Inwestycje dwudziestolecia: Biblioteka Kolegium Karkonoskiego w Jeleniej Grze
Za porak minionego dwudziestolecia uwaam brak konsekwentnej polityki naukowej pastwa oraz brak rozsdnej polityki kadrowej. Nierozwane byo zlikwidowanie w r. 1990 rzdowych i resortowych programw naukowych oraz zaakceptowanie tezy, i „najlepsz polityk naukow jest brak polityki”. Nierozsdna bya likwidacja Centralnego Funduszu Nauki i Techniki, dziki ktremu przed 1990 rokiem mona byo finansowa – spoza budetu – due projekty badawcze, cho z drugiej strony, zgromadzone tam rodki stanowiy finansowe podwaliny znakomicie wypeniajcej swoj rol Fundacji na rzecz Nauki Polskiej.
Kolejne ekipy rzdowe nie zdecydoway si na znaczce podniesienie w budecie pastwa nakadw na B+R; niezauwaalny by wzrost uposae pracownikw naukowych, nie podjto dziaa w kierunku stworzenia i uatrakcyjnienia rynku pracy naukowej. Zamiast zwikszenia uposae podstawowych w uczelniach i instytutach pastwowych dano przyzwolenie pracownikom naukowym na zatrudnianie si w wielu miejscach pracy; wprowadzono system wieloetatowoci, co spowodowao erozj etosu pracy naukowej i pogo za rdami zysku dochodw profesorw i docentw drog podejmowania pracy w kilku (czasem kilkunastu) instytucjach naukowych. Praca naukowa wymaga koncentracji, staego ledzenia postpu w uprawianej dyscyplinie i dyscyplinach pokrewnych, wymaga staej opieki nad studentami i doktorantami. Niespenienie tych warunkw spowodowao obnienie poziomu prac naukowych, a suszna skdind polityka finansowania bada naukowych poprzez system aplikacji grantowych doprowadzia, na skutek wadliwego zaoenia zasad rozliczania przyznanych rodkw na podstawie stosu publikacji, do rozproszenia tematyki naukowej oraz wywoaa niech do podejmowania projektw wysokiego ryzyka.
Zaniechaniem byo take niewprowadzenie przez grantodawcw – i nieprzestrzeganie przez grantobiorcw – regu ochrony narodowej wasnoci intelektualnej, co odbija si – w porwnaniu z innymi krajami – w raco niskiej liczbie polskich patentw. Nie akceptuj usprawiedliwienia tej sytuacji brakiem chonnoci polskiej gospodarki na innowacje naukowe. Oryginalny wynalazek chroniony patentem na rynku wiatowym jest towarem, ktry powinien by obiektem zainteresowania wiatowych i konkurujcych ze sob konsorcjw przemysowych. Licencjonowanie patentu czsto rozpoczyna wspprac jego waciciela z zainteresowanym orodkiem przemysowym, a waciwie przygotowana umowa staje si rdem finansowania dalszych prac rozwojowych. Nie zamyka take drogi do publikowania wynikw w czasopismach naukowych.
Efektem braku docenienia pracy zoonej, opartej na wiedzy i dowiadczeniu (niskie uposaenia zasadnicze), jest odpyw modych polskich uczonych do bardziej intratnej pracy w zagranicznych orodkach naukowych oraz, jako naturalna konsekwencja wejcia Polski do Unii Europejskiej, coraz czstsze podejmowanie studiw pomaturalnych w renomowanych uczelniach zagranicznych.
Wspomniana powyej wieloetatowo, jakkolwiek pozwolia nie tylko na znaczny wzrost wspczynnika skolaryzacji drog otwarcia kilkuset niepublicznych uczelni prywatnych, ale take na wydatne zmniejszenie skali bezrobocia absolwentw szk rednich, sza w parze w innym zjawiskiem – zaniechaniem etatyzacji. Trudno wytumaczy racjonalno wykorzystania zasobw intelektualnych w jednostkach naukowych drog niekontrolowanego wzrostu w tym samym miejscu liczby etatw profesorskich i docenckich. W praktyce uzyskanie kolejnego stopnia bd tytuu naukowego wie si z awansem etatowym. Szkoy naukowe przerodziy si w „dwory naukowe”, a skad personalny instytucji naukowych rozrastajcych si o dziesitki (czasem setki) samodzielnych pracownikw, przy braku czynnikw wymuszajcych pozanaturaln wymian kadrow, zaowocowa „chowem wsobnym”.
Z szacunkiem i nadziej obserwuj wysiki aktualnego ministra nauki w kierunku zmian, jakie wedug zaoe nowelizacji ustawy Prawo o szkolnictwie wyszym powinny doprowadzi do uporzdkowania kwestii racjonalnego wykorzystania zasobw intelektualnych. Ograniczenie wieloetatowoci jest dobr zapowiedzi poprawy, aczkolwiek wyranie brakuje zapisw regulujcych kwestie etatyzacji, bo po c jest utrzymywanie w jednym zespole naukowym wielu etatw profesorskich? Dobr zapowiedzi s zmiany w systemie zatrudniania i odejcie od praktyki zatrudniania na czas nieokrelony. Kontraktowo oraz okresowe oceny, np. picioletnie, przez zewntrzne zespoy audytowe powinny wymusi i znie zahamowania i niech do zmiany miejsca pracy, a konkursowe zasady naboru pracownikw na zwalniane bd nowo tworzone miejsca pracy bd miay wpyw na stymulacj rozwoju naukowego oraz konieczne zrnicowanie rangi uczelni bd wydziaw. Naley jednak zdawa sobie spraw, i bdzie to proces dugotrway, wymagajcy ponadto zmiany wielu innych aktw prawnych.
Natomiast nie napawa optymizmem brak deklaracji rzdu o kilkuletnim – rozoonym w czasie – planie podnoszenia uposae pensji podstawowych, rozpoczynajc od co najmniej podwojenia uposae dla doktorantw, asystentw i adiunktw. Jak to nadziej na uoenie sobie ycia ma pocztkujcy naukowiec (jako doktorant niemajcy prawa do ubiegania si o poyczk w jakimkolwiek banku) na zakup mieszkania przy zarobkach 1300 z miesicznie?
Wierz, i dyskusja zaoe do zmian ustawy Prawo o szkolnictwie wyszym, obok innych uwag zgaszanych przez rodowisko, zwrci uwag rzdu na ten aspekt polityki kadrowej w sferze nauki, zahamuje proces pogbiania luki pokoleniowej i stworzy nowe, oparte na zdrowych podstawach, warunki do poprawy pozycji polskiej nauki w rankingach midzynarodowych.
Znaczce zwikszenie uposae podstawowych, ograniczenie wieloetatowoci, etatyzacja, kontrakty i konkursy s w mojej ocenie drog do naprawy bdw przeszoci oraz realizacji ambitnego Programu Polska 2030.
Na zakoczenie, jako pracownik jednego z czoowych instytutw chemicznych PAN, przytocz opis kilku niedawnych dowiadcze kadrowych, ktre by moe przekonaj Czytelnika o mojej determinacji domagania si podwyszenia uposae jako warunkujcym kroku powodzenia reform.
Ze rodkw pochodzcych ze sprzeday licencji jednego z patentw ufundowaem cztery stypendia dla magistrantw dzkich uczelni (4 x 10 miesicy po 500 z) w nadziei pozyskania przyszych doktorantw. Przy pomocy kolegw z uczelni „wyowilimy” czwrk zdolnych magistrantw. Po roku, po obronie prac magisterskich (z wyrnieniem) i zakoczeniu studiw, caa czwrka przysza z kwiatami podzikowa za wspania opiek oraz wiadomoci, i dwie osoby uzyskay stypendia doktoranckie w uniwersytecie w Mnster (Niemcy) w wysokoci dwukrotnie wyszej (w euro) ni oferta stypendium doktoranta w odzi (w PLN). Trzecia osoba podpisaa kontrakt na prac w uniwersytecie w Holandii, a czwarta zostaa zakwalifikowana na studia doktoranckie w Belgii, na warunkach finansowych jeszcze korzystniejszych od zaoferowanych jej kolegom w Mnster. C, podzikowaem za owocn wspprac, pogratulowaem im sukcesu, yczyem powodzenia i zapewniem, i w przypadku decyzji o powrocie do pracy w kraju drzwi naszego zakadu bd przed nimi otwarte.
Na ogoszony we wrzeniu konkurs naboru na studia doktoranckie zgosia si jedna osoba, niestety niespeniajca kryteriw przyjcia.
Inny przypadek to rezygnacja z dokoczenia ze wzgldw pacowych pracy doktorskiej przez jednego z najbardziej byskotliwych doktorantw. W firmie deweloperskiej zaproponowano mu posad z uposaeniem (bez doktoratu) przewyszajcym wynagrodzenie docenta. Jeli bdzie si tam dobrze sprawowa, za p roku dostanie podwyk i samochd subowy.
I ostatnia refleksja. Spord moich 29 wypromowanych doktorantw 13 osb pracuje w USA (5 na stanowiskach profesorskich). Moje dowiadczenie nie jest wyjtkowe. Dlaczego nie chc wraca do kraju? Moe Redakcja przeprowadzi sond wrd polskich uczonych w diasporze?