W lipcu 2002 w budynku Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie zagniedzi si i zacz przyrasta Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny NUKAT. Podstawowym zadaniem katalogw tego rodzaju jest dostarczenie uytkownikowi jednego narzdzia dostpu do zbiorw bibliotek (pewnie, e nie wszystkich: wikszoci bibliotek, najwikszych bibliotek, bibliotek naukowych itp.). Mog one ponadto wyrcza biblioteki w katalogowaniu. Nowo wprowadzane do katalogu pozycje s kojarzone z istniejcymi ju zapisami (rekordami) bibliograficznymi; w ten sposb pene opisy biblioteka sporzdza tylko dla swoich unikatw albo wwczas, gdy jako pierwsza „ma w rku” ksik i wprowadza jej dane do systemu w ramach umowy z innymi bibliotekami wsptworzcymi katalog. Moe te taki katalog obsugiwa wypoyczenia midzybiblioteczne, przyjmujc zamwienia z Internetu, jak wikszo katalogw dostpnych pod interfejsem www.
Due katalogi centralne to skarbnice informacji, dajce szczegowy wizerunek krajowej spucizny dokumentarnej. Rozwojowi katalogw centralnych w skali wiata towarzyszy zanik maych katalogw, nie dlatego, by byy one likwidowane, ale dlatego, e wchodziy w skad wikszych, umoliwiajc uytkownikowi szersz orientacj w pimiennictwie, a wic speniajc tak rol, jak dawniej powierzalimy bibliografiom. Zwrmy uwag, e jeli katalog ma precyzyjne narzdzia wyszukiwania rzeczowego (np. hasa przedmiotowe lub symbole klasyfikacji, a najlepiej jedno i drugie), to moemy za jego porednictwem prowadzi wyszukiwania wyspecjalizowane dziedzinowo. Katalog musi te nadal zadowala ludzi, ktrych interesuje konkretna ksika w konkretnym, choby najmniejszym zbiorze. NUKAT zaatwia to w ten sposb, e pod opisem bibliograficznym wywietla list bibliotek posiadajcych dan jednostk – klikajc na nazw biblioteki, otwieramy jej lokalny katalog i z niego pobieramy szczegy (lub zgoa – przeze skadamy zamwienie). W pewnym wic sensie wielki katalog potrafi by maym lokalnym katalogiem, czego niekiedy nie rozumiej ani bibliotekarze, ani ich klienci, wci zakadajcy kataloki – a to katedry, a to gminy... Najostrzejsza anegdota, jak mona w tym miejscu przytoczy, to ta o pewnej bibliotekarce−iberystce, ktra zadaa osobnych katalogw dla jzyka portugalskiego i hiszpaskiego.
Ma wic Polska swj NUKAT, a NUKAT – prawie 70 wsppracujcych bibliotek, gwnie akademickich i innych naukowych, w tym wielkie ksinice samorzdowe w Warszawie, Lublinie, odzi, Szczecinie i Wrocawiu. Czy Twoja biblioteka jest czonkiem NUKAT? Prawdopodobnie tak. Jeli nie, to moe nie zauwaya korzyci ekonomicznych wynikajcych z czonkostwa, a moe sdzi, e nie warto Ci oferowa duej bazy, skoro nauczye si zadowala ma...? A moe stosuje jakie wyjtkowo rzadkie oprogramowanie? Lub po prostu jej pracownicy nie chc pogodzi si z tym, e ksik trzeba bdzie katalogowa w zewntrznej, obcej bazie, a potem dopiero importowa opis do wasnej?
Dla wikszoci bibliotek akademickich piciolecie NUKAT byo ich wasnym witem. Do Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie na konferencj Rola katalogu centralnego NUKAT w ksztatowaniu spoeczestwa wiedzy w Polsce (23−25 stycznia) zjechaa ponad setka uczestnikw, w wikszoci pracownikw dziaw opracowania zbiorw. Odnotujmy jednak kilkoro mniej typowych uczestnikw konferencji. Dr Vinod Chachra, twrca i Chief Executive Officer amerykaskiej firmy VTLS, obecnej od pocztku przy komputeryzacji bibliotek w Polsce, dostawca oprogramowania VIRTUA dla katalogu NUKAT, wygosi referat na temat szans katalogw w epoce wyszukiwarek. Ewa Dobrzyska−Lankosz, znana przede wszystkim jako przewodniczca Konferencji Dyrektorw Bibliotek Akademickich Szk Polskich, jako dyrektor Biblioteki Gwnej AGH od lat 90. uczestniczya w ksztatowaniu koncepcji NUKAT i wymylia jego nazw. Stanisaw Madej, emerytowany wicedyrektor Departamentu Nauki MNiSW, w poowie lat 90. wydatnie pomg Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie zbudowa Centrum Formatw i Kartotek Hase Wzorcowych, ktre nastpnie przerodzio si w Centrum NUKAT. Richard Quandt, emerytowany profesor Uniwersytetu Princeton, ktry by doradc Fundacji Mellona, wspomagajcej automatyzacj bibliotek w kilku krajach byej RWPG od wczesnych lat 90.; Centrum rozliczyo dotacj na NUKAT w czerwcu 2006 r. – na uroczysty lunch zaprosi go wwczas prorektor Uniwersytetu Warszawskiego. Elbieta Stefaczyk, przewodniczca Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich i wicedyrektor Biblioteki Narodowej, dzielnie i w milczeniu znosia ataki nukat−owskiej modziey z caego kraju, ktra dopiero na konferencji miaa okazj da wyraz swojemu oburzeniu, i Biblioteka Narodowa wycofaa si na dobre z NUKAT po dwch latach anemicznej wsppracy, cho wanie udzia Narodowej by jednym z warunkw, stawianych przez Fundacj Mellona. Z drugiej strony, jak podkreliem mamy jeszcze jedn bibliotek narodow, ktra potrafi jako ocali honor (i produkcj!) – Biblioteka Jagielloska jest drug po BUW, jeli chodzi o liczb wprowadzonych zapisw, a pierwsz, jeli policzy wydawnictwa cige (prawie 10 tys. zapisw). Z trzeciej strony, jeli to w ogle moliwe – SBP dzielnie wspiera inicjatywy wydawnicze Centrum NUKAT.
Sowo wstpne wygosi R. Quandt, wspominajc m.in. zorganizowane przez siebie konferencje o podobnej tematyce – w Warszawie w 1997 i w Tallinie w 2002 r. Referat programowy NUKAT wygosia Maria Burchard – Margaret Thatcher polskiego bibliotekarstwa, zaoycielka i kierowniczka Centrum NUKAT, ktre z braku innych moliwoci organizacyjnych jest oddziaem w strukturze BUW. Na tym nie koniec. By na konferencji przedstawiciel Poznaskiego Centrum Superkomputerowo−Sieciowego, twrcy programu dLibra do obsugi bibliotek cyfrowych, ktrych zawarto moe by i jest katalogowana w NUKAT. Byli administratorzy katalogw centralnych Szwajcarii i Islandii. By Google i byo Online Computer Library Center (OCLC) – organizacja prowadzca od lat 60. katalog wiatowy, ktrego NUKAT jest czonkiem od 2006 r. Oznacza to, e ksiki katalogowane w NUKAT wchodz po pewnym czasie do katalogu wiatowego, dostpnego za opat pod interfejsem FirstSearch lub bezpatnie pod interfejsem WorldCat. NUKAT wystpuje tam jako biblioteka czonkowska. Google indeksuje zarwno WorldCat, jak i NUKAT.
Obecna w mylach wszystkich zgromadzonych bya Anna Paluszkiewicz, informatyczka i bibliotekarka z BUW, twrczyni najcilejszej koncepcji NUKAT, wychowawczyni caego pokolenia pracownikw katalogujcych, ktrej zbir prac wydano w czasie konferencji. Cho zgodnie z jej wizj biblioteki zaczy tworzy normatywne zapisy dla hase wzorcowych (autorskich i przedmiotowych) ju w 1993, a bibliograficzne – w 1994 r., i wsppraca bibliotek bya odtd zacieniana, pocztki samego NUKAT nadeszy u schyku jej przedwczenie (w 2004) zgasego ycia. Dzi zapewne sprzyjaaby wszystkim nastpujcym zmianom, zwaszcza – umidzynarodowieniu NUKAT, ktre jest umidzynarodowieniem caego polskiego pimiennictwa. Wsppracowaaby te zapewne ze swoj uczennic Mari Nasiowsk, ktra zapowiedziaa daleko idce upraszczanie Jzyka Hase Przedmiotowych KABA, stosowanego przez biblioteki akademickie.
Konferencja powinna si odby wczesn jesieni ub.r., ale nikt nie aowa opnienia, kiedy okazao si, e w trakcie obrad Biblioteka Uniwersytecka we Wrocawiu wprowadzia milionowy zapis bibliograficzny. Wszyscy rzucili si kroi tort urodzinowy, zdobny w wielkie i prawdziwie niebieskie logo NUKAT.