Życie jako sztuka piękna

„Świat jest teatrem, aktorami ludzie…” – pisał Szekspir, wcześniej Platon. Również Zygmunt Bauman posługuje się metaforą – ludzie artystami, a dziełem ich życie. Cała sztuka polega na tym, by tworzyć to życie szczęśliwym.

Sztuka życia Baumana – jednego z największych umysłów współczesnej myśli społecznej – wpisuje się w trwającą od starożytności tradycję refleksji nad istotą szczęścia. Jak przyznaje sam autor, dziś wcale nie jesteśmy bliżej znalezienia właściwej drogi osiągnięcia szczęśliwego życia niż np. Seneka. Ale właśnie o to chodzi w „sztuce życia”, by tej drogi wciąż szukać.

Jean−Paul Sartre postulował le projet de la vie, „projekt życia”, trzymanie się raz na zawsze obmyślonego scenariusza i ignorowanie wszystkich innych możliwości. Ale w dobie płynnej nowoczesności to jest ryzykowne – pisze Bauman. Dziś jesteśmy skazani na nieustanną autokreację, w cenie jest elastyczność, okazje pukają do drzwi – nie wiadomo kiedy i do których, i trzeba być czujnym, by ich nie zaprzepaścić. Tezę tę ilustruje autor na przykładzie zawrotnej kariery twórcy portalu MySpace.com i porównuje ją do „odmiany losu artysty”, która jest popularnym motywem biografii malarzy czy rzeźbiarzy renesansu.

Dziś każdy z nas ma szansę na odmianę swego życia. Los, fortuna mogą uśmiechnąć się do każdego, a rolą artysty życia jest rozwijanie wyobraźni i pomaganie przeznaczeniu. „Nie wolno nam przepuszczać żadnej nadarzającej się okazji” – pisze Bauman.

Autor podejmuje dialog z filozofami: Markiem Aureliuszem, który postuluje samoograniczenie, Pascalem, Nietzschem czy Levinasem, cytuje wybitnych literatów, np. Amosa Oza, i polityków, np. Roberta Kennedy’ego. Sięga też do reklamy czy do programu Big Brother. Książka zawiera też dwa mini eseje: jeden poświęcony jest różnicy pokoleń, a drugi zaburzeniom jedzenia, anoreksji i bulimii, ilustrującym styl życia płynnej nowoczesności.

Zygmunt Bauman odsłania pułapki konsumpcjonizmu. Przywołuje badania, z których wynika, że nie ma żadnego związku pomiędzy stopniem zamożności a deklarowanym poczuciem szczęścia. Czasem nawet, wraz ze wzrostem bogacenia się, następuje spadek poczucia zadowolenia z życia. Metki, logotypy, marki zapewniają złudne poczucie szczęścia. Konsumpcjonizm potęguje niepokój, a zasadniczym składnikiem każdej wizji szczęścia jest właśnie pozbycie się niepewności. W dzisiejszym świecie płynnej nowoczesności nic nie jest trwałe. Dlatego, jeśli szczęśliwość może być „stanem” – pisze Bauman – to jedynie stanem ciągłego pobudzenia wywołanego przez niezaspokojone pragnienia. Dlatego szczęście jest zawsze dopiero przed nami. I tak działają mechanizmy konsumpcjonizmu. Pogoń za szczęściem (np. za kupowaniem coraz to nowych rzeczy) nigdy się nie skończy. To by oznaczało kres samej idei szczęścia. „Na linii wiodącej do szczęścia brak linii mety” – pisze Bauman, tak jak nie da się dosięgnąć horyzontu, bo ten się oddala, gdy tylko próbujemy się do niego zbliżyć. Ponieważ stan wiecznej szczęśliwości jest z zasady nie do spełnienia, pozostaje więc dążenie do szczęścia. Nadzieja, na szczęście, jest szczęściem.

Książka napisana jest językiem przystępnym, wolnym od naukowego żargonu, adresatem jest więc każdy zainteresowany szczęśliwym życiem. Czytelnik nie dowie się, jak osiągnąć szczęście, bo też nie jest to zamiarem autora. Na pewno jednak Sztuka życia przybliży go do odpowiedzi na pytanie, jak żyć, by życie było sztuką piękną.

Na kozetce u Freuda

„Jestem starym, ubogim Żydem” – napisał o sobie Zygmunt Freud kilka miesięcy po opublikowaniu nowatorskiego dzieła Objaśnianie marzeń sennych. To przejmujące stwierdzenie, znajdujące się w pracy Eliego Zaretsky’ego Sekrety duszy. Społeczna i kulturowa historia psychoanalizy, ma wprowadzić czytelnika w mało znany do tej pory świat twórcy psychoanalizy.

Osią rozważań staje się dla Zaretsky’ego sformułowana przez Freuda zupełnie przełomowa idea nieświadomości indywidualnej, która „była rodzajem nieskończonego archiwum czy systemem klasyfikacji”, a jej zdefiniowanie jako nienasyconego źródła pożądania nie tylko dało impuls do rozwoju kultury masowej, ale w znacznym stopniu zmieniło sposób widzenia człowieka jako odrębnej, autonomicznej jednostki.

Zaretsky, stale podkreślając ogromny wkład psychoanalizy w rozwój nie tylko psychologii czy psychiatrii, ale również kultury, polityki i nauk społecznych, prezentuje odbiorcy szeroką płaszczyznę wielorakich trendów pojawiających się na przełomie wieków. To dzięki psychoanalitycznej idei nieświadomości świat porzucił, według Zaretsky’ego, oświeceniowy wzorzec osoby ludzkiej, „poszerzając zasięg emancypacyjnej obietnicy nowoczesności”. Autor dowodzi, iż analiza umożliwiła nowe postrzeganie rzeczywistości, w której podstawowym paradygmatem stała się wolność i wybór, a dotychczas pomijane kobiety mogły odegrać znaczącą rolę, transcendując się z patriarchalnego modelu rodziny.

Zaretsky dużo miejsca poświęca ważnemu, według niego, etapowi postępu analizy, którym było wprowadzenie jej do Ameryki zachwyconej wówczas drapaczami chmur, żarówką i filmami z Charliem Chaplinem. Momentem kluczowym stały się w tym wypadku wykłady Freuda wygłoszone w Uniwersytecie w Clark, które powinny być zapamiętane, jak twierdzi autor Sekretów duszy, jako „jeden ze zwiastunów drugiej rewolucji przemysłowej”.

Zaretsky podkreśla późniejszy krytyczny stosunek Freuda do amerykańskiej psychoanalizy, przytaczając jego sarkastyczne sformułowanie, że analiza tak pasuje Amerykanom, „jak biała koszula do kruka”. Wyśmiewając się z „państwa dolara” Freud nie przypuszczał, że właśnie Ameryka, a w szczególności Nowy Jork, stanie się miejscem najbardziej intensywnego rozwoju psychoanalizy, łącząc ją nierozdzielnie z kulturą nowoczesną, a zawód analityka będzie w Stanach Zjednoczonych jedną z bardziej dochodowych profesji.

Autor płynnie przechodzi między kolejnymi fazami rozwoju analizy poprzez zastosowanie w swojej książce przejrzystego układu chronologicznego i metodycznego, dając tym samym czytelnikowi łatwość wyodrębnienia najważniejszych momentów w dziejach psychoanalizy, a także pozwala na zachowanie historycznej ciągłości istotnych wydarzeń, które w znacznym stopniu wpłynęły na sformułowanie ważnych tez analitycznych, jak chociażby teoria instynktu śmierci czy nerwica frontowa, nieodłącznie sprzężonych z przeżyciami I wojny światowej.

W Sekretach duszy widać sumiennego i wnikliwego badacza najważniejszych wątków w psychoanalizie, który jednocześnie, koncentrując się na fundamentalnych aspektach ludzkiej egzystencji, przybliża i wyjaśnia wiele pojęć specyficznych dla analizy. Zaretsky nie zadowala się wyłącznie prezentacją teorii, ale umiejętnie wplata między wiersze anegdoty, listy Freuda do przyjaciół oraz fragmenty jego książek, pozostawiając czytelnika z zachętą do eksploracji własnej psyche, aby „szukając źródeł optymizmu (…) zajrzeć w głąb siebie, dzięki czemu na nowo odkryjemy, ile zawdzięczamy złotej epoce psychoanalizy, na gruncie której wyrośliśmy”.

Filozof konwersacyjny

„Termin ’polityka kulturalna’ obejmuje między innymi spory o użycie słów. Twierdząc, że nie powinno się mówić o Niemcach ’Szkopy’ i że biali nie powinni nazywać Murzynów czarnuchami, uprawiamy politykę kulturalną. Porzucenie bowiem tych praktyk językowych posłuży naszym celom socjopolitycznym – zwiększeniu stopnia tolerancji pewnych grup ludzi wobec innych. Polityka kulturalna nie ogranicza się do dyskusji o mowie nienawiści. Obejmuje zabiegi o rezygnację z całych dziedzin dyskursu. (...) Teza, że należy zaprzestać mówienia o Bogu, ponieważ przeszkadza ono w poszukiwaniu ludzkiego szczęścia, oznacza przyjęcie pragmatycznej postawy wobec religii, którą liczni wierni uznają za bluźnierczą, a niektórzy teologowie za niemerytoryczną”.

Powyższy fragment zaczyna pierwszy ze zbioru esejów, napisanych w ostatnich latach przed śmiercią przez Richarda Rorty’ego, zatytułowany Filozofia jako polityka kulturalna i daje przybliżenie, o co chodzi w tym, dla wielu polskich czytelników może dziwnym, tytule. Tak rozumiana filozofia nie ma być nauką, która daje reprezentację świata, ale działalnością o charakterze pragmatycznym; filozofia ma być swego rodzaju terapią, „która problemy nurtujące filozofów raczej rozmywa niż rozwiązuje” (i przeciwstawiana jest filozofii naturalistycznej, dla której owe problemy mają charakter realny). Przedmiotem działalności filozofów nie jest zatem rzeczywistość, poznanie czy język (autor solidaryzuje się z tezą, że odróżnianie dziedzin dociekań filozoficznych ma wyłącznie „organizacyjny” charakter służący funkcjonowaniu filozofii jako dziedziny akademickiej).

Książka Rorty’ego podzielona jest na trzy części. Pierwsza z nich (Religia i moralność z perspektywy pragmatystycznej) to cztery eseje poświęcone: filozofii R. Brandoma (tzw. inferencjonizm, według którego „prawdziwie pierwotne są pojęcia umożliwiające zastosowanie norm społecznych”), porównaniu pragmatyzmu z tezami Nietzschego, analizie pojęcia lojalności (głównie w kontekście filozofii J. Rawlesa) i w końcu ciekawy, choć przydługi esej poświęcony pomyłkom w dobrej wierze (teza o błędności poglądu, że „w nurcie wydarzeń politycznych następuje jakiś szczególny moment, w którym odnośne fakty empiryczne stają się oczywiste dla wszystkich i tylko nieuczciwość nie pozwala danej osobie dostrzec ich implikacji”). Druga część (Miejsce filozofii w kulturze) wydaje się najciekawsza dla czytelnika nie będącego filozofem. Zwrócić warto uwagę na eseje Filozofia jako gatunek przejściowy (między religią a literaturą; wszystkie te dziedziny kultury mają za cel poszukiwanie „zbawiennej prawdy”, czyli „zespołu przekonań, które kończą raz na zawsze proces refleksji nad pytaniem, co zrobić ze sobą”) oraz Filozofia analityczna i konwersacyjna. W tym ostatnim Rorty proponuje zastąpić podział: filozofia kontynentalna – filozofia analityczna podziałem tytułowym. „Wolę (...) filozofię konwersacyjną od analitycznej, ponieważ wolę filozofów, którzy są na tyle historycystyczni, by uważać się raczej za uczestników rozmowy niż za uprawiających jakąś quasi−naukową dyscyplinę”. W końcu część trzecia (Bieżące zagadnienia filozofii analitycznej) dotyczy dyskusji metafilozoficznych toczonych na gruncie tej filozofii, jak np. kwestii sporu realizm – antyrealizm, sporu pomiędzy naturalizmem a „wittgensteinowskim kwietyzmem”, czy w końcu sytuacji we współczesnej filozofii moralnej.

Podsumowując, trzeba zauważyć, iż książka (mimo, że to zbiór esejów) jest trudna, bo wzorem filozofii analitycznej większość prac odnosi się bezpośrednio do dzieł autorów anglosaskich, najczęściej nieznanych w Polsce szerszemu audytorium i dotyczy często subtelnych problemów rozważanych w filozofii analitycznej.

Niedoskonałość

„Mimo że we współczesnym świecie medycyna stała się nieomal wszechobecna, w dużej mierze wciąż pozostaje niezrozumiana. Z jednej strony uważamy ją za doskonalszą niż jest w rzeczywistości, z drugiej zaś nie dostrzegamy, że jest czymś o wiele bardziej niezwykłym, niż nam się zdaje” – czytamy we wstępie do książki. Atul Gawande pracuje jako chirurg ogólny i endokrynolog w Brigham and Woman’s Hospital w Bostonie oraz w Dana Farber Cancer Institute.

Na jego książkowy debiut składa się 14 esejów (część z nich była wcześniej drukowana w magazynie „New Yorker”, z którym chirurg współpracuje) zebranych w trzech rozdziałach: Niedoskonałość, Tajemnica i Niepewność. Tytuł każdego z nich jest znaczący – elementy te stanowią najczęstszą przyczynę powstawania medycznych komplikacji, o których pisze autor.

Część pierwsza książki skupia się na najczęstszej przyczynie błędów w sztuce lekarskiej i próbuje znaleźć odpowiedź na pytanie, dlaczego cenieni specjaliści stają się na tyle niekompetentni, że wyrządzają krzywdę swoim pacjentom. Gawande porusza także problem konieczności zdobycia umiejętności praktycznych przez młodych chirurgów. Nauka skalpela to przecież doświadczenie zdobyte na żywym organizmie ludzkim, a nie – jak to się powszechnie wydaje – wrodzony talent.

W drugiej części autor zabiera nas w rejony medycznej tajemnicy. Poznajemy architekta cierpiącego na chroniczne bóle krzyża, których istnienia nie można w żaden sposób wytłumaczyć, prezenterkę telewizyjną, która zaczęła rumienić się tak bardzo, że zmusiło ją to do odejścia z pracy, a także młodą kobietę, która przez 9 miesięcy ciąży zmagała się z nudnościami. „Oczekujemy od medycyny, że będzie uporządkowaną dziedziną, obejmującą określony zakres wiedzy i opartych na niej metod – pisze chirurg. Tymczasem jest inaczej. To niedoskonała nauka, zbiór nieustannie zmieniających się wiadomości, niepewnych informacji, omylnych profesjonalistów i ludzi, których życie wisi na włosku. Naszą rękę prowadzi, owszem, wiedza, ale często także przyzwyczajenie, intuicja, a czasem zwykły traf. Rozziew między tym, co wiemy, a tym, do czego dążymy, wciąż istnieje. I komplikuje wszystko, czego się chwycimy”.

Trzecia część książki opisuje momenty, kiedy wiedza, umiejętności i doświadczenie nie wystarczają. Czym wtedy powinni kierować się lekarze? Stawka jest zbyt wysoka, by decydować jedynie na podstawie intuicji… „Nasza wiedza na temat ludzi i chorób, metod diagnostycznych i metod leczenia wydaje się obecnie tak rozległa, że przesłania nam prawdę o wpisanej w praktykę lekarską niepewności” – ubolewa Gawande. A uznając niepewność za podstawowy stan medycyny, nie daje odpowiedzi na pytanie, jak sobie z tą niewiedzą mądrze poradzić.

Autor ubolewa, że przez wiele lat ukrywano przed pacjentami szczegóły związane z leczeniem: często nie znali oni diagnozy, nie wiedzieli niczego na temat zabiegów, ewentualnych skutków ubocznych. Gawande chce pokazać czytelnikowi medycynę z bliska. Zabiera na salę operacyjną i opowiada. Jak przystało na lekarza o tej specjalności, z chirurgiczną precyzją opisuje choroby, zabiegi, lekarzy, pacjentów. Niezwykle realistycznie oddaje emocje towarzyszące mu w trudnych sytuacjach: podczas pierwszych nieudanych zabiegów czy podczas konfrontacji z kobietą, której musiał przekazać informację o konieczności amputacji nogi. Sprawnie porusza się między wieloma stylami: odnajdziemy tu fragmenty czysto naukowe (medyczne i filozoficzne), reporterskie, sprawozdawcze, ale także epickie czy wręcz poetyckie.

Jednym z najcenniejszych elementów książki jest mnogość perspektyw, z których autor analizuje opisywane problemy. We fragmentach, w których dominować zaczynają poglądy chirurga, pojawia się zazwyczaj głos Gawande−ojca, męża lub pacjenta, który przypomina, że na wiele pytań nie ma łatwych i jednoznacznych odpowiedzi.

Media Zielonej Wyspy

Brytyjski system medialny kojarzy się nieodparcie z przesadnie agresywnymi tabloidami z jednej i z pełnym profesjonalizmem BBC z drugiej strony. W rzeczy samej, Irlandia nie odbiega od tego schematu. Jest jednak kilka elementów wyraźnie różnicujących jej rynek – jeden z najbardziej konkurencyjnych na świecie – od innych modeli północnoatlantyckich (liberalnych), występujących choćby w USA, Kanadzie czy właśnie w Wielkiej Brytanii.

Wspólnym mianownikiem tych różnic jest bez wątpienia konflikt północnoirlandzki. Krwawa walka o tożsamość narodową – wpierw o autonomię, później o pełną suwerenność – nie mogła pozostać bez wpływu na środki masowego przekazu. Przykład pierwszy z brzegu to gazety partyjne. Nigdzie indziej nie odegrały tak istotnej roli. Prezentowały poglądy liderów walczących ugrupowań politycznych, ich postulaty ideowe, a że konflikt dotykał każdego Irlandczyka, stąd i popularność tychże organów prasowych. Nie znaczy to, że dziś kwestie polityczne zeszły na dalszy plan. Są obecne, tyle że w gazetach masowych, które wyraźnie zdominowały rynek. W odróżnieniu jednak od prasy partyjnej niosą ze sobą przekaz w pełni obiektywny i niezależny. Większy nacisk niż na retorykę położony jest na informację. Ten swoisty „uniwersalizm” mediów, wykraczanie poza granicę podziałów partyjnych, prowadzi do ograniczonego paralelizmu, czyli braku powiązań między mediami a światem polityki. To zaś w dużym stopniu sprzyja rozwojowi kultury czytelniczej. Dość powiedzieć, że aż 91 proc. mieszkańców Zielonej Wyspy czyta prasę regularnie. W tym gronie znaczący odsetek stanowią kobiety. W takiej sytuacji mówienie o misyjności przekazu nie trąci banałem. Tym bardziej, że od samego początku tworzenia się irlandzkiej państwowości, media – wpierw papierowe, teraz również elektroniczne – propagują kulturę narodową i wartości chrześcijańskie, chronią język gaelicki w życiu publicznym, krótko mówiąc, stoją na straży tożsamości narodowej. Kaczmarczyk pisze wręcz o dającym się zauważyć irlandocentryzmie, czyli patrzeniu na sprawy międzynarodowe zawsze przez pryzmat Irlandii.

Duży w tym udział mają również komercyjni nadawcy radiowo−telewizyjni. I to mimo tego, że pozostają w cieniu mediów publicznych, które mają około 50−proc. udział w rynku, a jakość ich oferty poparta jest sięgającym 85 proc. zaufaniem. Tak silna pozycja państwowych nadawców jest niespotykana w żadnym innym modelu północnoatlantyckim.

Oczywiście, mimo specyfiki rynku, nie sposób nie znaleźć w nim odwołań i nawiązań do modelu przyjętego w Wielkiej Brytanii. Autor zaznacza, iż „media monarchii, której dominacji sprzeciwiały się irlandzkie tytuły, stanowiły wzór i inspirację dla wydawców na Zielonej Wyspie”. Obecność mutacji wielu brytyjskich tytułów najlepiej o tym świadczy.

Każde medium Kaczmarczyk szczegółowo charakteryzuje. Nawet te lokalne, wydawane zaledwie na terenie jednego hrabstwa, choć akurat ich znaczenie w tym systemie jest marginalne. Irlandczycy, skupieni na walce o kraj, niejako z konieczności zapomnieli o swoich „małych ojczyznach” – tłumaczy autor. W jego opisie podana jest wielkość nakładu, najpopularniejsze rubryki, dodatki tematyczne, a nawet nazwiska czołowych dziennikarzy. Podobnie przy kanałach radiowych i telewizyjnych, gdzie podpiera się wykresami oglądalności, słuchalności oraz godzinami nadawania i tytułami ulubionych przez Irlandczyków programów.

Pisze też o… Polakach, wszak Zielona Wyspa dla wielu stała się w ostatnich latach drugą ojczyzną. To dobry przyczynek, by wspomnieć o mediach polonijnych, które odegrały niezwykle istotną rolę w trakcie emigracyjnego boomu. Na końcu tego bardzo udanego kompleksowego opracowania zebrane są, w oryginalnym brzmieniu, najważniejsze akty prawne regulujące rynek mediów w Irlandii.

Szanowni Państwo – strzałencja!

„Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna” – pouczał Sędzia w Panu Tadeuszu. I choć normy grzecznościowe się zmieniają, słowa te pozostają nadal aktualne. Skąd jednak wiadomo, co jest grzeczne, a co niegrzeczne? Przede wszystkim z obserwacji cudzych zachowań i wskazówek, jakich udzielają nam np. rodzice i nauczyciele. Problem jednak polega na tym, że oglądając publiczne zachowania Polaków, zwłaszcza polityków, możemy wyciągnąć niewłaściwe wnioski. Stosowanie metody prób i błędów – na zasadzie: nie obraził się, więc byliśmy grzeczni – jest natomiast zbyt ryzykownym sposobem uczenia się grzeczności.

Nie dziwi zatem to, że popularność poradników dobrego wychowania stale rośnie. Na ich tle książka Małgorzaty Marcjanik wyróżnia się tym, że koncentruje się na grzeczności językowej. Odpowiada więc na pytania: Kto komu pierwszy proponuje przejść na ty? Czy studentom wypada komplementować wykładowcę? Czy właściwym jest pożegnać osobę starszą od nas formułą: Do zobaczenia? Kiedy używamy zwrotu: Dzień dobry, a kiedy już: Dobry wieczór? Czy świadome stosowanie wulgaryzmów przez osoby publiczne jest dopuszczalne? I wiele innych.

Bardzo ciekawy rozdział, stanowiący niejako nieformalne centrum książki, traktuje o zmianach we współczesnych obyczajach grzecznościowych. To, że obyczaje ewoluują, powszechnie wiadomo: każde następne pokolenie wnosi coś nowego. Marcjanik trafnie zauważa, że patrząc na ten proces z historycznego punktu widzenia, można powiedzieć, iż raczej coś ujmuje, gdyż obyczaje grzecznościowe upraszczają się. Są jednak zdarzenia historyczne, które ewolucję obyczajów przyspieszają. W Polsce były to w XX w. obie wojny światowe, a ostatnio – rok 1989, czyli powstanie III RP. Zmiany w polskiej grzeczności można ogólnie określić jako demokratyzację obyczajów. Polega ona w największej mierze na odwzorowaniu przez młode pokolenie zachowań amerykańskich, które upowszechniane są poprzez filmy i programy telewizyjne. Przejawem tak rozumianej demokratyzacji jest m.in. „egalitaryzm grzeczności”, polegający na przekonaniu, głównie młodego pokolenia Polaków, że wszyscy w grzecznościowych prawach i obowiązkach jesteśmy równi. Jedyna nierówność sprowadza się do tego, że z niektórymi osobami młodzi ludzie są na ty, a z innymi na pan, pani.

Kolejną postawą wynikającą z amerykanizacji obyczajów jest „dążenie emancypacyjne kobiet” w zakresie grzeczności. Według autorki, sprowadza się ono przede wszystkim do używania wulgaryzmów bez skrępowania. Takie ujęcie może budzić sprzeciw, natomiast łatwo zgodzić się z opinią, że świadomość tego, co jest tylko maską wulgaryzmu, czyli eufemizmem, w młodym pokoleniu jest słaba. Wyrazy takie jak kurde czy kurcze – oba będące maską słowa kurwa – są w powszechnym użyciu. Równie często i na ogół bezrefleksyjnie używane są inne eufemizmy, np. olać, robić sobie jaja, zajebisty, przegiąć (pałę).

Zwroty grzecznościowe zostały sprowadzone przez młode pokolenie do minimum. Powitania, pożegnania, podziękowania, przeproszenia przypominają obecnie bardziej odgłosy (bąknięcia) niż wypowiedzi. Formy te są silnie nacechowane ekspresywnie, w związku z tym szybko się zużywają i muszą być zastępowane przez nowe, najczęściej utworzone od sformułowań już istniejących. Media młodzieżowe za tymi zmianami nadążają. „Radiostacja” – w największym chyba stopniu naśladująca wzory zachowań językowych młodzieży – adresuje do odbiorców takie formy jak: witka, witold, siemanos, sieja, strzałencja, hejka, joł, elo, narazka, narciarz, pozdro, piwodzenia.

Cel poradnika Marcjanik jest zatem łatwy do odgadnięcia. Książka ma przypomnieć czytelnikowi, że grzeczność jest jedną z maksym językowych – równie ważnych jak to, aby mówić jasno, nie za dużo i nie za mało oraz na temat, czyli do rzeczy. Dzisiejsze do rzeczy brzmiało zresztą dawniej: k rzeczy, skąd wzięło się grzecznie. Mówić niegrzecznie to – etymologicznie – tyle, co niedorzecznie. Niech to zatem przypomina, jak ważna jest grzeczność w języku.

Książki nadesłane

Przeklęte miejsce Europy? Dylematy polskiej geopolityki, pod red. Jacka Kloczkowskiego, ośrodek myśli politycznej, wyższa szkoła europejska im. Ks. j. tischnera, Kraków 2009, seria: Polskie Tradycje Intelektualne.

Jan Holzer, Stanislav Balík, Postkomunistyczne reżimy niedemokratyczne. Badania nad przemianami teorii politycznej w okresie po transformacji ustrojowej, tłum. Vladimír Petrilák, przekład przejrzał i poprawił Artur Wołek, ośrodek myśli politycznej, wyższa szkoła biznesu – national−Louis university, Kraków – Nowy Sącz 2009, seria: Biblioteka Myśli Politycznej.

Władysław Konopczyński, O wartości naszej spuścizny dziejowej. Wybór pism, wstęp Piotr Biliński, ośrodek myśli politycznej, Kraków 2009, seria: Biblioteka Klasyki Polskiej Myśli Politycznej.

Philip Zimbardo, John Boyd, Paradoks czasu, tłum. Anna Cybulko, Marcin Zieliński, red. nauk. Maria Materska, wyd. naukowe PWN, Warszawa 2009, seria: Biblioteka Psychologii Współczesnej.

Dariusz Rolnik, Portret szlachty czasów stanisławowskich, epoki kryzysu, odrodzenia i upadku Rzeczypospolitej w pamiętnikach polskich, wyd. uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Piotr Żmigrodzki, Wprowadzenie do leksykografii polskiej, wyd. III rozszerzone, wyd. uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Muzyka religijna – między epokami i kulturami. Tom II, pod red. Krystyny Turek i Bogumiły Miki, wyd. uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Aleksandra Gawęda, Enklawy w granicie Tatr Wysokich, wyd. uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Aleksandra Grzybowska, La fugueuse et ses avatars dans l’oeuvre romanesque de Suzanne Jacob, wyd. uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Sylwester Fertacz, Kazimierz Miroszewski, Marzec 1968 roku w województwie katowickim, wyd. uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Anna Michnik, Mikrokalorymetryczne badania przemian konformacyjnych albuminy poddanej działaniu wybranych czynników fizykochemicznych, wyd. uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Beata Kozłowska, Promieniotwórczość naturalna wód źródlanych uzdrowisk południowej Polski, wyd. uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Jerzy Stasz, II pracownia fizyczna. Tematyka ćwiczeń i uwagi metodyczne, wyd. II poprawione, wyd. uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Gabriel Radecki, Fundacje zakładane przez osoby prawne Kościoła Katolickiego w Polsce, wyd. uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

On language structure, acquisition and teaching. Studies in honour of Janusz Arabski on the occasion of his 70th birthday, red. Maria Wysockia, Bożena Leszkiewicz, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Wartości – tradycja i współczesność, pod red. Danuty Ślęczek−Czakon i Mariusza Wojewody, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Janina Poczęsna, Przygotowanie studentów kierunku elektrotechnika do funkcjonowania na rynku pracy. Monografia, wyd. politechniki śląskiej, Gliwice 2009.

Jacek Woroniecki OP, Myśli wybrane, wyb. Małgorzata B. Majewska, Fundacja Servire Veritati Instytut Edukacji narodowej, Lublin 2009.

Barbara Kiereś, O personalizm w pedagogice. Studia i szkice z teorii wychowania, Fundacja Servire Veritati Instytut Edukacji narodowej, Lublin 2009.

„Cywilizacja. O nauce, moralności, sztuce i religii”, nr 28/2009, Fundacja Servire Veritati Instytut Edukacji narodowej, Lublin 2009.

„Cywilizacja. O nauce, moralności, sztuce i religii”, nr 29/2009, Fundacja Servire Veritati Instytut Edukacji narodowej, Lublin 2009.

Jan Kajfosz, Magia w potocznej narracji, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Aleksandra Niewiara, Kształty polskiej tożsamości. Potoczny dyskurs narodowy w perspektywnie etnolingwistycznej (XVI−XX w.), wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Agata Aleksandra Kluczek, Vndique victores. Wizja rzymskiego władztwa nad światem w mennictwie złotego wieku Antoninów i doby kryzysu III wieku – studium porównawcze, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Agnieszka Mrozik, Zmiany w składzie bakteryjnych kwasów tłuszczowych w czasie rozkładu fenolu w glebie, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Michał Kaczmarczyk, System medialny Irlandii. Zarys problematyki, biblioteka śląska w katowicach, oficyna wyd. „humanitas”, Sosnowiec 2009.

Paweł Jasienica, Ślady potyczek, wyd. prószyński i s−ka, Warszawa 2009, seria: Jasienica. Powrót.

Atul Gawande, Komplikacje. Zapiski chirurga o niedoskonałej nauce, tłum. Adriana Sokołowska, wyd. znak, Kraków 2009, seria: Z półki prof. Andrzeja Szczeklika.

Ks. Grzegorz Polok, Rozwinąć skrzydła. Nie tylko o dorosłych dzieciach alkoholików, wyd. kaga−druk, Katowice 2009.

Eli Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna i kulturowa historia psychoanalizy, tłum. Magdalena Trzcińska, wyd. prószyński i s−ka, Warszawa 2009.

Wioletta Turowska, Adam Węgrzyn, Rachunkowość, wyd. marina, Wrocław 2009.

Zygmunt Bauman, Sztuka życia, tłum. Tomasz Kunz, wyd. literackie, Kraków 2009.

Anna Jamrozek−Sowa, Życie powtórzone. O pisarstwie Zofii Romanowiczowej, stowarzyszenie literacko−artystyczne „fraza”, Rzeszów 2008, seria; Biblioteka „Frazy”.

Janusz Ryba, Oświeceniowe tutti frutti. Maskarady – konwersacja – literatura, wyd. uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Historia Literatury Polskiej.

Anna Jawor, Kultura w mieście idealnym. Kultura – Zamość – uczestnictwo w kulturze, korporacja polonia, Warszawa 2009.

„Annales Mathematicae Silesianae”, 22 (2008), wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009.

Jadwiga Staniszkis, Antropologia władzy. Między Traktatem Lizbońskim a kryzysem, wyd. prószyński i s−ka, Warszawa 2009.

Bogdan Musiał, Na Zachód po trupie Polski, tłum. Mateusz Falkowski, wyd. prószyński i s−ka, Warszawa 2009.

Piotr Ślęzak, Ochrona prawa do wizerunku, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Ronald Inglehart, Pippa Norris, Wzbierająca fala. Równouprawnienie płci a zmiana kulturowa na świecie, tłum. Beata Hellmann, państwowy instytut wydawniczy, Warszawa 2009, seria: Biblioteka Myśli Współczesnej.

Katarzyna Kwapisz−Osadnik, Le verbe français dans un cadre cognítíf, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Anna Majkiewicz, Jolanta Tambor, Śpiewająco po polsku, wyd. III, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Leonard Niedźwiecki, Listy wybrane z lat 1832−1839, opr. Stanisław Makowski, sw „czytelnik”, Warszawa 2009.

Marian Grabowski, Podziw i zdumienie w matematyce i fizyce, wyd. prószyński i s−ka, Warszawa 2009, seria: Na Ścieżkach Nauki.

Anna Supruniuk, Mirosław Adam Supruniuk, Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie w fotografiach 1919−1939, wyd. Naukowe umk, Toruń 2009.

Joanna Przyklenk, Staropolska kronika jako gatunek mowy, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Wartości w muzyce. Tom 2. Wartości kształcące i kształtowane u studentów w toku edukacji szkoły wyższej, pod red. Jadwigi Uchyły−Zroski, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Robert Krzysztofik, Krzysztof Odoj, Przewodnik do ćwiczeń z geografii ekonomicznej, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Joanna Bereta, Aleksander Koj, Zarys biochemii, wydz. Biochemii, biofizyki i biotechnologii uj, Kraków 2009.

Douwe Draaisma, Rozstrojone umysły. Historie chorych i dzieje chorób, tłum. Ewa Jusewicz−Kalter, państwowy instytut wydawniczy, Warszawa 2009, seria: Biblioteka Myśli Współczesnej.

Wojciech Chudy, Filozofia wieczysta w czas przełomu. Gdańskie wykłady z filozofii klasycznej z roku 1981, red. Mirosława Chuda, towarzystwo naukowe kul jana pawła II, Lublin 2009, seria: Biblioteka „Ethosu”.

Tadeusz Styczeń SDS, abp Stanisław Dziwisz, The Prayer of Gethsemane Goes On, instytut jana pawła II kul, Lublin – Vaduz 2005.

Paweł Jasienica, Myśli o dawnej Polsce, wyd. prószyński i s−ka, Warszawa 2009.

Willi Lambert, Sztuka komunikacji odkrywana z Ignacym Loyolą, tłum. Ryszard Zajączkowski, wyd. jedność, Kielce 2009.

Leonar Mlodinow, Matematyka Przyszłości. Jak przypadki wpływają na nasz los, tłum. Paweł Strzelecki, wyd. prószyński i s−ka, Warszawa 2009, seria: Na Ścieżkach Nauki.

Krystyna Heska−Kwaśniewicz, Tajemnicze ogrody 2. Rozprawy i szkice z literatury dla dzieci i młodzieży, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Antoni Budniok, Eugeniusz Łągiewka, Problemy elektrochemii w inżynierii materiałowej, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Seweryn Miga, Nieliniowe właściwości dielektyczne wybranych kryształów ferroicznych, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Aleksandra Skrzypietz, Francuskie zabiegi o koronę polską po śmierci Jana III Sobieskiego, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Ewa Jarosz, Ochrona dzieci przed krzywdzeniem. Perspektywa globalna i lokalna, wyd. II, wyd. Uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Prace Naukowe UŚ w Katowicach.

Zastosowania nowoczesnej analizy danych w marketingu i badaniach rynku, StatSoft, Kraków 2009.

Analiza danych przemysłowych – Jakość i innowacyjność w praktyce, StatSoft, Kraków 2009.

Analiza danych w programie Statistica 9 – Przegląd, StatSoft, Kraków 2009.

Zastosowania statystyki i data mining w badaniach naukowych, StatSoft, Kraków 2009.

Richard Wrangham, Walka o ogień. Jak gotowanie stworzyło człowieka, tłum. Anna E. Eichler, Magdalena Kawalec, Piotr J. Szwajcer, wyd. CiS, Stare Groszki 2009.

Ian Steward, Oswajanie nieskończoności. Historia matematyki, tłum. Bogumił Bieniok, Ewa L. Łokas, wyd. prószyński i s−ka, Warszawa 2009.

Mieczysław Tomaszewski, Chopin. Fenomen i paradoks. Szkice i studia wybrane, wyd. archidiecezji lubelskiej gaudium, Lublin 2009.

Kazimierz Z. Sowa, Gdy myślę Uniwersytet, wyd. uniwersytetu jagiellońskiego, Kraków 2009.

Eugenia Ginzburg, Stroma ściana, tłum., przypisy i objaś. Andrzej Mandalian, sw czytelnik, Warszawa 2009.

Henryk Sienkiewicz, Latarnik. Janko Muzykant. Materiały pomocnicze do nauki języka polskiego jako obcego. Edycja dla początkujących Tom 2, wyd. III, wyd. uniwersytetu śląskiego, Katowice 2009, seria: Czytaj po polsku.

Lokalne i regionalne funkcje uczelni wyższej, red. nauk. Józef Szabłowski, wyższa szkoła finansów i zarządzania w siedlcach, Siedlce 2009.

X−lecie Wyższej Szkoły Finansów i Zarządzania w Siedlcach 1999−2009, wyższa szkoła finansów i zarządzania w siedlcach, Siedlce 2009.

Jerry A. Coyne, Ewolucja jest faktem, tłum. Marcin Ryszkiewicz, Wiesław Studencki, wyd. prószyński i s−ka, Warszawa 2009, seria: Na Ścieżkach Nauki.

John Freeslow, Fizyka życia, wyd. qbs – Jak Kubań, Warszawa 2009.