Prawo o szkolnictwie wyszym przewiduje a dziesi rnych form wiadcze socjalnych dla studentw, jednoczenie okrelajc przesanki (warunki) ich uzyskania oraz upowaniajc uczelnie do dookrelania trybu i kryteriw. Jak w kadym systemie etatystycznej redystrybucji, take tu znajdziemy liczne problemy definicyjne rodzce niesprawiedliwo i komplikacje praktyczne. Poniewa jednak skala zawioci tej dziedziny prawa jest, z punktu widzenia studenta – modego obywatela – relatywnie wysza ni systemu podatkowego, warto rozway sensowno tylu odrbnych wiadcze. Jednym z nich jest tzw. stypendium mieszkaniowe (zwane dalej: stypendium). Art. 182 ust. 1 ustawy z 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyszym (dalej PSW), brzmi: „Student studiw stacjonarnych znajdujcy si w trudnej sytuacji materialnej moe otrzymywa stypendium mieszkaniowe z tytuu zamieszkania w domu studenckim lub w obiekcie innym ni dom studencki, jeeli codzienny dojazd z miejsca staego zamieszkania do uczelni uniemoliwiaby lub w znacznym stopniu utrudnia studiowanie”. Zastanwmy si, kto moe otrzyma pienidze z publicznej kasy na podstawie tak pozornie niewinnie i jednoznacznie brzmicego przepisu.
Po pierwsze, student musi by „w trudnej sytuacji materialnej”, co implikuje moliwo i konieczno posuenia si do jej okrelenia normami z art. 179 PSW, gdzie – cho nie wprost – „trudna sytuacja materialna” jest utosamiona z odpowiednim dochodem wyliczonym na podstawie wskazanych tam przepisw. Po drugie, student musi by na studiach stacjonarnych. Konstytucyjno takiego ograniczenia by moe czeka na zbadanie. Po trzecie, musi by tytu – zamieszkiwanie w „domu studenckim” lub „w obiekcie innym ni dom studencki”. Przypomnieniem, i spjnik „lub” nie pozwala wykluczy ubiegania si o to wiadczenie studentw niekorzystajcych z gocinnych progw akademika macierzystej uczelni, zamykamy analiz pierwszej grupy przesanek.
Tytuem przerywnika doda moemy, e warunek „uniemoliwiania lub utrudniania” zawarty w drugiej czci cytowanego przepisu (tj. po sowie „jeeli”) domaga si przyjcia w regulaminie pomocy materialnej uczelni doprecyzowania kryteriw, wedle ktrych organ – w formie decyzji – stwierdzi, ktremu studentowi wiadczenie si naley, a ktry wymogu „utrudniania lub uniemoliwiania” nie spenia. Warto te pamita, e kryteria wprowadzane do uczelnianego regulaminu na podst. art. 186 PSW nie mog narusza ustawowo zakotwiczonych warunkw (wicej o tym w moim artykule Pomoc materialna dla studentw: warunki czy kryteria, „Rzeczpospolita”, 13.10.2007).
Druga grupa ustawowych warunkw przyznania rozwaanego wiadczenia zawiera znacznie ciekawsze niuanse. Ot prawo do stypendium przysuguje tylko, jeeli „codzienny dojazd z miejsca staego zamieszkania do uczelni uniemoliwiaby lub w znacznym stopniu utrudnia studiowanie”. Rozwamy to na przykadzie. Student z miasta A wyjecha na studia do miasta Z, gdzie korzysta z akademika, jednak na kady weekend wraca do rodzicw w miecie A. Jego dojedanie nie jest codzienne, gdy takie „uniemoliwiaoby lub w znacznym stopniu utrudniao studiowanie”. Jednak student ten ju wie, e po studiach, a nawet jeli ich nie ukoczy, zostanie w miecie Z, gdzie znajdzie prac i wynajmie mieszkanie, tam bowiem lokuje si ju jego centrum yciowych interesw. Czy miasto A jest jeszcze jego „miejscem staego zamieszkania”? C to w ogle znaczy i jak ma si do ugruntowanego na podstawie art. 25 kodeksu cywilnego pojcia „miejsca zamieszkania”?
Art. 25 k.c. definiuje pojcie „miejsca zamieszkania” jako miejscowo, w ktrej osoba przebywa z zamiarem staego pobytu. Skoro art. 182 PSW wprowadza pojcie „miejsca staego zamieszkania”, to mona prbowa szuka prawnie istotnych rnic midzy oboma tymi pojciami. A w konsekwencji uzna, e „miejsce staego zamieszkania” to byaby „miejscowo, w ktrej osoba ta stale przebywa z zamiarem staego pobytu”. W takiej sytuacji naleaoby odmwi przyznania wiadczenia wszystkim tym, ktrzy cho „na moment” opucili swoje miejsce zamieszkania – np. wyjedajc na studia do innej miejscowoci – przez co pozbawili je przymiotu „staoci”. Stypendium z art. 182 mogliby otrzyma wic jedynie studenci stale przebywajcy w miejscu zamieszkania, ale tym samym – skoro ich uczelnia znajdowaaby si w tym samym miecie – nie mogliby oni speni drugiej czci hipotezy art. 182 o „utrudnianiu”. Takie rozumienie prowadzi wic do interpretacji niezgodnej z domniemanym celem ustawodawcy.
Lepiej wic chyba poszuka racjonalnoci ustawodawcy i przyj, e definicja z art. 182 stanowi swoiste superfluum znanego i dobrze zdefiniowanego pojcia z art. 25 k.c. A tu orzecznictwo jest bogate. Wg Naczelnego Sdu Administracyjnego (orzeczenie z 30 marca 2006, I OW 265/05): „Zgodnie z przepisem art. 25 kodeksu cywilnego miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowo, w ktrej ona przebywa z zamiarem staego pobytu. Ustalenie tego zamiaru powinno by oparte na kryteriach zobiektywizowanych. O zamieszkiwaniu w jakiej miejscowoci mona mwi wic wwczas, gdy wystpujce okolicznoci pozwalaj przecitnemu obserwatorowi na wycignicie wnioskw, e okrelona miejscowo jest gwnym orodkiem dziaalnoci danej dorosej osoby fizycznej”.
Wnioskujc dalej: gdy student z miasta A (wracamy do naszego przykadu) zamieszkujcy w domu studenckim w miecie Z, obdarza miasto Z „zamiarem staego pobytu”, tym samym odmawiajc tego miastu A, to czy w ten sposb – poprzez zmian swego wolitywno−prognostycznego nastawienia – pozbawia si szans na stypendium? Bowiem teraz codzienny dojazd z miasta Z – jako nowego miejsca zamieszkania – ani nie utrudnia, ani nie uniemoliwia studiowania. Na szczcie, zgodnie z wywodem NSA w orzeczeniu z 11 padziernika 2007 (I OW 69/07): „Sam zamiar staego pobytu w danej miejscowoci nie stanowi o zamieszkaniu, lecz musi by poczony z przebywaniem w danej miejscowoci i to z takim przebywaniem, ktre ma cechy zaoenia tam orodka swoich osobistych i majtkowych interesw”.
Ale co, jeli nasz student w miecie Z zaoy konto bankowe, zacznie szuka mieszkania (art. 182 PSW – przypomnijmy raz jeszcze – nie uzalenia stypendium od mieszkania w akademiku) czy pracy i zadeklaruje wszem wobec, e w przeludnionym i drogim miecie Z bdzie jego nowy dom? Czy stypendium mieszkaniowe ma przysugiwa jedynie tym, ktrzy po studiach chc wrci „na wie”, a ci, ktrzy sprbuj zosta w miecie studiowania, musz si z tym ukrywa, by poprzez powyszy mechanizm nie zostali pozbawieni wiadczenia?
Sytuacja byaby przesankowo klarowna, gdyby student – mimo wykonania powyszych czynnoci (konto, praca, mieszkanie) – wszem wobec obwieci, e w miecie Z przebywa, bo jest do tego zmuszony, gdy w A nie ma uczelni, codzienne dojazdy utrudniaj lub uniemoliwiaj studiowanie, lecz… nie obdarza miasta Z zamiarem staego pobytu. Tu pomocne by moe orzeczenie z 21 grudnia 2006, w ktrym NSA (II GW 5/06) stwierdza: „Gdy dana osoba przebywa czasowo, choby w duszym okresie, w pewnej miejscowoci, ale dzieje si to wbrew jej woli, w wyniku osadzenia w zakadzie karnym, to w tej sytuacji, jako miejsce zamieszkania, od ktrego zaley wskazanie waciwego organu, naley wskaza miejsce, w ktrym strona ma zamiar mieszka wtedy, gdy ustan przeszkody w swobodnym wyborze miejsca zamieszkania”. Teza, i zamieszkanie w akademiku uczelni na czas studiw moe by uznane za podjte „wbrew woli”, wbrew pozorom nie jest niedorzeczna. Przecie i z zakadu karnego mona prbowa uciec, a skoro si tego prbuje, tzn. w pewien sposb akceptuje si konieczno czasowego w nim pozostawania. Po drugie, czyme jest mieszkanie w wielu polskich akademikach, jeli nie „akceptowan koniecznoci”?
Tak, opierajc si na odpowiednim zastosowaniu art. 25 k.c. i analizie wpywu zamiaru na szanse stypendialne, rysuje si nam do martwica konkluzja, i prawo do stypendium mieszkaniowego pozostaoby tylko dla studentw, ktrzy (po studiach) chc wrci do swojego miejsca zamieszkania, ktrego nie pozbawili tego przymiotu powziciem zamiaru trwaego pobytu w miecie, w ktrym studiuj. Nie mona uzna jej za zadowalajc. Duo lepszy efekt przyniosoby uznanie, i ratio legis dotowania zmiany zamieszkania studenta na czas studiw, bez wzgldu na jego stany wolitywne czy „orodki osobistych i majtkowych interesw”, ukryte w obecnym brzmieniu art. 182 PSW, oddawaaby zamiana jednej, pomykowo zapisanej litery. Wtedy zamiast „miejsca staego zamieszkania” komisje stypendialne pytayby o „miejsce starego zamieszkania”. Oczywicie to art.
Powanie rzecz biorc, najskuteczniejsze w likwidowaniu absurdw tetrapiloktomicznych (tetrapiloktomia – termin z Wahada Foucaulta U. Eco, oznacza „sztuk dzielenia wosa na czworo”) konstrukcji w systemie pomocy materialnej dla studentw byyby rozwizania najprostsze, np. postulowane w Pakiecie dla studenta „przesunicie funduszy z jednorazowych zapomg, stypendiw mieszkaniowych i na wyywienie do systemu stypendiw socjalnych”. Ale czy zechcemy sobie uproci ycie?