Zygmunt Grodziski
W Krakowie przedstawiciele rodw uczonych nierzadko mieszkaj w tych samych domach od pokole. Nie trzeba z tego powodu przecenia dziaania genius loci, jednak przewiadczenie, i aura mieszka wypenianych przez lata ksikami, obecno w nich portretw, fotografii i innych przedmiotw przypominajcych zasuonych nauce poprzednikw sprzyja intelektualnej aktywnoci – jest uprawnione.
W takim domu gocia mnie pani prof. Krystyna Grodziska, darzc opowieci o rodzinie biologw.
Pani Krystyna, z domu Chronowska, w swojej rodzinie miaa gwnie prawnikw, lekarzy i farmaceutw – wikszo z doktoratami. Jeden z krewnych po kdzieli – malarz – by profesorem Akademii Sztuk Piknych w Warszawie.
Tradycja akademicka, przeduajca si na trzecie ju pokolenie, ma pocztek w osobie tecia pani profesor Zygmunta Grodziskiego. Poprzez jego maestwo z Natali Natanson, crk wybitnego fizyka, poczyy si dwa wtki tej tradycji. Linii Natansonw powic osobne miejsce.
Zygmunt Grodziski urodzi si w Limanowej, zoologi studiowa w UJ, uzupeniajc wysz edukacj w Chicago i Baltimore, po walkach w obronie odzyskanej i znw zagroonej niepodlegoci Polski w wojnie bolszewickiej 1920 r. Kolejne stopnie naukowe uzyska w rodzimym uniwersytecie. Bdc profesorem kierowa Zakadem Anatomii Porwnawczej w latach 1935−66, z dramatyczn przerw wojenn. W listopadzie 1939 aresztowany w Sonderaktion Krakau, by wiziony we Wrocawiu i w obozie Sachsenhausen. Pniej pracowa w krakowskiej filii Instytutu Bada nad Durem Plamistym i Wirusami Rudolfa Weigla oraz wykada w tajnym uniwersytecie.
W 1945 r. zosta profesorem zwyczajnym i czonkiem PAU, a w 1956 rektorem UJ i czonkiem PAN. yciorys typowy dla przedstawicieli krakowskiego rodowiska akademickiego, ktrym w tym pokoleniu przyszo dwukrotnie zdawa praktyczny egzamin z patriotyzmu, podejmowa decyzje o koniecznych ze wzgldu na wsplne dobro ludzi nauki i samej nauki kompromisach i wyznacza ich nieprzekraczalne granice.
Zygmunt Grodziski by anatomem i embriologiem, zajmowa si badaniem ukadu krwiononego krgowcw, gwnie ryb, zagadnieniami ontogenetycznego rozwoju ryb i ptakw. Wprowadza nowe (w skali wiatowej) metody badawcze, jeszcze w latach 30. hodowl tkanek in vitro, a w 60. zorganizowa pracowni mikroskopii elektronowej w uniwersyteckim Zakadzie Anatomii Porwnawczej. Pod koniec ycia bada trasy oraz czas przelotw gawronw i kawek w Krakowie. Prac zawierajc wyniki tych bada ociemniay profesor dyktowa onie; ukazaa si po jego mierci. Myl, e wolno w niej upatrywa pionierskiego kroku w stron ekologii, ktrej mieli si powici nastpcy. Zmary w r. 1982 prof. Grodziski senior pozostawi liczne grono uczniw, a take dwoje najbliszych, dawnych swoich studentw – syna i synow.
Urodzona we Lwowie pani Krystyna Chronowska−Grodziska znalaza si w Krakowie z rodzicami, ktrzy straciwszy wszystko, uratowali si zapewne od wywzki przeywajc wojn w maej miejscowoci pod Sanokiem, gdzie matka odziedziczya aptek. Ojciec, przed wojn sdzia, otworzy w Krakowie kancelari adwokack. Nowe ycie rodzina zacza w mieszkaniu, gdzie rozmawiaam z pani profesor. Panowaa tam atmosfera „bardzo patriotyczna”. Matka czsto graa na fortepianie narodowe pieni, dzieci maszeroway w takt. Jasne byo, co si godzi, a czego nie wolno.
Nieyjcy ju brat gospodyni skoczy architektur i zrobi doktorat. Ona sama wybraa biologi, ktr interesowaa si od dziecistwa, podtrzymywana w tym przez matk – studiujc farmacj uczennic znakomitego botanika Wadysawa Szafera. Pani Krystyna jeszcze w czasie studiw wsppracowaa z Instytutem Botaniki PAN stworzonym przez mistrza jej matki, a po magisterium znalaza prac na nastpnych lat... 50. Tam przesza wszystkie szczeble kariery naukowej, bya kierownikiem Zakadu Ekologii, wicedyrektorem do spraw naukowych instytutu.
W pocztkach jej drogi naukowej gwnym zakresem bada byy florystyka i fitosocjologia – opis gatunkw rolin i zbiorowisk rolinnych wystpujcych na badanym obszarze. Doktorat mojej rozmwczyni dotyczy rolinnoci Wzniesienia Gubaowskiego. Praca habilitacyjna powicona bya szacie rolinnej Pieniskiego Pasa Skakowego. Byo to wtedy, gdy rozpoczynaa si budowa Zalewu Czorsztyskiego i „pami” o tym, co zniknie, miaa wielkie znaczenie z perspektywy ochrony przyrody.
Pani prof. Grodziska cigle poszerza obszar swoich zainteresowa. Kiedy rozpoczynay si badania wpywu zanieczyszcze przemysowych na ekosystem z uyciem rolin wskanikowych (badania bioindykacyjne), wczya si w nie, wchodzc niebawem w krg europejskich specjalistw. Po kilkumiesicznym stypendium w Szwecji i poznaniu tam nowych metod, wrcia do kraju z gotow koncepcj bada, poszerzajc profil Zakadu Ekologii w macierzystym instytucie.
W europejskiej sieci bada skaenia rodowiska metalami cikimi reprezentowaa Polsk. Na gruncie rodzimym dokonaa oceny skae tymi pierwiastkami parkw narodowych, uywajc mchw jako wskanikw. Najbardziej zanieczyszczony okaza si park Ojcowski, najmniej Biaowieski.
Krystyna z Chronowskich i Wadysaw Grodziski (zmar w 1988) poznali si na studiach. On poszed dokadnie ladem ojca, studiujc zoologi w UJ, uzupeniajc studia w Moskwie i Chicago. Drogi maestwa – zawarli je rok po skoczeniu studiw – rozeszy si na niewielk odlego uniwersytetu od instytutu PAN. Bardzo podobnie i rwnolegle przebiegaa kariera naukowa i zawodowe awanse.
Jako uczeni spotkali si na nowym obszarze bada rodowiska naturalnego – we wszystkich wzajemnych zwizkach jego poszczeglnych elementw i wszystkich oddziaywaniach na ycie czowieka. Przyszli tam z rnych specjalnoci – ona bya botanikiem, on zoologiem. Stali si ekologami.
Po doktoracie Wadysaw Grodziski wyjecha na roczne stypendium Rockefellera do Stanw Zjednoczonych, z czego p roku prowadzi badania w lasach Alaski. onie wadze odmwiy paszportu i zostaa z dwuletnim synkiem w kraju. Ze Stanw powrci jako znakomicie wyksztacony ekolog. Sta si pionierem bada w zakresie bioenergetyki ekologicznej i ekologii produktywnoci, pniej bada funkcjonowania ekosystemw. Stworzy zesp, ktry rycho doczeka si miana szkoy ekologicznej Grodziskiego. Kierowa Zakadem Ekologii Zwierzt, nastpnie Ekosystemw. By twrc Instytutu Biologii rodowiskowej UJ. Profesorskie maestwo nawizao blisk wspprac naukow.
Rozwijajc badania bioindykacyjne z uyciem rozmaitych wskanikw rolinnych pani Krystyna wczya si w koordynowany przez ma program monitoringu ekologicznego wojewdztwa krakowskiego. Jednym z zada byo okrelanie poziomu najbardziej toksycznych metali – kadmu, oowiu – w warzywach uprawianych w ogrdkach dziakowych. Poza wanymi poznawczo wynikami, te badania stay si podstaw wskazwek praktycznych, np. takiej, by w okolicach naraonych na emisje metali cikich nie sadzi saaty, ktrej licie atwo chon zanieczyszczenia, ale marchew lub selery.
Amerykaski grant przyznany pani profesor oraz polskie fundusze (z PAN i UJ) uzyskane przez jej ma posuyy wsplnym badaniom na terenie Puszczy Niepoomickiej, ktra jest od pocztku poligonem krakowskich ekologw.
Pniej, w latach 80., moja rozmwczyni znw poszerzya pole zainteresowa i razem z mem podjli badania biogeochemiczne w zlewniach lenych. Po mierci prof. Grodziskiego juniora na ni spado zadanie kierowania programem, do ktrego wczyli si badacze szwedzcy. Kade przedsiwzicie naukowe, a mog tu wymieni tylko nieliczne, koczyo si publikacjami, wyjazdami uczniw krakowskiej szkoy ekologicznej na sympozja i na dusze pobyty za granic.
Pani prof. Grodziska idzie za tym, co nowe, a co jej badawcza intuicja rozpoznaje jako istotne. W latach 90., kiedy naukowcy zaczli si interesowa szkodliwym dziaaniem ozonu, nawizaa wspprac ze spotkanym na konferencji uczonym amerykaskim polskiego pochodzenia, znanym jej wczeniej. Po pierwszych rozpoznaniach, przeprowadzonych z grup przybyych do Polski badaczy z uniwersytetu w Massachusetts, i uzyskaniu grantu zbadano dziaanie ozonu na terenach kilku polskich parkw narodowych. Pracami kierowaa wychowanka i wsppracownica pani profesor, wieczc je habilitacj.
Suchajc rodzinnej opowieci zorientowaam si szybko, e jest to opowie o gbokich zainteresowaniach przyrodniczych, o zamiowaniu do pracy naukowej, ktra stanowi autentyczn pasj dzielon przez maonkw, zarazem przedmiot wsplnej odpowiedzialnoci za to, by wasn fascynacj tym, czemu si powicio ycie, cho w czci udzieli nastpnemu pokoleniu – studentom, wsppracownikom, wasnym dzieciom.
Dziaalno pani profesor w PAU (restytucji w 1989 r. Wadysaw Grodziski nie doczeka, dziaa jednak w Komitecie Ekologii Rolin PAN) naley do tego nurtu bardzo powanie traktowanych powinnoci. Przez dwie kadencje bya sekretarzem, a od 2006 jest dyrektorem Wydziau Przyrodniczego Akademii.
Wzmianki o czonkostwie w krajowych i midzynarodowych towarzystwach naukowych, o prestiowych nagrodach i honorowych tytuach obojga pastwa profesorw paday w naszej rozmowie wtedy, gdy taki fakt koczy i niejako piecztowa jaki etap bada, jaki midzynarodowy program naukowy, powiadczajc trafno przyjtej koncepcji i zastosowanej metody.
Nietrudno byo w tej opowieci usysze rado, jak daje odkrywanie czy choby przyblianie si do tajemnic natury – z perspektyw poytkw dla ludzkiego ycia na Ziemi, ktre zaangaowanym badaczom nie s obojtne.
Na pytanie, co z wasnych domw przenieli pastwo Grodziscy do domu, w ktrym rosa dwjka ich dzieci, usyszaam: – Waciwie wszystko. I udao si. Syn interesowa si zawsze naukami cisymi. Skoczy elektronik w AGH i niedugo pniej wyjecha na stypendium do Ameryki. Po doktoracie w Los Angeles, pracy m.in. w orodku naukowym Los Alamos i w Instytucie Raka w Bethesda pod Waszyngtonem, kieruje teraz du grup zajmujc si nanotechnologi w programie walki z rakiem. Crka, jak jej rodzice, skoczya biologi i pracuje w uniwersyteckim Instytucie Nauk o rodowisku, zajmujc si gwnie edukacj ekologiczn, uczestniczc w wielu programach midzynarodowych. Dwa lata temu zrobia habilitacj. Jej m jest specjalist hematologiem w Collegium Medicum UJ, przygotowuje habilitacj. Mona wierzy, e zainteresowanie wnukw (trjka) poznawaniem wiata sposobami waciwymi nauce take si uda.