Procent PKB przeznaczany na nauk a pochodzcy z budetu pastwa
Gdybym mia w trzech sowach okreli sytuacj w polskiej nauce A.D. 2009, to bym powiedzia, e jest: pastwowa, uniwersytecka i niedofinansowana. Sprbujmy przyjrze si liczbom, ktre uzasadniaj t opini.
W polskiej nauce pracuje nieco ponad 61 tys. osb, a liczba ta uwzgldnia tzw. wspczynnik FTE (Full Time Equivalent), a wic bierze pod uwag, e niemal wszyscy badacze nie cay czas pracy powicaj nauce. Osb fizycznych zajmujcych si twrczo badaniami jest znacznie wicej, pewnie okoo 90 tys. Oznacza to, e w przeliczeniu na tysic zatrudnionych w Polsce nauk zajmuje si 3,4 osb (FTE), podczas gdy w pastwach Unii Europejskiej (27 krajw) 5,5, w USA za a 8,1. Wikszo polskich naukowcw, nieco ponad 65 proc., pracuje w uczelniach publicznych, a tylko niespena 15 proc. w prywatnych przedsibiorstwach gospodarczych. Proporcje w krajach gospodarczo rozwinitych s inne. W Unii Europejskiej w prywatnych przedsibiorstwach pracuje ok. 55 proc. naukowcw, podczas gdy w szkolnictwie wyszym ok. 36 proc. (w USA odpowiednio 83 proc. oraz 14 proc.).
Na badania naukowe z budetu naszego kraju wydaje si ok. 0,35 proc. PKB, przy czym ze rde pozabudetowych – cho trudno tu o du dokadno – ok. 0,20 proc. PKB. A zatem budet pastwa finansuje nauk w 57 proc. Zreszt lwia cz rodkw budetowych trafia do instytucji pastwowych (czyli do wyszych uczelni, jednostek badawczo rozwojowych oraz instytutw PAN).
Ta sytuacja jest w miar stabilna w okresie dwudziestolecia. Warto nakadw budetowych na nauk wyraon w procentach PKB w okresie 1991-2003 pokazano na wykresie. Po roku 2003 warto ta nie ulega wikszej zmianie.
Tak wic, nawet gdyby do nakadw budetowych doda pozabudetowe, to i tak dzi nie osignito by poziomu z roku 1991.
Biblioteka Uniwersytetu Rzeszowskiego
Jeli pomin dziaalno edukacyjn, uczeni zajmuj si tworzeniem nowej wiedzy oraz innowacjami. W statystykach midzynarodowych miar tworzonej wiedzy s publikacje w czasopismach z listy filadelfijskiej oraz ich cytowalno. Pod tym wzgldem, szczeglnie jeli idzie o liczb publikacji, nie wypadamy le. O ile przed 10 laty nasi uczeni publikowali rocznie okoo 200 artykuw w przeliczeniu na milion mieszkacw kraju, to roczny przyrost tej produkcji naukowej wynosi blisko 5 proc. i dzi liczba publikacji siga 310 na milion mieszkacw. Jest to dwukrotnie mniej ni wynosi rednia w Unii Europejskiej i blisko trzykrotnie mniej ni w USA, ale biorc pod uwag poziom finansowania budetowego (bowiem istnieje wyrana korelacja pomidzy liczb publikacji a nakadami budetowymi na nauk), wynik naszych uczonych jest nie najgorszy.
Natomiast innowacyjna dziaalno polskiej spoecznoci naukowej wyglda dramatycznie. Jeli jako jej miernik przyj roczn liczb patentw zgoszonych w Europejskim Urzdzie Patentowym w przeliczeniu na milion mieszkacw, to wskanik ten dla Polski wynosi 4, podczas gdy rednia unijna to ponad 120. Jeszcze gorzej przedstawia si porwnanie w zakresie tzw. patentw potrjnych, tzn. wynalazkw patentowanych jednoczenie w trzech urzdach patentowych: europejskim, amerykaskim i japoskim (Polska – 0,5 patentw na milion mieszkacw, Unia Europejska – 30 patentw na milion, a Stany Zjednoczone – 55 patentw na milion). Ten ponury obraz potwierdzaj liczby dotyczce eksportu produktw innowacyjnych. W Polsce to ok. 4 proc. eksportu, a w Unii Europejskiej 18 proc. eksportu. I – niezwykle wymowne – tylko 13 proc. polskich przedsibiorstw innowacyjnych uznaje informacje otrzymywane z krajowych instytucji naukowych za istotne.
By moe ten, wynikajcy z suchych cyfr, obraz jest zbyt przyczerniony. Bowiem bardzo wiele polskich wynalazkw powstaje w ramach umw z zagranicznymi korporacjami gospodarczymi i wwczas zapisywanych jest na konto krajw tych korporacji. Tak wic w istocie patentowalno polskiej myli technicznej jest wysza ni to wynika z podanych danych statystycznych.
Jak drog przebya polska nauka w minionym dwudziestoleciu? Ot jestem zdania, e – jak mao ktry obszar – okazaa si bardzo sabo podatna na zmiany. I tak, liczba naukowcw wzrosa niewiele. Struktura wasnociowa te nie zanotowaa wielkich zmian. W dalszym cigu nauka uprawiana jest gwnie w instytucjach pastwowych. W jej strukturach dominuj nadal trzy filary: wysze uczelnie (a w blisko 2/3), jednostki badawczo rozwojowe oraz instytuty PAN. Finansowanie dziaalnoci badawczej, jeli odnie je do PKB, miao tendencj malejc, cho ostatnio ustabilizowao si na poziomie ok. 0,35 proc. PKB z budetu i ok. 0,20 proc. PKB z instytucji pozabudetowych. Obiecywane przez polski parlament jeszcze w roku 1995 finansowanie budetowe na poziomie 1 proc. PKB nigdy nie zostao zrealizowane i to nawet w poowie. Wytyczne strategii lizboskiej z roku 2000, zalecajce, by do roku 2010 finansowanie osigno 3 proc. PKB, przy czym 1/3 rodkw (a wic wanie 1 proc.) powinna pochodzi z budetu, nie przeoyo si na decyzje gospodarcze. Zreszt nie tylko w Polsce, waciwie w caej Unii, z wyjtkiem Szwecji i Finlandii, w ktrych to krajach magiczn granic 3 proc. przekroczono z korzyci dla ich gospodarek. Natomiast w Polsce finansowanie przeliczone na jednego badacza, a wyraone w dolarach PPP (czyli uwzgldniajcych poziom siy nabywczej), ulego w minionym dwudziestoleciu niewielkim zmianom.
Ostatnio dostp spoecznoci naukowej do unijnych funduszy strukturalnych znaczco poprawi sytuacj instytucji badawczych, szczeglnie na obszarze inwestycyjnym. Natomiast aktywno polskich uczonych w unijnych programach ramowych nadal pozostawia wiele do yczenia, przy czym jednym z powodw jest niebywae zbiurokratyzowanie tych programw i to zarwno w sferze administracyjnej, jak i finansowej.
Jeli idzie o tworzenie nowej wiedzy i jej publikowalno, to naley odnotowa wyrany wzrost, na poziomie ok. 5 proc. w skali roku. Wzrosa te ogromnie aktywno polskiego wiata nauki w ramach wsppracy midzynarodowej, udziau w konferencjach itp. Moe to by powodem do umiarkowanego zadowolenia.
Niestety, nie idzie z tym w parze dziaalno innowacyjna. Polska nie dopracowaa si skutecznych metod transferu technologii i skutkiem tego wiele znakomitych pomysw albo pozostaje na papierze, albo te jest zapisywanych na konto innych krajw. Jedn z gwnych przyczyn tego stanu rzeczy upatruj w niskim finansowaniu pozabudetowym, bowiem, jak twierdz niektrzy, na glebie publicznych pienidzy kiepsko rosn innowacje. A na dodatek polska spoeczno naukowa zdominowana jest przez uczonych zatrudnionych w wyszych uczelniach, a wic przez ludzi obcionych w sposb szczeglny obowizkami dydaktycznymi oraz publikowaniem bada, a to ostatnie decyduje o ich karierze. W wikszoci nie maj ani czasu, ani si na uciliwy i czasochonny proces transferu wasnych osigni do instytucji gospodarczych.
Jaka jest zatem droga do poprawy wynikw polskiej nauki? Oczywicie, zdaniem wikszoci uczonych jest ni znaczny wzrost finansowania budetowego. Zapewne jest to skuteczna droga, cho zwikszenie nakadw budetowych zapewne przeoyoby si w gwnej mierze na wzrost liczby publikacji. Natomiast obawiam si, e nawet ten mityczny 1 proc. PKB z kasy pastwa nie zmieniby znaczco poziomu innowacyjnoci polskiej nauki. W tej mierze sytuacj moe poprawi jedynie... prywatyzacja. Och, nie myl o prywatyzowaniu wielkich i wspaniaych polskich uczelni akademickich. Pod pojciem prywatyzacji rozumiem stworzenie zacht fiskalnych dla przedsibiorcw, by inwestowali w sektor badawczo rozwojowy, najlepiej tworzc w swych zakadach wydziay B+R (tzw. in house R&D). To zarwno zwikszy (i to znacznie) finansowanie nauki ze rde pozabudetowych, jak te bdzie mie ogromny wpyw na popraw stanu innowacyjnoci.
Podobno w strategii rzdowej na najbliszych 20 lat przewiduje si wzrost nakadw na badania naukowe do 4 proc. PKB, przy czym poowa tych nakadw ma pochodzi z budetu. Jaka szkoda, e nie bd mg sprawdzi, czy te obietnice si speni, ale patrzc na minione dwudziestolecie nie mog wykrzesa z siebie zbyt wielkiego optymizmu.