraz innowacyjnych technologii, rosnc mobilnoci studentw i pracownikw nauki.
Podnoszony przez Stanisawa Pabisa i Magorzat Jaros problem powoywania kompetentnych recenzentw bdzie rozwizany nie przez przenoszenie dyscyplin ani zmiany w podziale nauk na dziedziny i dyscypliny (cho zmiana tej klasyfikacji jest rwnie niezbdna z wielu innych wzgldw), ale poprzez dokonanie zasadniczej, aczkolwiek niewielkiej, zmiany w ustawie o stopniach i tytuach naukowych.
Zmiana, ktra uzna dyscyplin za najwyszy szczebel hierarchii w nauce, rozwie zarwno wikszo problemw dotyczcych doboru kompetentnych recenzentw, take w przypadku interdyscyplinarnej problematyki naukowej oraz dyscyplin powtarzajcych si w kilku dziedzinach, jak i umoliwi zwikszenie kompetencyjnoci rad naukowych przeprowadzajcych przewody naukowe (Michaek R., Gos w sprawie klasyfikacji nauki, „Nauka” 3/2008).
Co zatem sprawia, e regulacja ta napotyka na tak ogromne trudnoci w jej przeprowadzeniu, pomimo korzyci, jakie moe przynie dla przypieszenia kariery akademickiej i poprawy jej jakoci? Nie ma te o niej adnej wzmianki w nowym modelu kariery akademickiej, proponowanym przez MNiSW. Bez tej zasadniczej zmiany nie mona oczekiwa, e w polskiej nauce cokolwiek si zmieni.