W zwizku z powracajcymi w rnych wersjach wtpliwociami wadz co do zasadnoci utrzymywania instytutw humanistycznych w strukturach PAN, pragniemy wyrazi szereg zastrzee co do prowadzonej obecnie przez czynniki zewntrzne polityki naukowej. Wydaje si, e tworzona wok instytutw humanistycznych atmosfera niepokoju (ktrej echem jest zapewne cyklicznie ponawiana konieczno dowodzenia zasadnoci ich istnienia) nie wynika z troski o waciwe gospodarowanie pastwowymi pienidzmi, powszechnie bowiem wiadomo, e koszt utrzymania jednostek humanistycznych jest relatywnie niewielki. Mona zatem przypuszcza, i za aura wok nich jest skutkiem tendencji, ktra nasila si w Polsce od lat, a ktr mona okreli jako niejawn strategi deprecjonowania humanistyki w ogle.
Wielorakiej funkcjonalizacji poj „prawa czowieka” i „kultura” w dyskursie publicznym, ktry nadaje im nieomal „imperialne” prerogatywy, towarzyszy pogbiajca si marginalizacja humanistyki zarwno w sferze spoecznych oczekiwa, jak i finansowania bada. Ta dysproporcja niepokoi tym bardziej, i wszechobecne pojcie „kultury” a nazbyt czsto staje si listkiem figowym przesaniajcym prymitywizm myli, sdw czy przewrotno intencji jego uytkownikw. Od pewnego czasu mamy do czynienia z zaskakujcym paradoksem. Jak wiadomo, humanistyka jako dziedzina wiedzy wyrosa na gruncie europejskiego humanizmu, ktry sta si wielkim wygranym dziejw, jego idee „trafiy pod strzechy”, stajc si elementem nie tylko programw politycznych, ale take zbiorowej wiadomoci Europejczykw. Dlaczego wic nonik tych idei – humanistyka – znajduje si na tak niepewnych pozycjach? W dugiej perspektywie udowodnia przecie i sw skuteczno, i zasadno istnienia jako nauki. W warunkach polskich myl humanistyczna speniaa szczegln rol, stajc si dla caych pokole punktem oparcia w zmiennych meandrach dziejw. Uczya zachowywa godno wobec przemocy, ksztatowaa postawy, formowaa ludzi zdolnych do samodzielnego mylenia, niezalenych. Dzi w Polsce humanistyce towarzyszy w najlepszym razie obojtno, ktra bynajmniej nie wynika z rzeczywistej dewaluacji dokona badaczy, lecz raczej z zapoznania spoecznej roli tej dziedziny wiedzy, z mylnego rozeznania jej miejsca w niejawnej hierarchii narodowych humanistyk w Europie i wiecie.
O tym, e humanistyka moe si rozwija w kadych warunkach, w naszej czci Europy wiemy bardzo dobrze. Jednak, aby jej gos by syszalny, konieczna jest albo ofiarno ze strony misjonarzy−ascetw, albo wsparcie hojnych mecenasw. yjemy dzi, na szczcie, w czasach postheroicznych, musimy wic liczy na tych ostatnich.
Tymczasem trudno powstrzyma si od refleksji, i w kontekcie licznych grzechw zaniechania ze strony dotychczasowego mecenasa polskiej humanistyki, jego karccy gos brzmi lekcewaco. By moe nastaa wic pora, by humanici przestali przybiera postaw defensywn, udowadniajc raz po raz poytki pynce z ich bada, lecz by dobitnie wyartykuowali, i wyranie widz skierowane przeciwko ich dziedzinie systemowe dziaania.
Wypada zatem stwierdzi, e:
• Za atmosfera wok instytutw humanistycznych szkodzi nauce polskiej, destabilizuje prac, ktra od dawna przebiega w trudnych warunkach, przy niskich pacach i nie byaby moliwa bez ofiarnoci wiernych etosowi inteligenckiemu uczonych nalecych do rnych pokole.
• Za atmosfera wok osb zatrudnionych na dwch etatach niczemu nie suy. Tajemnic poliszynela jest, i zatrudnienie na dwch etatach najczciej jest ze wzgldw ekonomicznych yciow koniecznoci i niejednokrotnie okazuje si jedyn szans na pozostanie w zawodzie. Nikt nie ma prawa da od uczonych, by yli w biedzie. Oskaranie pracownikw zatrudnionych na wicej ni jednym etacie o brak etyki zawodowej jest suszne w przypadku osb obsadzajcych niezliczone (i z koniecznoci fikcyjne) miejsca pracy. Takie wypadki nale ju jednak do przeszoci. Obecnie uczeni zatrudniani na dwch etatach najczciej nale do grupy o najwyszych kwalifikacjach i naleycie wywizuj si ze swoich zobowiza w obu miejscach pracy. W efekcie nauka polska nie tylko na tym nie cierpi, lecz zyskuje: uczelnie maj dodatkowe, doskonale wykwalifikowane kadry, a do instytutw PAN napywaj modzi adepci nauki. Przecieni s natomiast sami pracownicy i niezmiennie deklaruj gotowo zrezygnowania z dodatkowego etatu w chwili podniesienia uposae w PAN, o co bezskutecznie zabiegamy od wielu lat.
• Za atmosfera wok instytutw nabiera szczeglnej wymowy w odniesieniu do niskiej skutecznoci w zdobywaniu grantw europejskich. Tymczasem nie zostay stworzone sprawne struktury, ktre pomagayby uczonym w zdobywaniu tyche grantw. Dotychczas dziaajce struktury maj charakter wycznie formalny.
• Kwestia niewystarczajcej obecnoci polskiej humanistyki poza granicami kraju to nie wina uczonych i ich „prowincjonalizmu”, lecz braku pastwowego programu promocji polskiej humanistyki. Dorobek polskiej humanistyki naley wykorzystywa zarwno w obrbie UE, gdzie powinien by doceniony i przydatny, jak rwnie poza obszarem UE. Ale do tego s potrzebne subwencje na przekady, ktre pozwol zaistnie humanistyce polskiej na forum midzynarodowym (np. mona sfinansowa przekad na jzyk rosyjski powanych prac historycznych na temat Katynia). Do zada krajowych decydentw powinna nalee odpowiednia promocja, prowadzona w ramach np. programw translatorycznych, jak ten, ktry swego czasu realizowaa Fundacja Nauki Polskiej. Natomiast dotychczasowe (sztuczne i zakrawajce na ponury art) przyznawanie bezwzgldnego priorytetu publikacjom w jzyku angielskim w humanistyce nie ma adnego uzasadnienia. Co wicej – w dalszej perspektywie moe zaszkodzi rozwojowi jzyka narodowego, a co za tym idzie, doprowadzi do zuboenia repertuaru poj, a wic i myli jego uytkownikw. Co wicej, zasada najwyszej punktacji za publikacje anglojzyczne zakada nieomylno anglojzycznych decydentw co do tego, jakie polskie rozprawy humanistyczne zasuguj na udostpnienie ich odbiorcy. Tymczasem nie powinno by tak, e niepewne i czsto zaskakujce preferencje naszych zewntrznych partnerw stanowi najwaniejszy miernik w ocenie dorobku rodzimej humanistyki. Istnieje potrzeba wikszej niezalenoci oraz zaufania do wypracowanych w Polsce na gruncie wielowiekowej tradycji obyczajw naukowych i akademickich.
• I wreszcie rzecz wielkiej wagi: ocenianie dorobku polskiej humanistyki przez pryzmat ilociowy, nie za jakociowy, prowadzi do dezawuowania jej osigni, wybitnych i nieprzeliczalnych na Impact Factor, a sucych rzeczywistemu dialogowi w Europie, dajcych si przeoy nie tylko na wartoci oglnoludzkie, lecz take konkretne rozwizania polityczne, np. dotyczce wschodniego i poudniowego pogranicza UE.
Zrnicowane badania humanistyczne to zbiorowy wysiek uczonych, ktrzy nie utracili jeszcze poczucia misyjnego charakteru swej pracy. Jednak spoeczne wykorzystanie wynikw ich bada (ktre mog suy rozmaitym celom praktycznym: od skutecznego nauczania jzykw obcych po oparte na wiedzy strategie polityki zagranicznej pastwa) ma charakter wolitywny i naley do sfery wobec nauki zewntrznej, rzdzcej si wasnymi prawami. Niewykorzystanie osigni naukowych humanistw nie oznacza ich nieistotnoci spoecznej. Humanistyka rozwija si i oddziauje bowiem wedug odrbnych regu, ktre niewiele maj wsplnego z linearnie rozumian teori postpu. Dziea przemilczane i pozostajce w cieniu przez wiele dziesitkw lat przeywaj renesans z inspiracji nastpnych pokole. Ludzie nierozumiejcy tych mechanizmw sdz, e humanistyka (a wic take i slawistyka) to zbdny balast. Inni wol myle, e jest wartoci, ktr warto zachowa dla przyszych pokole z nadziej, e moe one bd umiay wykorzysta ukryte w niej skarby.