Stanowisko radioterapii protonowej nowotworw oka w IFJ PAN
Czerniak zoliwy to najczciej spotykana posta nowotworu oka u dorosych. Onkolodzy twierdz, e czynnikami zwikszajcymi zachorowalno s: wrodzone znamiona barwnikowe, jasna karnacja, znamiona dysplastyczne, naraenie – gwnie w dziecistwie – na poparzenia soneczne czy stwierdzone wywiadem epidemiologicznym wystpowanie czerniaka w przeszoci. Ta grona choroba ma przebieg wyjtkowo podstpny. Przez dugi czas nie daje adnych objaww, a kiedy wchodzi w stadium zaawansowane, pojawiaj si ubytki pola widzenia i ostroci wzroku.
Powikania po czerniaku s rne, np. odwarstwienia siatkwki, jaskra wtrna oraz przerzuty naczyniami krwiononymi do koci, mzgu, puc i wtroby. Diagnoz czerniaka zoliwego stwierdza si za pomoc podstawowego badania okulistycznego, tomografii komputerowej, USG gaki ocznej, rezonansu magnetycznego, badania histopatologicznego, biopsji wewntrzgakowej, oceny dna oka czy angiografii.
Leczenie czerniaka zoliwego przebiega w specjalistycznych klinikach. Przy maych ogniskach czerniaka naczyniwki stosuje si fotokoagulacj laserow i radioterapi. W przypadku wikszych guzw konieczne jest usunicie gaki ocznej i chemioterapia. Rokowania zale od wielkoci guza, jego budowy oraz stanu ukadu odpornociowego chorego. Konieczna jest rwnie wieloletnia obserwacja pacjenta.
Do walki z czerniakiem przyczyli si rwnie fizycy z Instytutu Fizyki Jdrowej PAN w Krakowie. Zaprojektowali i zbudowali cyklotron AIC− 144, ktry jako jedyny w Polsce moe przyspiesza protony do energii mogcych mie zastosowania terapeutyczne. Zasig, jaki posiadaj w tkance protony, jest wystarczajcy, aby napromieni nowotwory umiejscowione w dowolnej czci gaki ocznej.
17 kwietnia 2009 Ministerstwo Rozwoju Regionalnego zatwierdzio przyznanie rodkw z Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka na zakup i instalacj nowego cyklotronu protonowego o energii ok. 230 MeV. Ten nowoczesny cyklotron, najnowoczeniejszy w tej czci Europy, umoliwi prowadzenie nie tylko zaawansowanych bada w zakresie fizyki medycznej, dozymetrii, radiobiologii i fizyki jdrowej, lecz take radioterapii protonowej. Do penego wykorzystania moliwoci nowego cyklotronu potrzebne jest jeszcze zainstalowanie obracanego ramienia, tzw. gantry, ktre umoliwi nawietlanie wizk skanujc protonw najbardziej skomplikowanych rodzajw nowotworw, rwnie u dzieci. Warto zaznaczy, e bdzie to jedyne w Europie rodkowowschodniej stanowisko do radioterapii protonowej nowotworw oka.
Protony przyspieszane w cyklotronie AIC−144 mog wnika w tkank na gboko do 27 mm, co umoliwia napromienienie guzw i zniszczenie nowotworw zlokalizowanych praktycznie w caym obrbie gaki ocznej (rednia dugo gaki ocznej to ok. 25 mm). Zastosowanie wizki protonw do radioterapii protonowej nowotworw oka umoliwia bardzo precyzyjne napromienienie guza. Dawka podawana jest na poziomie 0,1 mm, dziki czemu mona w trakcie procesu radioterapii omin wraliwe na promieniowanie struktury, takie jak nerw wzrokowy czy plamka ta. Pacjenci poddani radioterapii protonowej maj znacznie wiksz szans na zachowanie uytecznego widzenia ni w przypadku leczenia innymi metodami.
Nowy cyklotron, ktry zostanie zainstalowany w 2013 roku, bdzie produkowa wizki protonw mogcych znale zastosowanie (po wyposaeniu orodka w stanowisko gantry) do leczenia guzw nowotworowych na gbokoci do ok. 30 cm w ciele czowieka.
Przyspieszane w cyklotronie wizki protonw niszcz nowotwory powodujc uszkodzenia DNA i dezaktywacj (mier) komrek nowotworowych. Ogromn zalet wizek protonw jest to, e mona je bardzo precyzyjnie formowa, tak aby nawietli tylko obszar guza. Protony maj dobrze okrelony zasig maksymalny, dziki temu mona dostarcza dawk w obszar nowotworu, chronic jednoczenie pooone bezporednio za nawietlanym obszarem tkanki czy organy, ktre nie powinny zosta nawietlone. Gwnie w tym tkwi przewaga wizek protonowych nad klasycznymi wizkami promieniowania z akceleratorw liniowych, stosowanych w radioterapii konwencjonalnej. Protony przechodzc przez tkanki jonizuj orodek zgodnie z zalenoci opisan tzw. krzyw Bragga. Najwiksz dawk przekazuj pod koniec swojego zasigu. Stosujc odpowiednie metody (wytwarzania poszerzonego piku Bragga) mona precyzyjnie wybra obszar, ktry chcemy napromieni.
Stanowisko radioterapii protonowej nowotworw oka jest ju kompletnie wyposaone. Trwaj prace zwizane z testowaniem stanowiska oraz szkolenie personelu. Wszczto starania o uzyskanie niezbdnych zezwole i certyfikatw, aby rozpocz radioterapi pacjentw. Rwnoczenie Szpital Uniwersytecki w Krakowie wystpi o uzyskanie zgody na wdroenie odpowiednich procedur medycznych.
IFJ PAN cile wsppracuje z Klinik Okulistyki i Oftalmologii Onkologicznej Collegium Medicum Uniwersytetu Jagielloskiego oraz Szpitalem Uniwersyteckim w Krakowie. Nadzr kliniczny sprawuje doc. dr hab. Boena Romanowska−Dixon, kierownik Kliniki Okulistyki i Oftalmologii Onkologicznej CM UJ.
Termin uruchomienia radioterapii uzaleniony jest od uzyskania odpowiednich zezwole oraz zatwierdzenia procedur medycznych.
Obecnie radioterapia protonowa nowotworw oka prowadzona jest w szeciu orodkach w Europie: Clatterbridge Centre for Oncology – Wielka Brytania, Charit – Universittsmedizin Berlin, Protonentherapie am Helmholtz−Zentrum Berlin fuer Materialien und Energie – Niemcy, Paul Scherrer Institute – Szwajcaria, Istiuto Nazionale di Fisica Nucleare – Laboratori Nazionali del Sud Catana – Wochy, Institut Curie – Centre de Protonthrapie d’Orsay – Francja i Centre Antoine−Lacassaqne, Nicea – Francja. IFJ PAN cile wsppracuje z orodkami w Niemczech, Wielkiej Brytanii i we Woszech w zagadnieniach zwizanych z radioterapi protonow nowotworw oka. Obecnie jest realizowanych w Europie ok. 10 nowych projektw budowy i uruchomienia duych orodkw protonoterapii, gwnie w Niemczech, Woszech, Francji, Czechach i Szwecji.
13 wrzenia 2006 podpisano w Krakowie dokument ustanawiajcy Konsorcjum Narodowego Centrum Radioterapii Hadronowej (NCRH). Czonkami konsorcjum, koordynowanego przez Instytut Fizyki Jdrowej PAN w Krakowie, jest 12 znaczcych polskich instytucji naukowych i medycznych. Gwnym celem NCRH jest koordynowanie bada zwizanych z radioterapi, fizyk medyczn, radiobiologi oraz podejmowanie dziaa dla rozwoju infrastruktury klinicznej i naukowej dla terapii hadronowej w Polsce.
Strategia konsorcjum zakada w pierwszym etapie projektu instalacj 230−250 MeV akceleratora protonowego w IFJ PAN wraz z bunkrem eksperymentalnym oraz stanowiskiem radioterapeutycznym z obracanym ramieniem (tzw. gantry). W drugiej fazie projektu planowana jest budowa w Warszawie dedykowanego orodka klinicznego z wizk wgla C−12.
W 2007 NCRH wystpio do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyszego z wnioskiem o wsparcie projektu z funduszy strukturalnych Unii Europejskiej na lata 2007−13. 17 kwietnia 2009 zostaa przyznana kwota blisko 116 mln z na zakup i instalacj nowego cyklotronu. W maju 2009 IFJ PAN wystpi z wnioskiem do POIG o sfinansowanie budowy stanowiska gantry, ktre umoliwi pene i racjonalne wykorzystanie nowego cyklotronu.
Nowy orodek bdzie rwnie peni funkcje szkoleniowe, przygotowujc kadr fizykw i lekarzy do innych orodkw terapii w Polsce.
Realizacja tak skomplikowanego projektu w IFJ PAN bya moliwa ze wzgldu na kwalifikacje zespou fizykw, technikw oraz obecno specjalistycznych warsztatw mechanicznych.