Obejrzyjmy czwarty tom cennego wydawnictwa „Atlas przestpczoci w Polsce” (red. A. Siemaszko, Oficyna Naukowa, Warszawa 2009). Okadk zdobi wyrazista ilustracja, przedstawiajca sceny tortur i egzekucji. Widzimy tu m.in. wieszanie, olepianie, miadenie jder, rozcinanie klatki piersiowej, cinanie, odrbywanie zodziejskiej rki... Jest to drzeworyt zaczerpnity z pracy Ulricha Tenglera „Laienspiegel” (Moguncja 1508), dziki uprzejmoci administratora strony... (tu adres serwisu krajoznawczego oToruniu.net).
Co ma konkretnie ta ilustracja do zjawisk opisywanych w „Atlasie”, nie wiadomo. Jak si zdaje, day tu o sobie zna odlege skojarzenia redaktora lub grafika, ktrzy – mniemajc, e przestpczo to przestpcy, przestpcy to kara, a kara to egzekucja – nie odmwili sobie przyjemnoci reprodukcji przezabawnej ilustracji, znalezionej w Internecie. Decyzja godna ubolewania w sensie estetycznym, merytorycznym i moralnym, za wizytwka wydawcy i instytucji sprawczej – Instytutu Wymiaru Sprawiedliwoci.
Ale to dopiero pocztek. Ilustracj (powtrzmy: rok 1508) uzupenia w miejscu, z ktrego j pobrano, prymitywny tekst powicony domniemanemu miejscu kani – wzgrzu Wiesioki. Przytoczone przykady kani dokonywanych na tym wzgrzu pochodz z lat 1574−1859. Administrator nie podzieli si z czytelnikami swoj wiedz o pochodzeniu reprodukcji, a redaktora „Atlasu” obdarowa czym, co do niego nie naleao. Musimy zrozumie, e w wypadku cyfrowej reprodukcji druku rdem nie jest sam druk, ktry mona przywoa, podajc jego dane bibliograficzne, te bowiem dotycz wydania, podczas gdy przedmiotem wasnoci jest konkretny egzemplarz lub konkretny wizerunek.
Toruski serwis nie powouje si natomiast na adn bibliotek, ktra uyczyaby zgody na reprodukcj, a cyfrowe wtrniki drzeworytu s do wyszukania w wielu miejscach za pomoc kilku klikni. Toruski webmaster te zatem znalaz co w Internecie, a nastpnie dozna skojarzenia, e sceny tortur z przeomu XV i XVI w. to jak ula nasze toruskie Wiesioki. Moe korzysta z niemieckiej Wikipedii, bo tam jest podany adres wydawniczy tego „Laienspiegel”, taki sam jak w „Atlasie przestpczoci”. Katalogom starych drukw edycja moguncka z 1508 r. nie jest jednak znana, a artyku w Wikipedii, mimo adresu Mainz, 1508, odsya do biblioteki cyfrowej uniwersytetu w Heidelbergu, gdzie penotekstow edycj „Laienspiegel” oparto na innym wydaniu – strasburskim, z 1510 r.
Innymi sowy, redakcja ksiki nadaje swojemu dziaaniu pozory legalnego zaczerpnicia materiau ilustracyjnego z toruskiego serwisu, cho znajdujc si na jego stronie www by ju ten materia obarczony wad prawn, polegajc na nieprzywoaniu faktycznego rda. Biblioteka uniwersytecka w Heidelbergu podaje tradycyjny copyright, wic przeniesienie jej ilustracji do Torunia w ogle nie byoby nawet przypadkiem fair use. Owszem, mona uzyska identyczn ilustracj za darmo ze zbiorw Wikimedia Commons, ale na jasno okrelonych warunkach. „Unlike traditional media repositories, Wikimedia Commons is free. Everyone is allowed to copy, use and modify any files here freely as long as the source and the authors are credited”. „Laienspiegel” jest take w tym serwisie i nic nie stao na przeszkodzie, eby toruczycy ujawnili rdo, nie udajc nastpnie, i obdarowali nim najbardziej – z definicji – praworzdnego wydawc w Polsce. Nawet jeli za dziesi lat juryci dojd powszechnie do wniosku, e tego typu sampling jest ze wszech miar legalny, choby bez cytowania, to Ministerstwo Sprawiedliwoci ma chyba waniejsze zmartwienia ni wchodzi ju teraz w rejony Wolnej Kultury w roli biorcy, i to tak bardzo kuchennymi drzwiami.
A oglniej – co si porobio z wydawnictwami. Dawniej okadk projektowa grafik, uzgadniajc ewentualne cytaty ilustracyjne z redaktorem i autorem, ktrych to obchodzio. Teraz bierzemy do rki ksik „Karnoprawna ochrona informacji” (autor Stanisaw Hoc, Opole 2009, Uniwersytet Opolski, „Studia i Monografie” nr 410) i na okadce znajdujemy znany motyw trzech map, z ktrych jedna zasania domi oczy, druga uszy, a trzecia usta. Jak wiadomo, w buddyzmie ta figura symbolizuje wolno od za wiata zewntrznego: ja na to nie patrz, ja tego nie sucham, ja o tym nie mwi. S zreszt inne znaczenia, tantryczne i tak dalej. Tak czy owak, zwizek z tematyk ksiki – zgoa aden. W dodatku wyglda, e ten motyw wystpuje na okadce w postaci reprodukcji fotografii, przedstawiajcej brzow figurk trzech map. Moe by to cenny obiekt muzealny, moe najbardziej znane przedstawienie z bramy stajni w buddyjskiej wityni Toshogu w Nikko w Japonii, moe tylko pamitka przywieziona z wakacji. Nie znamy si na tym, a jakiegokolwiek wyjanienia, kto udostpni obiekt do fotografii i kto jest tej fotografii autorem – brak. Jakby nie patrze, czyste zodziejstwo w todze opolskiego fakultetu prawniczego.