Uniwersytet w Bernie
Specyficzny system polityczny Szwajcarii w zasadniczym stopniu wpywa na rozwj instytucji kulturalnych i naukowych. Szwajcaria jest federacj 26 kantonw majcych bardzo szerokie kompetencje w wielu dziedzinach ycia, m.in. w kulturze i nauce. Oznacza to, i adna nowa inwestycja w tej dziedzinie nie moe zosta podjta bez wczeniejszego referendum. Fakt ten rzutuje take na sprawy finansowania szk wyszych i uniwersytetw oraz formy ksztacenia studentw.
W ostatnich latach obserwuje si w tym kraju prby ujednolicenia toku ksztacenia studentw – take ze wzgldu na dominacj Unii Europejskiej, mimo i Szwajcaria do niej nie naley oraz ze wzgldu na reform bolosk. Chodzi tu gwnie o uzyskanie przejrzystoci i porwnywalnoci ksztacenia oraz zdobywania tytuw zawodowych i naukowych.
Organizacja nauki i finansowanie szk podstawowych w Szwajcarii ley w gestii kantonw, ktre wsppracuj w tym zakresie z gminami. Zasadniczo dzieci uczszczaj do szkoy znajdujcej si w miejscu ich zamieszkania, a kontynuuj nauk w szkole redniej pierwszego stopnia, ktra stanowi drug faz obowizkowej edukacji. Po zakoczeniu obowizkowego etapu edukacji (9 lat) rozpoczyna si szkoa rednia drugiego stopnia, ktra dzieli si na szczebel oglnoksztaccy i zawodowy. Oglnoksztaccy stanowi gimnazja i szkoy rednie dyplomowe, zawodowy za to szkoy zawodowe w niepenym (powizane z wykonywaniem zawodu) bd w penym wymiarze godzin. Nauka w szkole redniej drugiego stopnia trwa z reguy 3−4 lata. Ponad 80 proc. modych Szwajcarw koczy t faz ksztacenia, otrzymujc wiadectwo ukoczenia szkoy lub dyplom dojrzaoci.
Ukoczenie nauki w szkole redniej drugiego stopnia uprawnia do kontynuowania ksztacenia na trzecim szczeblu edukacji. Obejmuje on dwie grupy szk wyszych: uniwersytety i pastwowe politechniki oraz wysze szkoy zawodowe. Pastwo odpowiada za dwie politechniki (wraz z ich filiami) oraz za wysze szkoy zawodowe w zakresie techniki i ekonomii. Kantony natomiast ponosz odpowiedzialno za funkcjonowanie uniwersytetw i pozostaej czci wyszych szk zawodowych. Naley tu doda, i uniwersytety kantonalne otrzymuj dotacje z budetu federalnego.
Szwajcaria podpisaa deklaracj bolosk, zakadajc stworzenie do 2010 r. Europejskiej Przestrzeni Akademickiej z otwartymi dla modziey granicami i uczelniami oraz systemem uznawania dyplomw. Na podstawie tej deklaracji wszystkie uniwersyteckie szkoy wysze i wysze szkoy zawodowe w Szwajcarii musz opracowa now strategi reform i wprowadzi j w ycie do 2010 roku. Ze wzgldu na zoony system wspodpowiedzialnoci wadz federalnych i kantonalnych w Szwajcarii, prawne kompetencje zwizane z realizacj reformy boloskiej na poziomie uniwersytetw zostay przekazane na podstawie prawa federalnego Szwajcarskiej Konferencji Uniwersytetw (Schweizerische Universittskonferenz – CUS), wsplnemu organowi rzdu federalnego i kantonw. W grudniu 2003 CUS zatwierdzia wytyczne w sprawie skoordynowanej reorganizacji ksztacenia w szwajcarskich uniwersytetach, ktre stanowi podstaw prawn przeprowadzanych reform. Podobne wytyczne dotyczce wdraania procesu boloskiego w politechnikach i uczelniach pedagogicznych zostay przyjte przez Rad Uczelni Politechnicznych (Fachhochschulrat – KFH) w grudniu 2002.
Pierwsza szwajcarska uczelnia wprowadzia dwustopniow struktur studiw (bachelor i master) ju w 2001 roku. Do jesieni 2006 struktura oparta na dwch gwnych cyklach zostaa w peni wprowadzona we wszystkich dziesiciu uniwersytetach i dwch Szwajcarskich Federalnych Instytutach Techniki (ETH). Na pocztku roku akademickiego 2005/06 struktura obejmujca studia licencjackie/inynierskie, koczce si tytuem bachelor oraz studia magisterskie, koczce si tytuem master, istniaa ju w ramach 70 proc. programw i niemal 75 proc. studentw rozpoczynao studia w nowym systemie. Do 2007 roku wszystkie uczelnie i programy zostay zreorganizowane zgodnie z zasadami przyjtymi przez CUS i KFH.
Studia doktoranckie w Szwajcarii nie s ujednolicone pod wzgldem struktury i treci ani uregulowane specjalnymi przepisami, lecz organizowane samodzielnie przez poszczeglne uniwersytety. Studia te trwaj zwykle 3−4 lata. Warunkiem wstpu jest na og posiadanie tytuu magisterskiego lub rwnorzdnego. Niektre uniwersytety prowadz jednak czasem zintegrowane studia magistersko−doktoranckie dla bardzo niewielkiej liczby studentw, jednake nie organizuje si obowizkowych zaj przygotowujcych do studiw doktoranckich. Poszczeglne uniwersytety prowadz zajcia teoretyczne, na ktre studenci uczszczaj rwnolegle z prowadzeniem indywidualnej pracy badawczej. Pod wpywem konferencji w Bergen w 2005 roku rozpoczy si w szwajcarskim rodowisku akademickim dyskusje na temat bardziej usystematyzowanej organizacji studiw doktoranckich.
Osoby przygotowujce rozpraw doktorsk w uniwersytetach szwajcarskich mog mie bardzo zrnicowany status: np. doktoranta w uniwersytecie bez automatycznego finansowania lub asystenta otrzymujcego wynagrodzenie. Trzeci moliwoci jest zatrudnienie w projekcie badawczym i otrzymywanie wynagrodzenia, jeli rozprawa doktorska jest elementem takiego projektu badawczego. I wreszcie mog nie mie adnego formalnego statusu. W tym przypadku praca nad rozpraw doktorsk jest spraw prywatn. Taka sytuacja zdarza si czsto, zwaszcza w naukach humanistycznych i spoecznych.
W Szwajcarii pastwo nie reguluje w peni spraw zwizanych z uzyskiwaniem i stosowaniem nazw zawodw i tytuw. Z tego te wzgldu nie jest zadaniem urzdw federalnych sprawdzanie zasadnoci posugiwania si tytuami akademickimi, a tym samym wystawianie posiadaczom takich tytuw zezwole na posugiwanie si nimi. W zwizku z brakiem regulacji pastwowych przyj si zwyczaj, i zagraniczne tytuy akademickie – przyznane przez uznawane przez Szwajcari uniwersytety w ramach regularnych programw naukowo−badawczych – mog by stosowane w formie oryginalnej ze wskazaniem na uniwersytet, ktry taki tytu nada.
Realizacj reformy boloskiej w Szwajcarii odzwierciedlaj najlepiej niektre dane statystyczne. Na pocztku roku akademickiego 2008/ 2009 a 85 proc. studiujcych (130 tys.) ksztacio si w ramach cyklu bachelor i master. Praktycznie wszyscy rozpoczynajcy studia byli zapisami w tym semestrze jako bachelor. Uniwersytety s nieco mniej zaangaowane w proces boloski (18 proc. studiuje jeszcze wedug starego cyklu) anieli politechniki i wysze szkoy pedagogiczne (odpowiednio 13 proc.). Dane statystyczne wskazuj take na to, e znaczna liczba osb z tytuem bachelor kontynuuje studia w cyklu master (w 2007 roku – 87 proc.). Dominoway studia techniczne (99 proc.), prawne (97 proc.) i przyrodnicze (93 proc.). Udzia procentowy przejcia z bachelor do master w ramach nauk spoecznych i ekonomicznych by niszy i wynosi okoo 80 proc.
Mobilno studentw w Szwajcarii wzrosa nieco w ostatnich latach. W 2007 roku 10 proc. studentw master ukoczyo studia w innej, anieli macierzysta, szkole wyszej. Dalsza tendencja mobilnoci jest jednak w chwili obecnej trudna do okrelenia.
Jeli chodzi o mobilno z zewntrz, naley stwierdzi, i dominuj tu kraje ssiednie (Niemcy, Francja i Wochy). Oglnie ok. 20 proc. rozpoczynajcych studia master na poziomie uniwersyteckim pochodzi z zagranicy, najpopularniejsze wrd zagranicznych studentw s uniwersytety w St. Gallen i w Genewie. Natomiast w ramach wyszych szk zawodowych czynnik mobilnoci jest stosunkowo niski (4 proc.). Szwajcarscy studenci preferuj generalnie mobilno u siebie ni zdobycie dyplomu w innym kraju.
Naley take doda, e liczba rozpoczynajcych studia w uniwersytetach po wprowadzeniu reformy boloskiej nie wzrosa w Szwajcarii i utrzymuje si od 5 lat na mniej wicej jednakowym poziomie (77 proc.). To samo dotyczy wyszych szk technicznych, gdzie czynnik ten wynosi 55 proc.
Na podstawie powyszych danych trudno kreowa przyszociowe tendencje w ramach szkolnictwa wyszego w Szwajcarii. Reforma boloska jest cigle jeszcze procesem stosunkowo modym, dlatego nieatwo formuowa wice prognozy.
Jedn z charakterystycznych cech szkolnictwa wyszego w Szwajcarii jest stosunkowo dua specjalizacja niektrych fakultetw w poszczeglnych uniwersytetach. Oglnie wiadomo, i w Lozannie najlepiej studiowa filologi i literatur, w Bernie za medycyn. Najwyszy poziom studiw w ramach nauk ekonomicznych reprezentuje uniwersytet w St. Gallen, a kolebk nauk prawnych jest uniwersytet we Fryburgu. Ta specjalizacja jest „publiczn tajemnic” w krajobrazie szwajcarskiego szkolnictwa wyszego.
Oficjalnym jzykiem wykadowym w szwajcarskim szkolnictwie wyszym jest jzyk danej strefy jzykowej (niemiecki, francuski bd woski) oraz jzyk angielski.
Liczba studiujcych w poszczeglnych szkoach wyszych jest bardzo zrnicowana. W absolutnej czowce znajduje si uniwersytet w Zurychu (23 tys. studentw) i zuryska politechnika (13 tys.). Liczebno studiujcych w pozostaych uczelniach nie przekracza 10 tys.
Jeli chodzi o jako studiw, politechnika w Zurychu jest zdecydowanie uczelni wiodc. W europejskim rankingu znajduje si na 5. miejscu, natomiast uniwersytet zuryski na miejscu 9.
Zapewnienie jakoci ksztacenia to nieodzowny czynnik w procesie boloskim. W Szwajcarii niezalenym organem odpowiedzialnym za zewntrzne zapewnienie jakoci w ramach wyszego ksztacenia jest Centrum Akredytacji i Zapewniania Jakoci Uniwersytetw Szwajcarskich (Organ fr Akkreditierung und Qualittssicherung der Schweizerischen Hochschulen – OAQ). Organ ten jest formalnie uznawany przez wadze kantonalne oraz rzd federalny i podlega bezporednio CUS, a swoje zadania wykonuje we wsppracy z CRUS. OAQ okrela podstawowe wymogi dotyczce zapewnienia jakoci i regularnie kontroluje ich przestrzeganie. Co 4 lata organ ten sprawdza, czy systemy zapewniania jakoci s zgodne z przyjtymi na poziomie midzynarodowym standardami i czy zapewniaj odpowiedni poziom efektw ksztacenia i bada naukowych.
Zastanawiajc si nad kierunkami rozwoju systemu szkolnictwa wyszego w Szwajcarii w przyszoci, jeszcze raz naley podkreli, e szkolnictwo helweckie funkcjonuje w specyficznych warunkach geograficznych i politycznych, w obrbie oddziaywania ksztatowanej przez stulecia, a dyktowanej koniecznoci tradycji sprawowania bezporednich form wadzy. To wanie te formy wadzy – szczeglnie federalizm i demokracja bezporednia – generoway w przeszoci struktur szkolnictwa wyszego w poszczeglnych kantonach i strefach jzykowych. Dlatego du nadziej w tym zakresie pokada si w reformie boloskiej, ktra powoli zaczyna owocowa. Z drugiej strony zauwaa si pozytywn tendencj do bardziej intensywnej wsppracy uniwersytetw i orodkw naukowych z zagranic, co jest rwnie zasug procesu boloskiego.