Przekonanie, e to kapita intelektualny powinien by podstawowym motorem rozwoju Polski, jest tak samo banalne i oczywiste, jak konsekwentnie bagatelizowane przez kolejne rzdy. Ogoszony raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe (pod redakcj M. Boniego, z licznym, 16-osobowym zespoem autorw oraz 33 wsppracownikw) stwarza kolejn (ktr to ju?) okazj do zastanowienia si w tym kontekcie nad kluczowymi problemami rozwoju kraju. W obszernym studium, liczcym blisko 400 trzyszpaltowych stron formatu A4, nauce i jej zwizkom z gospodark powicono jedno z dziesiciu wyzwa (s. 203-235).
Wyzwanie szste, bo o nim mowa, dotyczy gospodarki opartej na wiedzy i rozwoju kapitau intelektualnego. Na pocztek sformuowano dylemat rozwojowy: „Gospodarka oparta na wiedzy i rozwj kapitau intelektualnego. Powikszajcy si dystans Polski wobec rozwinitych gospodarek wiata w obszarze kapitau intelektualnego” versus „Kapita intelektualny jako gwne rdo konkurencyjnoci Polski w globalnej gospodarce”. Dua cz rozdziau powicona jest wykazaniu, e polska gospodarka charakteryzuje si nisk produktywnoci, ktra wynika z niskiej innowacyjnoci, a ta z kolei ze sabego kapitau intelektualnego. Jest to zwizek przyczynowo skutkowy wyjaniajcy tylko cz tej zoonoci, rwnie sposoby wyjcia z impasu, sugerowane przez autorw, chocia trafne, wydaj si by niewystarczajce.
Wspczenie postp technologiczny wykuwany jest w mniejszym stopniu w pastwowych instytucjach badawczych, a gwnie w prywatnych, wielkich koncernach. Przy tym przepa pomidzy jednymi i drugimi jest ogromna, mao kto zapewne zdaje sobie spraw, e wielko caego polskiego budetu na nauk – nieco ponad 1 mld euro rocznie na wszystkie dziedziny, poczwszy od filozofii, przez histori, geografi, po fizyk i astronomi – to mniej wicej tyle, ile wydatki jednego z wcale nie najwikszych koncernw zachodnich na R&D, np. Siemensa lub Motoroli, na tylko jedn, bardzo wyspecjalizowan dziedzin dziaalnoci. Porwnanie to przywodzi nieodparcie wizj zderzenia mrwki ze soniem. Polska nauka budetowa przy obecnym, czy nawet dwukrotnie wikszym poziomie finansowania, nie ma powaniejszych szans w globalnej konkurencji technologicznej i kady, kto twierdzi inaczej, najzwyczajniej tkwi w romantycznym bdzie. Aby Polska dokonaa skoku na miar powojennej Korei Poudniowej czy Finlandii, konieczny jest wielokrotny, moe nawet dziesiciokrotny wzrost wydatkw budetowych na B+R. Taki scenariusz jest nieprawdopodobny, ze wzgldu zarwno na realia budetowe, jak te konieczno formuowania wielkich wizji i rozmachu, oderwania od przyziemnych, biecych spraw czy wreszcie pokonania skostniaoci polskich struktur akademickich. W tym kontekcie pokrzepiajca opinia autorw (s. 232), e w ostatnich kilku latach nastpi wzrost finansowania na nauk ze rodkw budetowych o 5 proc., czyli o kilka setnych punktu procentowego (do poziomu 0,39 proc.), ma takie samo znaczenie, jak to, e godnemu zamiast garci suchego ryu dano dwa ziarna wicej.
Pastwowe instytuty i laboratoria peni jednak rol inspirujc, „zapadniajc” badania i rozwj. Z tego wzgldu dobrze zaprojektowana polityka naukowa, nawet jeli nie jest poparta olbrzymimi sumami, przynosi owoce. W najwikszej potdze naukowej – Stanach Zjednoczonych – funkcj „koa zamachowego” peni agencje rzdowe, w tym zwizana zwaszcza z eksploracj kosmosu NASA, o budecie w 2009 roku wynoszcym blisko 18 mld dol. Dla porwnania, budet polskiego Centrum Bada Kosmicznych PAN jest okoo 7 tysicy razy mniejszy. Ale nawet w najbiedniejszym i najbardziej zapnionym cywilizacyjnie kraju zawsze istniej moliwoci wsparcia pewnej grupy bada, unikatowych ze wzgldu na szczeglne cechy podmiotowe lub przedmiotowe. S to wybitne talenty, instytucje z dug tradycj, ale rwnie konkretne obiekty badawcze, wane z punktu widzenia ich historycznej, przyrodniczej czy geograficznej wyjtkowoci. Nie zawsze jednak w tych krajach znana jest metodyka analityczna i czsto brakuje transferu najnowszych narzdzi badawczych. Rol pastwa jest inicjacja takich bada, a w przypadku istnienia osigni lub fenomenw na skal wiatow – systematyczne oenie na rozwj tego, wzgldnie sprzyjanie transferowi do systemu spoeczno gospodarczego, jeli badania te maj wymiar praktyczny, w postaci instrumentw polityki naukowej, takich jak np. ulgi podatkowe.
Dochodzimy tutaj do sedna zagadnienia, mianowicie, czy jeli nawet istniej w Polsce pionierskie osignicia technologiczne na skal wiatow lub moliwe jest w przewidywalnym czasie wypracowanie takich osigni, to zaistnieje na nie zapotrzebowanie ze strony praktyki? Innymi sowy, czy wynalezienie i opatentowanie nowej technologii pozwoli na rozwj i osignicie sukcesu midzynarodowego jakiego przedsibiorstwa, dodajmy – w duej skali finansowej? Odpowied na to pytanie, niestety, nie jest twierdzca.
Uzasadnienie tej smutnej konstatacji wie si z teori midzynarodowego cyklu produktu. W modelu tym, sformuowanym przez R. Vernona jeszcze w latach 60. ubiegego wieku, zarysowuje si podzia na kreacj, produkcj dojrza oraz standaryzowan, przy dystrybucji w rnych krajach (lub obszarach geograficznych), w zalenoci od stopnia innowacji i czasu jej istnienia na rynku. Towary i usugi s najpierw tworzone w centrach rozwoju, a na kocu produkowane na masow skal w krajach o taniej sile roboczej, wzgldnie o nieco droszych kosztach pracy, ale duych rynkach zbytu. Mona doda, e jest to jeden z podstawowych mechanizmw rnicujcych wiat na centra i peryferie. O tym, e inwestycje zagraniczne w Polsce w pierwszym etapie transformacji w wikszoci ponoszone byy nawet na przejmowanie rynkw ni na warto dodan w postaci nowych i nowoczesnych zakadw, pisa wyczerpujco prof. Bolesaw Domaski (Kapita zagraniczny w przemyle Polski, Krakw 2001). Dopiero po 2000 roku wzrosa w istotniejszy sposb liczba inwestycji typu greenfield, ale nadal nie s to najnowoczeniejsze zakady, ale zazwyczaj montownie lub wytwrnie masowych towarw przemysowych, wzgldnie centra prostych usug, np. ksigowo finansowych, niewymagajce angaowania zaawansowanego kapitau intelektualnego.
Powysze uwagi potwierdza omawiane opracowanie. W raporcie podaje si (s. 266), e Polska charakteryzuje si najniszym udziaem firm zagranicznych w nakadach na B+R: jest to 7 proc. wydatkw przedsibiorstw, wobec redniej 20 proc. w krajach zachodnich. Jeli te liczby przeoy w stosunku do wszystkich wydatkw na nauk, otrzymujemy zaledwie 2 proc. (udzia sektora przedsibiorstw w nauce w Polsce to okoo 30 proc.). Podstawowy dylemat rozwojowy Polski powinien zatem brzmie, czy mona zachci korporacje transnarodowe do inwestowania w polsk nauk albo cilej – na obszarze Polski. Obecnie jest to niezwykle utrudnione, i wcale to nie nasza wina, tylko decyzji strategicznych koncernw wpisujcych si w model midzynarodowego cyklu ycia produktu.
Niewtpliwie, miejsce, jakie zajmuje Polska w tym cyklu nie jest ze i pozwala na produkcj oraz eksport konkurencyjnych, masowych towarw i niekiedy usug. Niestety, wynika to cigle z niskich kosztw pracy i powstaje pytanie, co bdzie, kiedy te koszty wzrosn powyej granicy opacalnoci, a nastpi to zapewne za dekad lub dwie, wskutek konwergencji dochodw ludnoci i ich wynagrodze.
Rwnoczenie restrukturyzacja, a zwaszcza prywatyzacja, przeprowadzona po 1989 roku, polegajca na wycofaniu si wasnoci pastwowej ze znacznej czci gospodarki, oprcz niewtpliwych korzyci spoeczno ekonomicznych, takich jak przede wszystkim wzrost wydajnoci, przyniosa utracenie kontroli nad strategicznym formuowaniem ich celw rozwojowych. To z tego powodu gosy woajce o innowacyjno firm dziaajcych w Polsce s nietrafione, a podejmowane dziaania nieefektywne. Firmy zagraniczne, kontrolujce wikszo polskiej gospodarki, zwaszcza w sektorze duych i wielkich przedsibiorstw, s zainteresowane wdraaniem wasnego know how, na ktre poniosy nakady w krajach macierzystych. Np. brytyjski koncern farmaceutyczny GlaxoSmithKline na swych stronach internetowych podaje, e w Polsce zatrudnia zaledwie 46 pracownikw w sektorze bada i rozwoju. Tymczasem polski oddzia tej spki w 2008 roku osign przychody w wysokoci 3,5 mld z i zatrudnia 1,7 tys. osb. Przychody firmy matki to 24 mld funtw, zatrudnienie ogem 100 tys. osb, wydatki na badania i rozwj 3,5 mld funtw, a zatrudnienie w sektorze R&D – 15 tys. osb. W tym kontekcie warto przypomnie autorom polskiej prywatyzacji model wgierski, gdzie ustawowo zobowizano inwestorw zagranicznych do ponoszenia nakadw na B+R.
A zatem, rozdzieranie szat nad tym, e w Polsce zgaszana jest bardzo niska liczba patentw, niewiele pomoe. Polska jest zagroona przyjmowaniem nierzadko przestarzaych licencji produkcyjnych lub nawet gotowych produktw (vide przetargi zbrojeniowe) i to za bardzo wysokie sumy. By to niezy pomys w latach 70. ubiegego wieku, kiedy przepa technologiczna midzy Polsk a wiatem zachodnim bya olbrzymia, ale obecnie prowadzi wprost do trwaego zapnienia cywilizacyjnego, wikszego w dziedzinach strategicznych (obronno, badania kosmiczne i satelitarne, biotechnologie), mniejszego w pozostaych.
Czy istniej zatem jakie drogi wyjcia z tej sytuacji? Po pierwsze, rozwizaniem jest zastosowanie modelu fiskiego i koncentracja publicznych rodkw na kilku wybranych dziedzinach, w ktrych kontrola publiczna zostaa utrzymana i moliwoci wpywu pastwa s najwiksze. Paradoksalnie, s to grnictwo i przemys ciki, dziedziny mao popularne i schykowe, ale dajce szanse rozwoju dziki zachodzcej reorientacji energetycznej w wiecie i generalnie wzmagajcej si dyskusji nad tzw. bezpieczestwem klimatyczno energetycznym. By moe to ostatnie poczenie jest jakim prognostykiem budowy, na bazie dotychczasowego dorobku Polakw, centrum bada nowych technologii zwizanych z jednej strony z nowoczesn, konwencjonaln i odnawialn energetyk (sekwestracja dwutlenku wgla, geotermia, biogazownie), a z drugiej – z zagroeniami klimatyczno katastrofalnymi.
Drugi sposb, to sprzyjanie powstawaniu klastrw gospodarczych dla mniejszych firm, zarwno polskich, jak i zagranicznych. Ostatni sposb, najtrudniejszy i obarczony najwikszym ryzykiem, to prby wykreowania duych firm w najdynamiczniej rozwijajcych si dziedzinach, takich zwaszcza jak biotechnologia czy automatyka. W przypadku ostatnich dwch sposobw jest tu znacznie wicej niewiadomych, „mikkich” czynnikw lokalizacyjnych oraz szans powodzenia wynikajcych czsto z indywidualnych umiejtnoci czy charyzmatycznego menederstwa. Mona zapyta, czy Polska w wystarczajcym stopniu wspiera talenty gospodarczo naukowe? Czy programy stypendialne dla doktorantw nauk cisych w wysokoci 500 z miesicznie to jamuna, czy sposb na selekcj negatywn?
W opracowaniu na s. 213 sformuowano gboko niesprawiedliwy pogld, e „wpompowanie dodatkowego strumienia pastwowych pienidzy w anachroniczny, niekonkurencyjny i niewydolny system nauki i bada zwikszy jedynie skal patologii i nie doprowadzi ani do przeomowych odkry naukowych, ani do bardziej efektywnej komercjalizacji wynalazkw, tym bardziej e istotn barier staje si rwnie brak wystarczajcej poday badaczy, szczeglnie w obszarze nauk cisych”. Tymczasem rankingi midzynarodowe klasyfikuj ca polsk nauk na okoo 20.-30. miejscu, przy poziomie globalnego finansowania na znacznie odleglejszych pozycjach. To proste porwnanie pokazuje, e efektywno polskiej nauki jest znacznie wysza w stosunku do redniej. I dlatego naley wanie „wpompowa” strumie pienidzy, rzecz jasna, w najlepsze zespoy i dziedziny badawcze, dajce szanse na efekty mnonikowe. Delimitacja tych dziedzin i wskazanie zespow nie mog by jednak przeprowadzane tak, jak dotychczas, przez samo zainteresowane rodowisko, gdy rodzi to podejrzenia o sprzyjanie interesom grupowym. Konieczne jest zwrcenie si w tym zakresie w wikszym stopniu do biznesu, wzgldnie powoanie zupenie nowych centrw badawczych, z prb pozyskania osb majcych dowiadczenie w pracy w podobnych centrach za granic.
W ostatniej czci rozdziau autorzy oceniaj polski system owiatowy, gwnie przez pryzmat bada porwnawczych PISA i stawiaj tez (s. 223), e o innowacyjnoci polskiej gospodarki w 2030 roku zadecyduje obecna efektywno systemu edukacyjnego. Rwnie ten wniosek nie wyczerpuje caej zoonoci zagadnienia. Przede wszystkim nie mona krytykowa polskiego systemu ksztacenia, podczas gdy polscy uczniowie przy zdecydowanie mniejszych nakadach jednostkowych osigaj w porwnaniach midzynarodowych niejednokrotnie wyniki lepsze ni ich rwienicy z Wielkiej Brytanii (nauki przyrodnicze), Woch (matematyka) czy Hiszpanii (nauka czytania). A wic generalna ocena jest taka, e polski system edukacyjny jest niezy, co nie znaczy, e nie naley go modyfikowa czy nawet reformowa. Problem ley gdzie indziej.
Istnieje przekonanie, poparte statystyk midzynarodow, e jeli podniesie si wskaniki wyksztacenia, to automatycznie przeoy si to na sukces gospodarczy. W Polsce ju co druga osoba w wieku 20-30 lat studiuje lub legitymuje si wyszym wyksztaceniem i jako tego cudu gospodarczego nie dowiadczamy. Co wicej, osoby te staj si bardzo czsto bezrobotne, wzgldnie migruj za granic w poszukiwaniu pracy. Istot rozwoju gospodarczego nie jest bowiem kompetencyjna egalitarno, ale jednostkowa elitarno zawodowa. Mia odwag to sformuowa ostatnio m.in. prof. Klaus Bachman (Licencjat dla wszystkich, magisterka dla elit, „Gazeta Wyborcza”, 19.06.2009). Pora, aby ten typ mylenia by w kocu zauwaalny w dyskusjach o reformie polskiej nauki i szkolnictwa wyszego.
A zatem, o innowacyjnoci i sukcesie polskiej gospodarki zadecyduje w wikszym stopniu nie obecna efektywno systemu edukacyjnego w caoci (jakkolwiek bardzo podana ze wzgldu na podnoszenie kwalifikacji caego spoeczestwa), ale to, czy bdzie on w stanie moliwie najlepiej wyedukowa i zagospodarowa uamek najbardziej utalentowanych i kreatywnych jednostek, ktre bd zdolne do „pocignicia” pozostaych. Podsumowujc, drugie z podstawowych wyzwa dla polskiego rozwoju cywilizacyjnego, w kontekcie kapitau intelektualnego, powinno by zatem formuowane jako zdolno wyawiania talentw, wspierania ich edukacji i dawania moliwoci rozwoju zawodowego.
Polsk w perspektywie 2030 roku powinno by sta na wyksztacenie kilkudziesiciotysicznej elity intelektualno zawodowej i wykorzystanie jej, na atrakcyjnych warunkach w kraju, w tworzonych w tym celu zupenie nowych orodkach badawczo rozwojowych, nieobcionych spucizn sprzed 1989 roku, w cisym powizaniu z biznesem. To s inwestycje nie mniej wane, jak w „tward” infrastruktur, a by moe o jeszcze wikszym znaczeniu. Od tego, czy w kolejnych testach PISA uczniowie zajm 1., 5., czy nawet 10. miejsce, waniejsze jest, czy nie zostanie stracony potencja najbardziej utalentowanych i kreatywnych jednostek, zdolnych do przeprowadzenia skoku cywilizacyjnego Polski.
Materia przygotowany w Zespole Doradcw Strategicznych daje nie tylko wiele do mylenia, ale przede wszystkim jest bardzo dobrym punktem wyjcia do debaty nad tym, jak Polska ma wyglda za dwie dekady. W tym czasie nasz kraj czeka niespotykany w historii napyw funduszy strukturalnych wartoci okoo 100 mld euro, ktry moe zosta rwnie dobrze wykorzystany i ulokowany w dojrzae i uzasadnione projekty, jak i zmarnowany przez nieprzemylane decyzje inwestycyjne, rozproszenie rodkw i zwyczajne „przejedzenie”. S to olbrzymie kwoty, ktre powinny by przeznaczone na wielkie inwestycje spoeczno gospodarcze, dajce podstawy do rozwoju pniejszych pokole. Analogia z przedwojenn Gdyni i Centralnym Okrgiem Przemysowym jest tu penoprawna, oczywicie bez maa wiek pniej katalog i kompozycja tych przedsiwzi musz by odmienne i uwzgldnia przemiany cywilizacyjno technologiczne zmierzajce w kierunku gospodarki kreatywnej.
Dobrze by byo, aby dyskusja na te tematy nie staa si upolityczniona, tak jak to byo w przypadku poprzednich strategicznych wizji rozwojowych. Mona zreszt z gorycz odpowiedzie – i co z tego, e te dyskusje s mniej lub bardziej upartyjnione, jeli polityka naukowo gospodarcza (a raczej jej brak) si nie zmienia. W archiwach czasopism sprzed dekady mona znale wiele arliwych tekstw o zapaci polskiej nauki i o tym, jak to wpynie degradujco na gospodark oraz oglnie rozwj cywilizacyjny. Od tego czasu polska nauka wegetuje dalej, a gospodarka, jak bya, tak jest niekonkurencyjna. Wedug ostatniego raportu konkurencyjnoci wiatowego Forum Ekonomicznego, Polska zostaa sklasyfikowana na odlegym 53. miejscu spord 134 krajw, znw spadajc o jedno „oczko” w d. Minie kolejna dekada, a polski „tygrys gospodarczy” i skok cywilizacyjny nie bdzie ju marzeniem, tylko mrzonk.