Mieczysaw Pokorski
Wdomach braci−profesorw, Stefana iMieczysawa, niewiele si mwi orodzinnych dziejach. Moe dlatego, e obaj uprawiaj badania –powiedziaoby si –najbardziej „awangardowe”, wdziedzinach stanowicych pierwsz lini wspczesnej nauki. Starszy, Stefan, jest fizykiem, specjalist wzakresie teorii czstek ioddziaywa elementarnych, Mieczysaw Grzegorz jest lekarzem ineurofizjologiem, badajcym mechanizmy oddychania na poziomie molekularnym. Zdrugim rozmawiaam otym, czy uwaa si za potomka inteligenckiego rodu, ktry ma perspektyw stania si rodem uczonym wnastpnych pokoleniach. Wczeniej przeczytaam wyznanie prof. Stefana Pokorskiego koczce wywiad przeprowadzony znim przez Andrzeja Kobosa: „Wpierwszym przyblieniu poza fizyk interesuj si fizyk, bo –szczerze mwic –myl otych wszystkich sprawach, ojakich tu mwilimy non stop. Podrugie, fizyka dostarcza rnorodnych przey, take emocji czysto sportowych, bo konkurencja jest tak silna, e to bardzo wciga iwzbudza emocje” (Podrogach uczonych. Z czonkami Polskiej Akademii Umiejtnoci rozmawia Andrzej Kobos, wyd. PAU, Krakw 2008, t.3).
Stefan Pokorski, urodzony w1942 r. wmaej miejscowoci niedaleko odzi, zdawa sobie ju wdziecistwie spraw ztego, e rodzicom zaley na jego studiach, moe na dalszej drodze akademickiej. Bardzo wczenie te, wszkole podstawowej, interesowaa go fizyka, std wybr studiw nie by waciwie wyborem, ale decyzj od szeregu lat przewidzian.
Rozpocz je wUniwersytecie dzkim, by po dwch latach przenie si do Warszawy, gdzie wtedy wykada owiany legend Leopold Infeld, ktrego ksiki ofizyce ifizykach czytali modzi ludzie zainteresowani rozlegymi horyzontami ludzkiej myli. Pamitam owe lektury imog sobie wyobrazi, jak mocno utwierdzay potencjalnego fizyka wpragnieniu powiecenia si tej dziedzinie. Zwaszcza gdy zamierza zosta uczonym, ado takich zamiarw prof. Stefan Pokorski przyznaje si zobecnej perspektywy swoich wielkich osigni ibogatego dorobku dydaktycznego, jak wolno nazwa jego licznych uczniw istworzon przeze szko naukow.
Pierwsze dotycz zagadnie niedostpnych waciwie laikowi (zatem iwikszoci czytelnikw), ale dowiadujc si okolejnych owocach mylenia non stop ofizyce zauwaa si istotne, jak myl, cechy intelektu ich autora: charakterystyczn dla wraliwo na to, co si dzieje we wspczesnej nauce, bardzo wnikliw refleksj nad wasnym wniej udziaem oraz miejscem, sprawiedliw wdziczno dla tych, ktrzy pomogli ten udzia oraz to miejsce uzyska.
Natrzecim roku studiw, ju wWarszawie, skania si ku fizyce teoretycznej, ktrej ojcem by tutaj Infeld. Nie zdy ju pod jego okiem stawia pierwszych krokw na drodze naukowej, za swego mistrza uwaa Grzegorza Biakowskiego, czujc si „wnukiem” Wojciecha Krlikowskiego –wybitnych przedstawicieli fizyki teoretycznej wUW. Ten drugi obudzi zainteresowanie czstkami elementarnymi, ostatecznie skrystalizowane po magisterium w1964 r. iobronionym trzy lata pniej doktoracie –uprof. Biakowskiego.
Grzegorz Biakowski, ktremu mier nie pozwolia zoy przysigi senatorskiej uproguIIIRP, by znakomitym popularyzatorem. Moe dlatego, e by rwnie poet. Znaam profesora zracji pracy dziennikarsko−popularyzatorskiej, dopiero jednak studiujc biografi Stefana Pokorskiego przekonaam si ojeszcze jednej spord jego wanych cech: umiejtnoci odkrywania talentw uswoich uczniw itrafnego kierowania ich krokami na pocztku drogi. Mj bohater podkrela znaczenie, jakie mia dla fakt wsppracy wczesnego mistrza –teoretyka –zdowiadczalnikami, co zkolei charakteryzuje jego samego jako badacza wyczulonego zawsze na to, co aktualnie centralne, na domen, gdzie rodz si gwne wfizyce pytania.
Podoktoracie zacza si samodzielna praca, do ktrej istotnym bodcem byo stypendium wCERN−ie (wczeniej proczny pobyt wDubnej), wiodcym orodku, dokd na dusze ikrtsze pobyty jedzio wielu polskich fizykw. Przedstawiajc dalsz drog Stefana Pokorskiego niepodobna wymienia kolejnych prac, gdy tylko ich znaczenie moe by dostpne laikom.
Habilitowa si wr. 1971, gruntujc na dugo twrcze zainteresowanie czstkami, dokadniej teori czstek elementarnych. Bya to wfizyce epoka wytonych prac nad ujednoliceniem oddziaywa elementarnych, tj. denia do stworzenia, upraszczajc rzecz, jednolitej teorii opisujcej zjawiska fizyczne wwiecie, zarazem nadziei obudzonych nowymi narzdziami wpostaci duych akceleratorw.
Lata 60. i70. to by czas formuowania, potem sprawdzania, Modelu Standardowego, fundamentalnej teorii, ktra przyblia owo marzenie fizykw ijest przez wielu uwaana za przeomowe osignicieXXwieku. Stefan Pokorski, profesor zwyczajny od r. 1987, zafascynowa si piknem kwantowej teorii pola, upatrujc tu drog ewentualnego wyjcia poza Model Standardowy. Podczas stanu wojennego, kiedy nie przeszkadzay telefony, pisa otym ksik, ktrej pierwsze wydanie ukazao si wroku 1987 iktra do dzisiaj naley do kanonu lektur wtej dziedzinie, co nieczsto bywa udziaem kompendiw zfizyki. Autor zosta wroku 2004 czonkiem rzeczywistym PAN, od 2001 jest czonkiem korespondentem PAU.
Zesp prof. Pokorskiego zajmuje si dzisiaj zagadnieniami, ktre bywaj okrelane jako „nowa fizyka”, najoglniej inajprociej mwic –tym, co czy problematyk czstek elementarnych zkosmologi, szukajc najbardziej fundamentalnych praw rzdzcych ewolucj Wszechwiata izjawiskami, jakie wnim zachodz. Jak zawsze wyciu mistrza s to poszukiwania odpowiedzi na gwne pytania.
Swj dom rodzinny, wktrym przey pierwszych 20 lat, prof. Mieczysaw Pokorski (modszy o2 lata brat) wspomina jako bardzo spokojny, przyjazny, z„typowo inteligenckimi cechami”, tj. przede wszystkim trosk oukierunkowanie dzieci ku wysikom umysu iobudzenie ambicji, by te wysiki przynosiy wyrniajce owoce. Ojciec by ekonomist−bankowcem, matka psychologiem, zajmujcym si trudn modzie. Nauka staa si kondycj nastpnego pokolenia –od razu wgwnym nurcie.
Rodzice, majcy wielu przyjaci wakademickim wiecie medycznym, widzieli wmodszym synu przyszego lekarza, cho nigdy nie naciskali, by nim zosta. On sam waha si midzy medycyn ichemi, wybrawszy ostatecznie t pierwsz.
Studia skoczy wWarszawie. Zaraz potem ruszy szybko dwiema drogami: bada naukowych ilekarskiej suby chorym. Zobecnej perspektywy modszy prof. Pokorski ocenia ten swj marsz jako wpeni udany –wjednym idrugim nurcie swojej pracy osign „wszystko, co mona uzyska”. Uwaa, e wPolsce laboratorium iklinika s od siebie zbyt oddalone; moglibymy pod tym wzgldem bra wzr ze Stanw Zjednoczonych.
Tu po zrobieniu doktoratu z neurofizjologii oddychania wr. 1972 Mieczysaw Pokorski, bdc wmedycynie praktycznej internist ze specjalizacj drugiego stopnia ipracujc wszpitalu, wyjecha do Niemiec, pniej za pracowa 5 lat wStanach (nostryfikowa dyplom wKalifornii) iwrci do szpitala. W1996 otrzyma tytu profesora, habilitujc si „wmidzyczasie” (1985), jak to okrela. Wbiografii naukowej izawodowej waniejsze od stopni oraz tytuw s dla niego pobyty worodkach przodujcych wneurobiologii, zwaszcza neurobiologii oddychania. Kolejny –rwnie picioletni –wJaponii, da profesorowi bardzo wiele. Uzagranicznych mistrzw nauczy si, jak wspomina, „robi nauk”, tak jak wwarszawskim szpitalu uczy si interny. Tamtejszy mentor, niedawno zmary, sta si na dugo przyjacielem rodziny.
Prosiam oprzyblienie laikom, na czym polega robienie nauki iusyszaam: –Najpierw trzeba mie pomys, wynikajcy ze znajomoci przedmiotu, potem zaplanowa dowiadczenia, przeprowadzi je, opisa wynikajce konkluzje, wreszcie opublikowa. Zdaniem prof. Pokorskiego, jego dziedzina wPolsce cierpi na deficyt oryginalnych pomysw.
Niewielu badaczy, tak jak on, idzie dwiema drogami –wprawie zawsze rwnym tempie, dlatego nieczste s inspiracje bada naukowych pynce zpraktyki lekarskiej. Pierwsza praca, jak wykona wStanach Zjednoczonych, oparta bya na pomyle „ze szpitala” wWarszawie, adotyczya dziaania endorfin, substancji uwalnianych wmzgu ssakw, na kontrol oddychania. Niedawno wwczas odkryte endorfiny byy jeszcze mao znane.
Nauka imedycyna praktyczna s coraz bardziej wspzalene, jakkolwiek zaleno leczenia od wynikw bada ronie znacznie szybciej. Coraz trudniejsze bdzie czenie tych rodzajw pracy, jak to si udaje Mieczysawowi Pokorskiemu, ktry zreszt przyznaje, e wostatnich latach wicej czasu spdza wlaboratorium iprzy komputerze ni zpacjentami.
Potrzebne jest rodowisko zoone zbadaczy ilekarzy, majcych moliwo dyskutowania iumiejcych wsplnie postawi sobie cel de. eby powstao, trzeba przemodelowa studia medyczne tak, by jak najwczeniej ujawniay si zainteresowania irzeczywiste predyspozycje do bada naukowych bd do medycyny praktycznej. DoZakadu Neurobiologii Oddychania wInstytucie Medycyny Dowiadczalnej iKlinicznej im. M.Mossakowskiego PAN, ktrym kieruje prof. Mieczysaw Pokorski, trafiaj czasami absolwenci pragncy i dalej dwiema drogami imaj do tego predyspozycje; wiele talentw jednak si marnuje.
Zaczasw studenckich mojego rozmwcy proporcja nauki ipraktyki wprogramie nauczania bya, jego zdaniem, waciwa. Odtej pory chyba si zachwiaa, gdy rozwj tych dziedzin, jakie dla lekarzy stanowi basic science, gwatownie przyspieszy, ajednoczenie wzroso zapotrzebowanie, jeli tak mona powiedzie, na psychologiczne przygotowanie lekarza, umiejtnoci kontaktu zpacjentem, zrodzin pacjenta, na ca „humanistyczn podbudow” jego wiedzy fachowej. Zreszt ipod adresem tej ostatniej oczekiwania pacjentw si zmieniy wraz zszybkim upowszechnianiem informacji onowych odkryciach inowych perspektywach terapeutycznych.
Modszy zbraci profesorw Pokorskich mwi, e zawsze stara si tym oczekiwaniom sprosta –ostatnio zajmuje si take neuropsychologi. Nie przeywa kolizji midzy prac naukow isub lekarsk. Nie chce porwnywa satysfakcji uzyskiwanych wlaboratorium iwszpitalu, gdy s to satysfakcje rnej natury. Miernikiem jednych jest duga lista publikacji, drugich –rejestr osb, ktrym pomg wyzdrowie. Naley jeszcze doda – niemae grono uczniw.
Ani przedstawiciel „nowej fizyki” ani biolog−lekarz nie maj czasu na zagbianie si we wasn genealogi. Peni inteligenckie powinnoci zadane im przez domowe wychowanie, ktre modszy brat tak definiuje: „nadawanie kierunku sprawom izjawiskom, bycie arbitrem wrnych sporach, wszczynanie dyskusji, uspokajanie emocji”. Mona si spodziewa, e kolejne pokolenia Pokorskich zechc te zadania peni.