Prawo do studiw finansowanych zbudetu pastwa –anawet sam status studenta (czy doktoranta), jako uprawniajcy do pomocy materialnej finansowanej ze rodkw publicznych –powinny by przyznawane iodbierane na podstawie jasnych ijednolitych wskali kraju przesanek. Tymczasem przepisy ipraktyka dotyczca rekrutowania na studia (take doktoranckie) powoduj wtpliwoci wuczelniach, liczne skargi kandydatw iwskazuj na potrzeb ich gruntownego przemylenia.
Kolejny sezon rekrutacyjny mamy za sob. Student to ma klawe ycie –mona by zawoa za Andrzejem Waligrskim. Nie do, e ma prawo do stypendiw izniek komunikacyjnych, to nadal 1/3 polskich studentw korzysta ze studiw opacanych przez podatnikw. Konstytucyjne prawo do nauki wzakresie studiw wyszych doprecyzowuje ustawa z27 lipca 2005 roku Prawo oszkolnictwie wyszym (zw. dalej: ustaw). Wedug art. 4 ust. 1 tej ustawy: „Uczelnia jest autonomiczna we wszystkich obszarach swojego dziaania na zasadach okrelonych wustawie”, ajej art. 6 ust. 1 mwi wprost, i: „Uczelnia ma wszczeglnoci prawo do (…) ustalania warunkw przyjcia na studia”. rdem tych regulacji s przepisy Konstytucji RP, wg ktrej: „Zapewnia si autonomi szk wyszych na zasadach okrelonych wustawie”. Jednoczenie Konstytucja stanowi, i „Wadze publiczne zapewniaj obywatelom powszechny irwny dostp do wyksztacenia”. Jak wic pogodzi konstytucyjny obowizek rwnego dostpu do studiw (izwizanych znimi wiadcze) zwynikajcym –take zkonstytucyjnej zasady autonomii uczelni –ustawowym jej prawem do „ustalania warunkw przyjcia na studia”?
Kluczowy dla tego zagadnienia jest art. 169 ustawy. Wust. 1 okrela jednolite dla caego kraju warunki brzegowe, tj.: „Doodbywania studiw wuczelni moe by dopuszczona osoba, ktra ma: 1) wiadectwo dojrzaoci –wprzypadku ubiegania si oprzyjcie na studia pierwszego stopnia lub jednolite studia magisterskie, 2) tytu magistra, licencjata, inyniera lub rwnorzdny aponadto spenia warunki okrelone na podstawie ust. 2 –wprzypadku ubiegania si oprzyjcie na studia drugiego stopnia oraz –dla wszystkich przypadkw –spenia warunki rekrutacji ustalone przez uczelni”.
Co ztego wynika? Cho wprzypadku rekrutacji na oba stopnie uczelnia ma prawo ustala warunki rekrutacji, to –ponadto ijedynie wramach tej na studia drugiego stopnia –uczelnia ma prawo wprowadzania (wtrybie tzw. uchway rekrutacyjnej jej senatu) warunkw przyjcia na studia innych ni samo posiadanie tytuu zawodowego. S wic owe warunki czym innym ni ujte wart. 169 ust. 1 in fine „warunki rekrutacji” (nazwijmy je: „formalne” izaliczmy do nich np. konieczno poddania si odpowiedniej procedurze ustalonej przez uczelni, cho ju niekoniecznie przez jej senat). Wicej oowych warunkach (nazwijmy je: „merytorycznymi”) mwi ust. 2 rozwaanego artykuu, gdzie czytamy: „Senat uczelni ustala warunki itryb rekrutacji oraz formy studiw na poszczeglnych kierunkach. Uchwa podaje si do wiadomoci publicznej nie pniej ni do dnia 31 maja roku poprzedzajcego rok akademicki, ktrego uchwaa dotyczy, iprzesya ministrowi waciwemu do spraw szkolnictwa wyszego”. Przykadem takowych jest wskazanie –wg art. 169 ust. 3 –„jakie wyniki egzaminu maturalnego stanowi podstaw przyjcia na studia”. Tylko te ustalone przez senat warunki mog by, wg art. 169 ust. 8, „podstaw odwoania”, oczym wicej za chwil.
Skoro kompetencje okrelania wymogw przyjcia na studia rangi rwnowanej warunkowi posiadania tytuu zawodowego albo wiadectwa dojrzaoci przyznano senatowi kadej uczelni, nie ma przeszkd ustawowych, by wkadej uczelni okrelono je inaczej. Czy jednak uczelnia ma tu zupen dowolno? Czy wprzypadku rekrutacji na studia drugiego stopnia uczelnia moe okrela, absolwenta jakiego kierunku lub uczelni przyjmie na studia drugiego stopnia, ajakiemu przyjcia odmwi? Czy wprowadzenie uchwa rekrutacyjn senatu warunku wpostaci „posiadania niebieskich oczu” lub „urodzenia si wpromieniu 10km od uczelni” bdzie realizacj konstytucyjnie chronionej zasady autonomii? Czy moe s jakie granice swobody ustalania warunkw rekrutacji na studia drugiego stopnia wuchwale rekrutacyjnej senatu?
Spytajmy dalej –czy istniej jakie granice ustalania warunkw rekrutacji na oba stopnie studiw, ojakich mowa wostatnim wersie art. 169 ust. 1 ustawy? Wszczeglnoci, czy uczelnia publiczna ma prawo dowolnie wybiera, kogo ksztaci, czy te ma obowizek podejmowa ksztacenie kadego, kto spenia pewne jednolicie iustawowo okrelone wymogi? Ztakim pytaniem do rzecznika praw obywatelskich zwrci si Parlament Studentw RP. Biorc pod uwag konieczno zderzenia konstytucyjnych wartoci prawa do ksztacenia iautonomii uczelni, odpowied moe by interesujca.
Kolejnym wartym rozwaenia problemem jest relacja midzy „warunkami przyjcia na studia” a„podstaw decyzji” wsprawie tego przyjcia. Ot kolejny ustp analizowanego art. 169 stanowi: „Podstaw przyjcia na studia pierwszego stopnia lub jednolite studia magisterskie stanowi wyniki egzaminu maturalnego. Senat uczelni ustala wtrybie okrelonym wust. 2, jakie wyniki egzaminu maturalnego stanowi podstaw przyjcia na studia”. Mamy wic pierwsz, naoon na uczelnie, „antydowolnociow” barier, jednak jej rozumienie moliwe jest co najmniej dwuznacznie. Mona bowiem uzna, e warunki okrelane przez uczelnie wtrybie art. 169 ust. 1−2 nie mog naruszy zasady podstawowego znaczenia wynikw egzaminu maturalnego. Innymi sowy: uczelniane warunki mog stanowi „selektor drugiego rzdu”, narzdzie wyboru spord tych kandydatw, ktrzy speniaj jednolite wymagania oparte na wynikach egzaminu. Np. na akademi sztuk piknych przyjmujemy –zgrupy posiadaczy okrelonej redniej maturalnej –tylko tych, ktrzy maj zdolnoci plastyczne.
Moliwe jest jednak rozumienie odwrotne, wedle ktrego uczelnia moe ustala dowolne warunki, take opierwotnym wobec wynikw egzaminu maturalnego znaczeniu, adopiero spord speniajcych je kandydatw selekcjonowa przyjtych na podstawie wynikw matury. Przykad: na akademi wychowania fizycznego rozwaamy przyjcie tylko kandydatw speniajcych warunki testu sprawnociowego. Nastpnie spord tych –na podstawie redniej wynikw matury –wybieramy przyjtych. Wedle tej drugiej interpretacji dopuszczalne byoby budzce poczucie niesprawiedliwoci wymaganie (wrandze uchwalonego przez senat warunku), i uczelnia rekrutuje jedynie spord osb posiadajcych „now matur”, tak zakrelajc przedmioty wymagane dla wyliczenia wynikw egzaminu maturalnego, e kandydaci ich niezdajcy albo „starzy maturzyci” nie s wogle brani pod uwag, albo odwrotnie –dyskryminowanie posiadaczy „nowej matury” tu po jej wprowadzeniu.
Takie praktyki stanowiy przedmiot krytyki rzecznika praw obywatelskich oraz inspiracj dla ministra waciwego ds. szkolnictwa wyszego, by zwrci si do rektorw listem z24 stycznia 2005 r. (DSW.R−4122/12/05) „aby uchwalajc zasady przyj na kolejny rok akademicki uwzgldni uwagi krytyczne kierowane pod adresem tych ustale dotyczcych roku akademickiego 2005/2006, ktre odbiegaj od oczekiwa modziey –kandydatw ze wiadectwem dojrzaoci uzyskanym wsystemie „nowej matury”. Dotyczy to midzy innymi tych kryteriw przyj, ktre wpostpowaniu kwalifikacyjnym na dany kierunek studiw nie uwzgldniaj wynikw uzyskanych na egzaminie maturalnym”.
Natle tego zjawiska powsta postulat wydzielania dwch kurii: dla kandydatw na studia ze „star” i„now” matur, by rywalizowali oni omiejsca na studiach podzielone proporcjonalnie do liczebnoci obu grup kandydatw zkonkurentami otych samych „reimach maturalnych”. Nie sposb bowiem odmwi prawa ubiegania si oprzyjcie na studia 40−latkowi tylko dlatego, e nie ma na swoim wiadectwie dojrzaoci oceny zprzedmiotu, jakiego dzi, wobec 99 proc. kandydatw posiadajcych tak, wymaga uczelnia.
Prawo swobody wyboru przez uczelni kandydata na studia, jako niepodlegajce kontroli sdowo−administracyjnej, potwierdzi Wojewdzki Sd Administracyjny wwyroku z8 grudnia 2006 r. (ISA/Wa 1657/06LEX nr320565), mwic: „Poza kognicj sdu administracyjnego pozostaj zagadnienia dotyczce przyjtych przez uczelni zasad naboru kandydatw na studia, wyranie niekorzystnych dla osb posiadajcych tzw. star matur oraz nieskorzystanie przez uczelni zmoliwoci przewidzianych wart. 169 ust. 4 ustawy zdnia 7 lipca 2005 r. –Prawo oszkolnictwie wyszym”. Take pozytywna dyskryminacja, polegajca na zapewnianiu pierwszestwa na studiach drugiego stopnia wasnym absolwentom przed absolwentami innych uczelni, nawet zlepszymi wynikami studiw mierzonymi wwartociach bezwzgldnych (rednia ocen), wydaje si „broni” wwietle regulacji ustawy.
Czy jednak praktyka uczynienia z„edukacyjnego pochodzenia” podstawy przyjcia na studia stacjonarne wuczelni publicznej (wic finansowane gwnie przez podatnika) obroni si przed zarzutem niekonstytucyjnoci przepisu ustawy, na jakim jest oparta? Warto przypomnie za WSA wOlsztynie (IISA OI 770/08) stanowisko Trybunau Konstytucyjnego: „Uczelnia jest autonomiczna we wszystkich obszarach swego dziaania. Konsekwencj przyznanej autonomii jest m.in. swoboda uczelni wyszych wustalaniu konkretnych zasad ikryteriw rekrutacji na poszczeglnych kierunkach. Tak wic na zasadach iwtrybie okrelonym wustawie ma prawo do ustalania warunkw przyj na studia. Zgodnie za ztreci art. 169 ust. 2 ustawy, tryb rekrutacji ustala wdrodze uchway senat uczelni wyszej. Jednak –co podkreli Trybuna Konstytucyjny wswoim wyroku z 5 padziernika 2005 r. SK 39/05 –wdemokratycznym pastwie prawa, wewntrzny porzdek prawny spoecznoci autonomicznej nie moe wykracza poza ramy okrelone wKonstytucji oraz wustawie. Autonomia uczelni wyszych nie jest bowiem nieograniczona. Co za tym idzie, swoboda wokrelaniu zasad rekrutacji na poszczeglnych kierunkach nie moe stanowi przesanki usprawiedliwiajcej stosowanie praktyk dyskryminacyjnych lub faworyzujcych wstosunku do wybranej grupy kandydatw na studia wysze”.