Z pasj przeczytaem dwa tomy wywiadu przeprowadzonego przez Michaa Komara ze Stefanem Mellerem zatytuowanego „wiat wedug Mellera”. Tego rodzaju ksiek wychodzi w ostatnich latach sporo, ta jednak wydaje mi si wyjtkowa i polecabym j jako lektur obowizkow tym wszystkim, ktrych jak mnie interesuje historia najnowsza. A to dlatego, e Meller potrafi poczy w swej yciowej aktywnoci ywio historii z ywioem polityki. Na og tak bywa – cho nie zawsze – e raczej polityka jest przedmiotem zajmujcym dziejopisarza ni odwrotnie. Polityk yjcy wycznie przeszoci (a tych niestety u nas dostatek) niewiele rozumie na og z otaczajcego go wiata. Natomiast gdy historyk zajmuje si czynn polityk, potrafi w tej dziaalnoci – cho nie jest to regu – zrozumie i odczyta tekst wspczesnoci. Tak wanie dzieje si w przypadku Mellera, nie tylko przecie badacza, ale te dyplomaty i ministra, w dodatku ministra spraw zagranicznych, w ktrej to pracy znajomo historii wydaje si by wyjtkowo pomocna. Tak przynajmniej sdz po lekturze ksiki.
Rzecz moe nie byaby zreszt a tak pasjonujca, gdyby nie osobowo narratora, czowieka wywodzcego si z rodziny powojennego funkcjonariusza partyjnego zwizanego przed wojn z parti komunistyczn, potem uczestnika ruchu oporu we Francji, wreszcie peerelowskiego dyplomaty. Wida, e Meller ma problem ze swym rodowodem i mwi o tym w sposb niezwykle interesujcy. Relacjonuje nastpnie sw drog naukow, skdind pen – w szczeglnoci po roku 1968, ktrego dowiadczenia przeywa jako naznaczony niesusznym pochodzeniem – do zawiych meandrw, ale przemierzan systematycznie i z godnym podziwu samozaparciem, pozwalajcym w gruncie rzeczy ignorowa przeszkody, ktrych nie brakowao. Jednoczenie – zachowujc dyskrecj, z niespotykan ju dzi elegancj argumentacji – dokonuje oceny postaw ludzi polityki.
Wrd tych rozwaa pewien trop wydaje mi si szczeglnie wart zastanowienia, gdy dotyczy kwestii tak istotnej, jak to, co zyskao nazw lustracji. Rzecz o tyle istotna, i podnoszona przez kogo, kto si rzeczy owej lustracji musia zosta poddany. Mwic w pewnym momencie o zachowaniach w ledztwie pojmanych powstacw z roku 1863, powiada Meller, i olbrzymia ich wikszo w ledztwie si posypaa, m.in. dlatego, e wobec ledczych ludzie ci pozostawali na swj sposb bezradni, moe nawet naiwni. Te uwagi poleca te Meller swym wspczesnym, co o tyle wydaje si na czasie, e wanie IPN zapowiada publikacj kolejnego tomu powiconego wydarzeniom roku 1968, w ktrym to tomie maj by udostpnione zeznania, jakie aresztowani studenci wwczas poskadali.
Przeciwny tej publikacji jest Andrzej Friszke, ktry podkrela, e czytajc te akta przez duszy okres musia si tej lektury uczy. Wydaje si, e ma racj. Z kilku powodw. Pierwszym jest fakt, i – jak si mona domyli – nie bdzie opublikowana cao materiaw, lecz jedynie ich wybr, co si rzeczy doprowadzi do naruszenia ich „poetyki”, ktra odsania si jedynie w caoci. Drugim powodem jest konieczno odczytania znacze poj narzuconych przez jzyk ledczych, co wcale proste nie jest. To oni, czsto w czasie wielogodzinnych przesucha, owe zeznania spisywali, a odczytujcy je, zmczony i poddany silnemu stresowi aresztant w kocu podpisywa nie do koca zdajc sobie spraw z tego, co mianowicie podpisuje – ci ludzie na og nie byli zdolni do rzeczowej i logicznej analizy tekstu. Trzeci powd jest bardziej skomplikowany. Nie ma w tych aktach tego, co nie zostao zapisane, a co stanowio czsto istotn tre przesuchania, jego kontekst – grb dotyczcych bliskich chociaby. Tego ju odtworzy si nie da, a bez nich warto samego zapisu moe by mylca. Wreszcie – przecie te zeznania byy ju odczytywane, przedstawiane przed sdem, s wic na og, w swych najwaniejszych obszarach, znane. Zreszt publikacja samych zapisw bez ukazania ich roli w czasie procesu sdowego, jest bezprzedmiotowa o tyle, e cz z nich w czasie rozpraw bya odwoywana.
W wietle dotychczasowych publikacji przez IPN czci materiaw dotyczcych roku 1968 sporo wtpliwoci nasuwa ich przygotowanie do druku, przede wszystkim za – niezbdne dla niewtajemniczonych – wtpliwoci budz przypisy robione czsto tak niechlujnie, e wos si jey. W pierwszym tomie sprawdziem to, czego mog by stuprocentowo pewnym. W przypisie dotyczcym mego ojca, ktrego nazwisko pojawia si w jednym z cytowanych dokumentw, na szeciu linijkach doliczyem si omiu bdw rzeczowych. Potem daem sobie spokj ze sprawdzaniem. Nie mam pretensji, te bdy nic zego o ojcu nie mwi, s jedynie wiadectwem wtpliwej jakoci „warsztatu” kogo, kto rzecz opracowywa. Chodzi mi jednak o to, e te wszystkie publikacje, przygotowywane ogromnym nakadem finansowym, bd zapewne dla wielu modych ludzi materiaem rdowym firmowanym przez rzeteln pastwow instytucj. Naley wtpi w to, by w dajcej si przewidzie przyszoci publikacje te wznowiono, gdy to impreza zbyt kosztowna, a to znaczy, e bdy bd powielane. I taka to bdzie historia.