Haso „proces boloski” jest znane praktycznie kademu, kto ma do czynienia ze szkolnictwem wyszym. Jednake trzeba sobie uzmysowi, e jego idea jest w Polsce interpretowana bardzo rnorodnie. Te dwa sowa powtarzane s jak mantra w kontekcie koniecznych reform w szkolnictwie wyszym, jak rwnie w ujciu pejoratywnym, gdy mwi si o niepotrzebnych nowinkach.
Pod koniec kwietnia w Leuven odby si szczyt ministrw ds. szkolnictwa wyszego krajw biorcych udzia w procesie boloskim. Po lekturze dokumentu kocowego ze szczytu mona doj do wniosku, e za kategorie tego procesu naley uzna wiksz cz zagadnie zwizanych ze szkolnictwem wyszym. Przeczy to cakowicie opinii, ktra sprowadza proces boloski do wprowadzenia systemu 3+2, punktw ECTS czy suplementu do dyplomu. Zaoenia procesu to przede wszystkim zbir priorytetw, ktrymi powinni si kierowa ministrowie oraz caa spoeczno akademicka w reformie szkolnictwa wyszego i deniu do stworzenia Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyszego. Proces boloski to zesp naczy poczonych, wic realizujc jedne jego elementy i zapominajc o innych sprowadzamy go do karykatury. Jestem te przekonany, e terminologia procesu boloskiego to nie tylko europejska nowomowa, ale przede wszystkim jzykowa nadbudowa rnorodnych kwestii oraz problemw, z jakimi maj do czynienia na co dzie studenci i pozostali czonkowie spoecznoci akademickiej w poszczeglnych krajach. Oczywicie, skrajn naiwnoci byoby twierdzenie, e proces nie implikuje problemw, jednake prawidowe wdraanie jego elementw pozwolioby rozwin skrzyda studentom, jak rwnie rozwiza wiele ich kopotw. W artykule tym porusz cz priorytetw procesu boloskiego, na ktre kad nacisk organizacje studenckie z caej Europy.
Europejski ruch studencki reprezentowany przez Europejsk Uni Studentw uwaa za jeden z najwaniejszych priorytetw procesu boloskiego tzw. wymiar spoeczny i to dziki zabiegom studentw ten priorytet zosta wpisany w oglne zaoenia. Mwi si o tym, by spoeczno akademicka bya odzwierciedleniem caego spoeczestwa, z uwzgldnieniem przede wszystkim pochodzenia spoeczno ekonomicznego. Wane jest uatwienie dostpnoci do szkolnictwa wyszego oraz umoliwienie studentowi utrzymanie si na studiach bez zwikszonej pomocy ze strony rodzicw. Na gruncie polskim kluczowe w tej materii s kwestie stypendiw i kredytw studenckich oraz odpatnoci za studia.
Parlament dwukrotnie w cigu ostatniego roku wydawa stanowiska w sprawie zmian w systemie stypendiw i kredytw studenckich. W stanowiskach tych zwrcilimy uwag przede wszystkim na kredyty studenckie, ktre powinny w przyszoci stanowi podstaw wsparcia finansowego dla studenta, jednake w obecnym ksztacie s nieatrakcyjne i coraz mniej popularne. Sama reforma kredytw, bynajmniej nie kosmetyczna, powinna dotyczy systemu porcze oraz umorze, tak by byy one w jak najwikszym stopniu dostpne dla ubogich studentw. Konieczno reformy systemu stypendialnego wynika m.in. z niesprawiedliwej dystrybucji rodkw oraz nieprawidowoci, wrcz patologii, ktre nieustannie dr system stypendialny.
Najwicej spraw zgaszanych do rzecznika praw studenta dotyczy „nacigania” studenta na opatach. Najczciej dotycz one ogaszania nowych opat lub zmian ich wysokoci jako obowizujcych bez wczeniejszej zgody, a nawet wiedzy studenta. Warto jednak doda, e przy oglnym wzrocie liczby spraw spywajcych do rzecznika, liczba skarg dotyczcych kwestii finansowych spada, co wiadczy o skutecznoci instrumentu, jakim s umowy zawierane midzy studentem a uczelni. Ta konstatacja to jeden z istotniejszych argumentw przemawiajcych za wprowadzeniem powszechnych i szczegowych umw dotyczcych wiadczenia usug edukacyjnych zawieranych midzy uczelniami a kadym studentem, wic take tym, za ktrego studia formalnie i porednio paci podatnik.
W kontekcie odpatnoci za studia raporty organizacji midzynarodowych podkrelaj, e system w Polsce jest niesprawiedliwy, co ma wynika z przewiadczenia, i za studia pac biedniejsi, gdy miejsca na bezpatnych studiach w uczelniach publicznych zajmuj bogatsi, czyli ci, ktrych byo sta na doksztacanie si. Aby system sta si sprawiedliwy, konieczne jest kierowanie rodkw publicznych w rnych formach do studenta, a dopiero poprzez jego decyzje – porednio – na uczelnie. Sprawiedliwy system powinien te umoliwi bezpatne studiowanie na studiach dziennych w uczelniach niepublicznych.
To proces boloski zapocztkowa wczenie na penych prawach studentw w proces decyzyjny w instytucjach szkolnictwa wyszego. Ministrowie ds. szkolnictwa wyszego z krajw europejskich ju 8 lat temu (szczyt w Pradze) zgodzili si, e studenci powinni by rwnym partnerem w szkolnictwie wyszym, poniewa s jedyn czci spoecznoci akademickiej, ktra patrzy na system z perspektywy osoby uczcej si oraz przyszego absolwenta.
Aby studenci speniali rol penoprawnego partnera, konieczne jest, eby organizacja reprezentujca studentw bya ciaem niezalenym. Tymczasem badania Europejskiej Unii Studentw Bologna with Student Eyes, oparte na raportach organizacji czonkowskich i lekturze przepisw prawnych obowizujcych w poszczeglnych krajach, podwaaj niezaleno ruchu studenckiego w Polsce. Samorzdy studenckie s uzalenione finansowo od wadz uczelni, natomiast Parlament Studentw RP jest finansowany przez ministerstwo, wobec ktrego, zgodnie z zaoeniami procesu boloskiego, powinien by partnerem. Tak wic stopie niezalenoci, ktra jest jednym z filarw ruchu studenckiego w Europie, zaley tylko od jakoci przedstawicielstwa studenckiego oraz stosunku organw trzecich do PSRP i samorzdw, a nie wynika wprost z mechanizmw panujcych w sektorze szkolnictwa wyszego. Naley wic zmieni sposb finansowania parlamentu, tak by by on oparty na ustawowej kwocie od kadego studenta i nada mu osobowo prawn, natomiast uczelnie powinny przekazywa na dziaalno studenck ustawowo okrelon sta cz swojego budetu.
Ponadto warto zauway, e partnerstwo studentw w Polsce czsto sprowadzane jest do suchych 20 proc. w organach przedstawicielskich, ktre s, z jednej strony, pewnym minimum ze wzgldu na standardy europejskie, ale czsto nie przekadaj si na rzeczywisty udzia studentw w procesie decyzyjnym. Wynika to po czci z nie zawsze wysokiej jakoci przedstawicielstwa studenckiego, ktre nie ma penej wiadomoci przysugujcych mu praw, ale z drugiej strony jest efektem traktowania studentw jako partnerw drugiej kategorii. W obliczu brzemiennego w skutkach problemu, jakim jest brak znajomoci przez studentw swoich praw, jako rozwizanie systemowe powinny by wprowadzone szkolenia z zakresu praw i obowizkw studenta dla I roku prowadzone przez Parlament Studentw RP.
Bez udziau studentw nie da si te zapewni jakoci ksztacenia, gdy tak, jak to ju wczeniej zasugerowano, tylko oni mog spojrze na jako ksztacenia z perspektywy osoby uczcej si i przyszego absolwenta. Udzia studentw jest szczeglnie istotny w tworzcym si mozolnie w polskich uczelniach systemie wewntrznego zapewnienia jakoci. Kluczowym elementem tego systemu s ankiety studenckie, ale jego istnienie nie moe by fasadowe.
Mobilno jest wedug wielu opinii, take tych prezentowanych na szczycie w Leuven, miernikiem sukcesu we wdraaniu procesu boloskiego. Dlatego niepokoi fakt, e polscy studenci, mimo wysiku kilku uczelni stawiajcych na internacjonalizacj, nale niestety do relatywnie najrzadziej wyjedajcych, co wida chociaby w statystykach programu Erasmus. Z racji tego, e plusy umidzynarodowienia uczelni, w tym mobilnoci studentw i kadry naukowej, s cikie do podwaenia, dyskurs o mobilnoci skupia si nie na tym, czy jecha, a na tym, by zidentyfikowa i usuwa przeszkody mobilnoci.
Jedn z najwikszych przeszkd dla polskich studentw s kwestie finansowe. Z uwagi na duo wysze koszty utrzymania za granic, wyjazd na stypendium zagraniczne jest dobrem dla wybranych i w duym stopniu zaley od dochodw rodzicw. Bardzo potrzebne jest zwikszenie nakadw na mobilno ze strony zarwno ministerstwa, jak i uczelni, umoliwienie w wikszym stopniu korzystania z rodzimego systemu pomocy materialnej przez wyjedajcych na studia za granic.
Kolejne bariery zwizane s z uznawaniem dyplomw. Studenci czsto maj np. problem z podpisaniem learning agreement, bo proponowane za granic przedmioty np. nie nazywaj si tak samo, jak w rodzimej uczelni. Tutaj pewnym rozwizaniem mogoby by tworzenie w ramach programw studiw tzw. mobility window, czyli semestru, w czasie ktrego obowizywaaby cakowicie elastyczna cieka ksztacenia.
Wrd polskich studentw duym problemem jest bariera jzykowa. Pod wzgldem umiejtnoci jzykowych polska modzie jest, niestety, w ogonie Unii Europejskiej. Uczelnie ponosz tu ogromn odpowiedzialno, gdy kompetencje jzykowe s kluczowe we wspczesnym wiecie, tymczasem lektoraty czy zajcia w jzykach obcych traktuje si jak dobro luksusowe, za ktre przede wszystkim trzeba dodatkowo paci.
Wrd przeszkd w mobilnoci przyjezdnej brzemienne w skutkach s skomplikowane i kosztowne procedury wizowe, ktre uderzaj w chccych przyjecha do Polski studentw i nauczycieli akademickich.
Reforma cykli oraz wprowadzenie systemu ECTS s przez studentw w Europie uwaane za najbardziej namacalny wymiar procesu boloskiego. Przez wielu czonkw spoecznoci akademickiej proces jest wrcz do tego zagadnienia ograniczany.
Cele reformy cykli s w istocie bardzo prostudenckie: zwikszenie moliwoci elastycznego budowania cieki edukacyjnej, uatwienie mobilnoci, zwaszcza tzw. mobilnoci pionowej, czyli odbywania studiw na kolejnym stopniu w innej uczelni, a dziki umoliwieniu zmiany uczelni i kierunku ju po 3 latach, zwikszenie moliwoci studenta na rynku pracy z uwzgldnieniem cechujcej go dynamiki zmian uwarunkowa.
Paradoksalnie, w Polsce czsto da si sysze gosy, e studenci sceptycznie podchodz do reformy cykli i wprowadzenia systemu 3+2. Jednake konkluzja, e w zwizku z tym nie lubi procesu boloskiego jest naduyciem, gdy trudno wskaza uczelni w Polsce, ktra wprowadziaby w peni prawidowo system 3+2 oraz punktacj ECTS.
W tej materii grzechw popenianych jest niezmiernie duo:
• sztuczny podzia jednolitych studiw magisterskich na 2 czci, ktry polega zazwyczaj na przesuniciu poszczeglnych przedmiotw z jednego roku na inny oraz zwikszeniu obcienia zajciami zwaszcza na I stopniu. Powoduje to wiksze usztywnienie cieki ksztacenia, a wic daje efekt sprzeczny z duchem procesu boloskiego;
• zjawisko pozytywnej dyskryminacji, czyli preferowanie podczas rekrutacji na II stopie absolwentw I stopnia w tej samej uczelni;
• istnienie zjawiska „dziury”, czyli uniemoliwienie studentowi ukoczenia studiw w trybie, na jaki zosta przyjty, w wyniku chociaby urlopu dziekaskiego lub niezaliczonego roku. Moe si to wiza czasem z yciow tragedi, gdy w gr wchodz dodatkowy czas, koszty, a czsto niemono realizacji licencjatu z powodu rnic programowych. To zjawisko, zawinione tylko i wycznie przez uczelnie, jest sprzeczne z art. 257 4 ustawy, a take gwaci zasad praw nabytych. Skargi w tej sprawie do rzecznika praw studenta stanowi 10 proc. wpywajcych spraw, co jest skal, jak na pastwo prawa, poraajc;
• bdne wprowadzanie punktw ECTS, ktre w wielu uczelniach, szczeglnie tych niewysyajcych studentw na stypendia w ramach programu Erasmus, s jedynie ozdbk do oceny, z ktrej nic nie wynika. Wspominane ju rozporzdzenie z 3 padziernika 2006 w sprawie warunkw i trybu przenoszenia osigni studenta jasno mwi, e system ECTS powinien by oparty na nakadzie pracy oraz efektach ksztacenia. Tymczasem punkty ECTS rzadko odpowiadaj nakadowi pracy, czasem proporcje midzy punktami za poszczeglne przedmioty nie maj odzwierciedlenia w proporcji nakadu pracy. Zdarza si, e przedmiotom tzw. waniejszym, prowadzonym przez wykadowcw z wyszym tytuem naukowym, daje si wicej punktw, a pozostaym mniej. Przykadem zupenego braku zrozumienia idei ECTS jest te sytuacja, kiedy liczba punktw na studiach niestacjonarnych rni si od liczby ECTS na studiach prowadzonych na tym samym kierunku w trybie stacjonarnym.
Punkty ECTS maj uatwi studentowi zaliczanie przedmiotw w ramach elastycznej czci programw studiw, tylko e czsto student moe wybra jedynie midzy lektoratami jzykw obcych albo wrcz nie ma w ogle prawa wyboru. ECTS maj te uatwi mobilno, tylko co z tego, jeli wielu profesorw widzi swj przedmiot jako najwaniejszy na wiecie i nakazuje studentowi zaliczy go po powrocie, mimo e podpisane przed wyjazdem learning agreement tego nie uwzgldniao.
Ramy kwalifikacji, jawice si jako jedno z najbardziej abstrakcyjnych poj procesu boloskiego, s kwintesencj ksztacenia zorientowanego na studenta. Stay si te priorytetowym postulatem Parlamentu Studentw RP wzgldem reformy szkolnictwa wyszego. Dziki KRK moliwe bdzie rzetelne budowanie programw studiw na podstawie efektw ksztacenia. Krajowe ramy maj przez to umoliwi studentowi samodzielne ksztatowanie wasnej cieki ksztacenia. Obecnie studenci czsto nie zostawiaj suchej nitki na sztywnych programach, w ktrych wiele przedmiotw, stworzonych bardziej dla potrzeb kadry, nie jest studentowi potrzebnych ani z perspektywy osobistego rozwoju, ani szans na rynku pracy. Dziki ramom zdecydowanie atwiej bdzie mona uzna osignicia edukacyjne zdobyte w innych uczelniach w Polsce i za granic.
Koncepcja ram kwalifikacyjnych zakada te uznawanie tzw. ksztacenia wczeniejszego oraz ksztacenia pozaformalnego, czyli efektw ksztacenia w dziaalnoci niezwizanej bezporednio z tokiem studiw. W praktyce moe to prowadzi do tego, e np. efekty ksztacenia zdobyte przez studenta dziki dziaalnoci w kole naukowym, czasami zdecydowanie bardziej wartociowe ni te zdobyte na tradycyjnych zajciach, bd uznawane za pomoc punktw ECTS.
Dowiadczenia innych krajw pokazuj, e naley przede wszystkim zadba o rzetelno we wprowadzaniu krajowej ramy kwalifikacji. Zdecydowanie szkodliwe bdzie wprowadzanie ram w sposb fasadowy, a z takim bdziemy mieli do czynienia, jeli ograniczy si moliwo korzystania z KRK do uczelni okrelonego typu, a pozostae bd zmuszone do opierania si na centralnej licie kierunkw, ktra jest przeytkiem niespotykanym, poza Rosj, w adnym europejskim kraju. Sens ma tylko wprowadzenie KRK do caego systemu szkolnictwa wyszego w Polsce, a jedynym ograniczeniem powinna by negatywna akredytacja instytucjonalna. Zgodnie ze stanowiskiem Parlamentu Studentw w sprawie pilnego nadania priorytetu pracom nad krajow ram kwalifikacji, jej wprowadzenie jest nierozerwalnie zwizane ze zwikszeniem autonomii programowej uczelni, likwidacj listy kierunkw studiw oraz standardw ksztacenia.